جاقتاستارىڭا جاقپاي, باسقاعا جاعۋ قيىن
لاتىن امەريكاسىنداعى بەلدى ەلدىڭ ءبىرى ۆەنەسۋەلادا كۇردەلى جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. پرەزيدەنت نيكولاس مادۋرو ەلدەگى توتەنشە ەكونوميكالىق جاعدايدى تاعى دا ەكى ايعا ۇزارتتى. ودان جاعدايدىڭ جاقسارا قويۋى ەكىتالاي.
الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس كەزەڭىندە كوپ ەلدە جاعداي ءماز ەمەس. سويتسە دە, ءبىراز ەلدە جاعداي ءدال ۆەنەسۋەلاداعىداي ەمەس, قىسىلسا دا كۇندەرىن كورىپ, قيىندىقتان شىعۋ ءۇشىن جاتپاي-تۇرماي ارەكەت ەتىپ جاتىر. بولاشاقتارىنان كۇدەر ۇزبەي, العا ءۇمىتپەن قارايدى. ال ۆەنەسۋەلا شە؟
مۇندا جۇرت, اسىرەسە, وپپوزيتسيانىڭ سوزىنە ەرگەن حالىق, قيىندىقتى ەلدى باسقارۋشىلاردىڭ قابىلەتسىزدىگىنەن, ءجونسىز ساياساتىنان كورەدى. سودان دا ولار كەتسىن دەيدى. ونداي پىكىردەگىلەر كۇن سايىن كوبەيىپ كەلەدى. ءتىپتى, جاقىندا اقش-تىڭ بارلاۋ مەكەمەسى پرەزيدەنت مادۋرونى ونىڭ جاقتاستارىنىڭ وزدەرى ورنىنان الادى دەگەن قورىتىندى جاساپتى. ءجانە ونى ءارى كەتسە, كەلەسى جىلعا دەيىن جۇزەگە اسىرادى دەپتى. سوندا بۇل بيلىك ءوزىنىڭ جاقتاستارىنا جاقپاسا, باسقاعا قايتىپ جاقسىن... ەكىنشىدەن, مادۋرونى كەتىرۋگە اقش-تىڭ دا سىرتتان وت كوسەۋى ءابدەن مۇمكىن. ويتكەنى, قۇراما شتاتتار – مۇنداي ىسكە, ياعني بەلگىلى ءبىر وزىنە جاقپايتىن بيلىگى بار ەلدىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسۋدان ۇلكەن تاجىريبە جيناقتاپ ۇلگەرگەن مەملەكەت.
وسى مامىر ايىنىڭ باسىندا وپپوزيتسيا وكىلدەرى ەلدىڭ ۇلتتىق سايلاۋ كەڭەسىنە پرەزيدەنت نيكولاس مادۋرونى قىزمەتىنەن كەتىرۋ جونىندەگى رەفەرەندۋمدى تالاپ ەتكەن 1,85 ميلليون ادامنىڭ قولىن جيناپ, تاپسىردى. ال بۇعان پرەزيدەنت سايلانعان مەرزىمىم ءبىتكەنشە, ياعني 2019 جىلعا دەيىن كەتپەيمىن دەيدى. ال حالىق وعان كونە مە؟ زاڭ, ارينە, پرەزيدەنت جاعىندا. ايتپەسە, تاعى ءبىر «سيريا ستسەناريى» ومىرگە كەلۋى ىقتيمال.
دەگەنمەن, ەلدە حالىققا ءبىرىنشى قاجەتتىلىگى – ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە ءبىراز بولعانىن جاسىرۋدىڭ ءجونى جوق. جۇرت بىرنەشە ساعات كەزەككە تۇرىپ, بەلگىلى ءمولشەردە عانا زات الا الادى ەكەن. ازىن-اۋلاق قور جيناپ الۋىڭا جول جوق. جارىق تا, جالپى, ەلەكتر قۋاتى ۇزدىك-سوزدىق بەرىلەدى. سول ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەۋ ماقساتىندا ەلدە قازىر اپتاسىنا ەكى-اق جۇمىس كۇنى بەلگىلەنگەن. مۇندايدا قايدان ەكونوميكا دامىسىن؟! جۇمىس ىستەمەگەن جەردە ءبىر نارسە ءوندىرىلەتىن بە ەدى؟ حالىق بيلىككە وسىنداي ساۋالدار قويادى. بىلتىر ەلدەگى ينفلياتسيا 189 پايىزعا جەتتى. بيىل ودان دا اساتىنى داۋسىز.
ال بيلىكتەگىلەر كىنانى وزدەرىنەن كورمەيدى. جاقىندا سىرتقى ىستەر ءمنيسترى دەلسي رودريگەس اقش-تى ايىپتاعان مالىمدەمە جاسادى. ءوز ەلىندە ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن ۆاشينگتون جاساپ وتىر دەيدى. سودان حالىقتىڭ نارازىلىعى تۋىپ, ول مەملەكەتتىك توڭكەرىسكە اپارۋى مۇمكىن ەكەن. ال پرەزيدەنت مادۋرو وسى وتكەن سەنبى كۇنى ەلدە ءىرى اسكەري جاتتىعۋ باستالاتىنىن حابارلادى. سىرتتان فاشيستەردىڭ, بۋرجۋازيانىڭ ينتەرۆەنتسياسى بولۋى مۇمكىن كورىنەدى.
بۇلار حالىقتى سىرتقى جاۋدان قورقىتىپ, ەكونوميكاسىن سول سوعىسقا بەيىمدەگەلى قاشان! ول مارقۇم پرەزيدەنت ۋگو چاۆەستىڭ كەزىنەن باستالعان. سوناۋ مۇنايدىڭ باعاسى جوعارى كەزىندە تالاي قارجى ەلدى اسكەريلەندىرۋگە جۇمسالدى. حالىق بيلىككە سول ءۇشىن وكپەلى. وتكەن جىلدىڭ اياعىنداعى پارلامەنتتىك سايلاۋدا بيلىكتەگى بىرىككەن سوتسياليستىك پارتيا 17 جىلدا العاش رەت جەڭىلدى. پارلامەنتتە قازىر وپپوزيتسيا كوپشىلىك. بيلىك سودان ۇرەيلەنەتىن سەكىلدى.
قىلمىستى قاتاڭ جازامەن تىيا الاسىڭ با؟
جاقىندا عانا فيليپپين ەلىندە پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتىپ, 71 جاستاعى رودريگو دۋتەرتە بيلىك تىزگىنىن ۇستادى. ارادا تۋرا ءبىر اپتا وتكەندە ول ەلدە ءولىم جازاسىن ەنگىزۋ نيەتى بار ەكەنىن مالىمدەدى.
بۇل كەزدەيسوق, كۇتپەگەن جاعدايدا ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس, سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە ونى اشىق ايتقان, ءوزىنىڭ جۇرتقا ۇسىنعان باعدارلاماسىنىڭ ءبىر ۇستانىمى رەتىندە كورسەتكەن. تەك ءولىم جازاسى عانا ەمەس, قىلمىسپەن كۇرەستە ەشقانداي اياۋشىلىق بولمايتىنىن, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە قىمىسكەرلەر قارسىلىق كورسەتسە, سونداي-اق, ۇيىمداسقان قىلمىسكەرلەردى ۇستاعان كەزدە كوزدەپ وق اتۋعا دا رۇقسات بەرۋدى زاڭداستىرماق كورىنەدى.
مۇنداي پىكىردى حالىق قولدايتىنىن دۋتەرتەنىڭ سايلاۋدا جەڭىپ شىققانىنان دا اڭعارۋعا بولعانداي ەدى. بۇل جاڭا پرەزيدەنتتىڭ جاي ۇسىنىستارى عانا ەمەس, ونىڭ بۇعان دەيىن ەلدىڭ وڭتۇستىگىندەگى داۆاو قالاسىنىڭ مەرى بولعان كەزدە جۇزەگە دە اسىرعان ءىسى بولدى. سوندا ول قىلمىسكەرلەردى ۇستاپ, ونى سوتقا بەرىپ جاتپاي, اتىپ تاستاي سالۋعا نۇسقاۋ دا جاساعان بولار, سول قالادا مىڭنان استام قىلمىسكەردىڭ «ۇستاۋ كەزىندە» قازا تاپقانى بەلگىلى. سول ءۇشىن وعان حالىق, جۋرناليستەر تاراپىنان «جازالاۋشى», «اجال باتالونىنىڭ مەرى» دەگەن اتاق تا بەرىلگەن.
فيليپپين – تىنىق مۇحيتتاعى تايۆان مەن يندونەزيا اراسىندا سانسىز ارالداردا ورنالاسقان ۇلكەن ەل. 80 ميلليوننان استام حالىق تۇرادى. سانسىز ارال دەگەندە, 7 مىڭ ارالدىڭ 1 مىڭنان استامىن حالىق مەكەندەيدى. سول ادامى بارى, جوعى بار ارالداردا قىلمىس جاساۋعا دا جاعداي كوپ ءتارىزدى. سودان دا ولارمەن اياۋسىز كۇرەسۋدى ايرىقشا نازاردا ۇستاۋ دا زاڭدى دەرسىڭ. بىراق بۇكىل الەمدە جازانى جۇمسارتۋ, ادام ءومىرىن قيۋعا بارماۋ يدەياسى قولداۋ تاۋىپ تۇرعاندا, ءولىم جازاسىن ەنگىزۋدەن بۇل ەلگە باسقالاردىڭ ىقىلاسى اۋا قويماۋى مۇمكىن. كەرىسىنشە, ونى ادام قۇقىن شەكتەۋ, قاتالدىق, قايىرىمدىلىققا قايشى دەپ سيپاتتاۋ ورىن الار. ال بۇل ەلدە ءولىم جازاسىنا كەسۋ وسىدان ون جىل بۇرىن, ياعني 2006 جىلى توقتاتىلعان بولاتىن.
ءولىم جازاسىنا كەسۋدەن الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى, ەڭ الدىمەن ەۋروپا ەلدەرى باس تارتىپ وتىر. بۇل قاتاڭ جازا ءبىرشاما مۇسىلمان ەلدەرىندە ساقتالعان. سودان دا كاتوليتسيزمدى ۇستاناتىن فيليپپين ەلىندە بۇل جازانى ەنگىزۋگە تالپىنىس ءبىراز جۇرتتى تاڭداندىرعان. قازىرگى كەزدە بۇل جازاعا رۇقسات بەرىپ قانا قويماي, ونى كەڭىنەن جۇزەگە اسىراتىن ەلدەر قاتارىندا ەڭ الدىمەن يران, پاكىستان, ساۋد ارابياسى, اقش, سونداي-اق قىتاي اتالادى. 2015 جىلدىڭ ەسەبى بويىنشا 1600 رەت ءولىم جازاسى قولدانىلعان بولسا, سونى جوعارىدا اتالعان ەلدەر بولىسەدى.
ءبىرىنشى ورىندا – يران, وتكەن جىلى وندا وسىنداي 977 جازا قولدانىلىپتى. 2002 جانە 2008 جىلدارى موراتوري جاريالانسا دا, وعان قايتا ورالدى. جانە كوبەيتىپ تە وتىر. نە ءۇشىن دەگەندە, ەسىرتكى ساۋدالاعانى, بىرەۋدى ءولتىرگەنى, زورلاعانى, قارۋلى توناۋدى جۇزەگە اسىرعانى, قۇدايعا ءتىل تيگىزگەنى, ساتقىندىق, پارنوگرافيانى تاراتقانى ءۇشىن دەپ بىرازعا سوزىلادى. باسقا ءبىر ەلدەردە ايىپپۇلمەن عانا قۇتىلاتىن كەي قىلمىس ءۇشىن مۇندا جانىڭدى بەرۋگە تۋرا كەلەدى.
ەكىنشى ورىن – پاكىستاندا. مۇندا 2014 جىلعا دەيىن ءولىم جازاسىنا تىيىم بولسا, بىلتىر قايتا باستاسا دا قارقىندى باستادى – 320 ادامدى دارعا استى. العاشقى بولىپ رەسەيلىك احلاس احلاح دەگەن بىرەۋ بۇرىنعى پرەزيدەنت مۋشاررافقا قاستاندىق ارەكەتى ءۇشىن ولىمگە كەسىلدى. ساۋد ارابياسىنداعى ءبىر جازا دا جۇرتتىڭ ەسىندە. حالىقتىڭ بىرلىگىن بۇزدى, ارازدىق تۋدىردى دەگەن ايىپپەن شيتتىك قايراتكەر شەيح نيمر ان-ءنيمردىڭ دارعا اسىلۋى ساۋديا مەن يراننىڭ اراسىن جاپتى. جالپى, بۇل ەلدە وتكەن جىلى 158 ادامدى دارعا اسقان.
ەندى وسىناۋ قاتاڭ جازانى فيليپپين ەلى قولعا الاتىن ءتۇرى بار. وعان ەل باسشىسى باس بولىپ كىرىسپەك. ۋدى ۋ قايتارادى دەگەن بار. ال ءولىمدى ءولىم قايتاراتىنىنا كوڭىل سەنە قويمايدى. ءولىم كوبەيەتىن سياقتى كورىنەدى... بۇل, ارينە, ءبىزدىڭ پايىمىمىز.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست
