بىزدە سوڭعى ۋاقىتتارى جىل سايىن كوكتەم كەلىپ, قار ەرىدى دەگەنشە, «انا جەردى سۋ باسىپ كەتىپتى, مىنا ەلدى مەكەن سۋ استىندا قالىپتى» دەگەن سياقتى اتتانداعان سوزدەردى ەستۋ داعدىلى ادەتكە اينالىپ بارادى. ءتىپتى, ەتىمىزدىڭ ءولىپ كەتكەنى سونداي, كۇن جىلىنا باستاسا بولدى, «ە, تاعى دا سۋ استىندا قالاتىن بولدىق قوي», دەپ ءوزىمىز دە سوعان ىشتەي بەيىمدەلە باستايتىن سياقتىمىز. اسىرەسە, كەيىنگى 5-6 جىل كولەمىندە ورىن العان وقيعالار وسىنداي ويلارعا يتەرمەلەيدى.
سوندا قالاي, وسىعان دەيىن قازاقستاندا قىس بولماعان با, الدە قىس بولسا دا قار قازىرگىدەي قالىڭ جاۋماعان با؟ ەگەر بۇگىندە ۇمىت بولۋعا اينالعان وتكەن جىلداردىڭ دايەكتەرى مەن دەرەكتەرىن قوپارىستىرىپ بايقار بولساق, ول ۋاقىتتاردا دا كليماتى قۇبىلمالى سانالاتىن ەلىمىزدە تالاي-تالاي قارلى بورانداردىڭ بولعانىن, ءتىپتى, كەيدە جاۋعان قاردىڭ قالىڭدىعى كىسى بويىنان اساتىن كەزدەردىڭ كەزدەسكەنىن دە ەسكە تۇسىرۋگە بولادى.
ماسەلەن, مەنىڭ ءوزىمنىڭ بالا كەزىمدەگى «جۇت قويان» دەگەن اتىمەن تاريحتا قالعان ءوتكەن عاسىردىڭ سوناۋ 60-شى جىلدارىنىڭ باسىنداعى الاي-تۇلەي بوراندار جادىمدا ابدەن جاتتالىپ قالىپتى. ونىڭ ولاي بولاتىنى, بىرىنشىدەن, سول جىلى اۋىلدىڭ كەيبىر تۇرعىندارىنىڭ ۇيقىلارىنان ويانىپ, تاڭەرتەڭگىسىن سىرتقا شىعامىن دەگەندە, قار بىتەپ تاستاعان ەسىگىنەن شىعا الماي, ىشتە وتىرىپ قولدارىنا ىلىككەن قۇرالمەن قاردى قازىپ بارىپ دالاعا شىعۋلارىنا تۋرا كەلگەندەرىن ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىگەنبىز, كەرەك دەسە, ءتىپتى, كورگەنبىز دە. سول جىلدارى ءۇي مەن قورانىڭ ەكى ورتاسىنىڭ قارمەن بىتەلگەنى سونداي, ءۇي يەلەرىنە قوراعا بارىپ مالدارىن جايلاۋ ءۇشىن تۋننەل قازۋعا تۋرا كەلگەن ەدى. ال بىزدەر – ويىن بالالارى جاڭاعى تاۋ-تاۋ بولىپ ۇيىلگەن قار ارقىلى ءۇي توبەلەرىنە وپ-وڭاي شىعىپ كەتەتىنبىز.
بوراننىڭ كۇشتىلىگى مەن قاردىڭ وراسان كوپ بولعانى سونداي, سول جىلدارى كەڭشارلاردىڭ قاراپايىم تەحنيكالارىنىڭ ونى تازارتۋعا قاۋقارى جەتپەگەندىكتەن قوستاناي وبلىسىنىڭ شالعايدا جاتقان امانگەلدى, جانگەلدين اۋداندارىنا اسكەري تەحنيكا كومەككە كەلگەن بولاتىن. ويتكەنى, جوعارىدا اتتارى اتالعان اۋداندارعا ازىق-ت ۇلىك, وتىنعا قاجەتتى كومىر, مالدىڭ جەمازىعى, قۇرىلىس ماتەريالدارى سياقتى كەرەك-جاراقتار تەمىرجولدىڭ جوقتىعىنان تەك اۆتوكولىكتەرمەن عانا تاسىمالدانادى. (وكىنىشتىسى, ارادا 50 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, بۇل جاعداي ءالى كۇنگە دەيىن وزگەرگەن جوق). ال كۇندىز-ءتۇنى سوققان اق تۇتەك بوراندار دالا جولدارىن اتتاپ جۇرۋگە كەلمەيتىندەي ەتىپ مۇلدە بىتەپ تاستاعان بولاتىن. حالىققا ازىق-ت ۇلىك, باسقا دا قاجەت دۇنيەلەردى جەتكىزۋ ءۇشىن شۇعىل تۇردە جولداردى ارشۋ كەرەك ەدى. كەڭەستىك اسكەري تەحنيكانىڭ الىس اۋىلدارعا كومەككە كەلۋىنىڭ سەبەبى دە وسىنداي ماڭىزدى ءمىندەتتەردەن تۋىنداعان-دى.
ال ەگەر جاڭبىر جايىنا كەلەر بولساق, تابيعات-انا ەلىمىزدى ول جاعىنان دا كەندە قىلعان ەمەس. بۇل ورايدا دا 1969 جىلدىڭ جازى مەنىڭ ەسىمدە ساقتالىپ قالىپتى. سول جىلى جاۋىن ايلاپ جاۋدى. قازاق اۋىلدارىنداعى شيفەر سالىنباعان سامان ۇيلەردىڭ توبەلەرىنەن اققان تامشى ونسىز دا بەرىك بولىپ سانالمايتىن ۇيلەردى قۇلاتۋعا شاق قالدى. ادامدار توسەك-ورىندارىن جيناستىرىپ, تامشى سۋدى جيناپ وتىرۋ ءۇشىن بولمەنىڭ تۇس-تۇسىنا ءارتۇرلى ىدىستار قويۋعا ءماجبۇر بولدى. ابىروي بولعاندا, جاڭبىردىڭ ءبىر اي بويى دەرلىك تولاسسىز جاۋعانىنا قاراماستان, ءۇي دە قۇلاعان جوق, مال دا شىعىن بولعان جوق.
ءبىز ەلۋ جىل بۇرىن بولعان بۇل جاعدايلاردى نەلىكتەن ەسكە ءتۇسىرىپ وتىرمىز؟ ونداعى ويىمىز كليماتى قاتقىل سانالاتىن قازاقستاننىڭ قاي كەزدە دە بوران مەن جاۋىنعا كەندە بولماعانىن ايتۋ. ءتىپتى, كۇنى كەشە, ياعني 90-جىلداردىڭ اياعىندا اقمولا استانا اتانباي تۇرعان كەزدىڭ وزىندە قالا تروتۋارلارىنىڭ قارمەن كەپتەلىپ, ادامداردىڭ وركەشتەنگەن جاساندى «تاۋلاردىڭ» ۇستىمەن جۇرۋگە ءماجبۇر بولعانىن, كەيدە كوشەلەردە تايعاناپ قۇلاپ تا قالىپ جاتقاندارىن كوپشىلىك جۇرت ءالى دە ۇمىتا قويماسا كەرەك. مىنە, وسىنداي قيىندىقتار اكەلگەن قىستاردان كەيىن دە كوكتەم كەلىپ, قار ەرىپ, تاسقىن سۋلار ساي-سالانى تولتىرىپ جاتاتىن. بىراق, بۇتىندەي ءبىر اۋىلدى سۋ الىپ كەتىپتى, بەتىن اۋلاق قىلسىن, ادام شىعىنى بولىپتى دەگەندى ەشقاشان ەستىگەن ەمەسپىز. ال بۇگىن شە؟..
2009 جىلدىڭ 19 مامىرىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شاردارا اۋدانىندا تولاسسىز جاۋعان جاڭبىردىڭ سالدارىنان مىڭنان استام ءۇيدى سۋ باستى. وعان يرريگاتسيالىق جۇيەنىڭ يەسىز قالۋى سەبەپ بولعان. 2010 جىلدىڭ 11-12 ناۋرىزىندا الماتى وبلىسىنىڭ قىزىلاعاش اۋىلىن تاسقىن سۋ الىپ, 43 ادام قازا تاپتى, 300 ادام جاراقات الدى, 251 ءۇي قيرادى, 42 ءۇي زاقىمداندى. ونىڭ سەبەپتەرى تۋرالى سول كەزدە كەڭىنەن ايتىلدى, كىنالى دەگەندەر جازاعا دا تارتىلدى. 2011 جىلى 13 ساۋىردە ورال قالاسى ءتۇگەل دەرلىك سۋ استىندا قالدى. 2013 جىلدىڭ 11-17 ساۋىرىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بىرنەشە ەلدى مەكەنىن سۋ باستى. 2014 جىلدىڭ 25 اقپانى مەن 3 ناۋرىزى ارالىعىندا قىزىلوردا وبلىسىنداعى جايىلما كەنتى مەن بىرلىك اۋىلى دا سۋدا قالدى. وعان باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا اۆتوجولىنداعى سۋاعاردىڭ تارلىعى سەبەپكەر بولعان. 2014 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ۆوستوچنىي كەنتى سۋعا كەتتى, ۇيلەر قيراپ, 50 ادام باسقا جاقتارعا كوشىرىلدى. 2015 جىلدىڭ 23 ناۋرىزى مەن 10 ءساۋىرى ارالىعىندا قاراعاندى وبلىسىندا 35 ەلدى مەكەن سۋعا كەتتى. 5 كوپىر بۇزىلىپ, 6500-9000 ادام كوشىرىلدى. 2015 جىلعى 10 ساۋىردە اقمولا وبلىسىنىڭ اتباسار اۋدانىندا تەڭدىك, مايقايىڭ اۋىلدارى سۋعا باتتى. كەلگەن شىعىن – 900 مىڭ تەڭگە. ءبىز اپاتتى وقيعالاردىڭ تەك ءىرى-ءىرى دەگەندەرىن عانا مىسال رەتىندە كەلتىرىپ وتىرمىز. سونىڭ وزىندە دە باس-اياعى 6-7 جىل ءۇشىن بۇل از دەرەك ەمەس. سوندا سىپايىلاپ ايتقاندا, مۇنداي كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ ورىن الا بەرۋىنىڭ ءمانىسى نەدە؟ الدە جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جاۋاپتى ادامدار سۋ تاسقىنىنىڭ قاۋىپتى ەكەنىن, وعان الدىن الا دايىندالىپ, ساقتىق شارالارىن جاساۋ كەرەكتىگىن تۇسىنبەي مە؟ الدە بۇل جاپپاي جايلاعان جاۋاپسىزدىقتىڭ, يەسىزدىكتىڭ, ەل مەن حالىق تاعدىرىنا دەگەن نەمقۇرايدىلىقتىڭ سالدارى ما؟ سوراقىسى سول, وسىلاردىڭ ءبارى ەلدە توتەنشە جاعدايلارمەن اينالىساتىن ارنايى قۇرىلىمنىڭ بولعانىنا قاراماستان, ورىن الىپ وتىر. بىراق ءتونىپ كەلە جاتقان قاۋىپتىڭ الدىن الۋ, ول تۋرالى تۇرعىندارعا ەسكەرتىپ, ساقتىق شارالارىن جاساۋ ول قۇرىلىمنىڭ مىندەتىنە جاتپايتىن سياقتى. سوندىقتان دا شىعار, ولار كوبىنە-كوپ سۋدا قالعان ادامداردى, مال مەن دۇنيە-م ۇلىكتى قۇتقارۋعا كومەكتەسۋمەن عانا شەكتەلىپ جاتادى.
ەرتە كەزدەرى حالىق, ەشكىم ايتپاسا دا, كوكتەم شىعا ءۇيلەرىنىڭ ماڭايىن قاردان تازارتىپ, سۋ اعاتىن جىلعالار, «جامان ايتپاي جاقسى جوق» دەگەندەي, قامسىز وتىرماۋعا تىرىساتىن. بالا كەزىمىزدە ءوزىمىز دە سونداي جۇمىستارمەن تالاي رەت اينالىستىق. ول كەزدەگى ۇيلەر دە نەگىزىنەن شىمنان تۇرعىزىلعان, وسال بولاتىن, سۋ ءتيدى دەگەنشە شايعا باتىرعان قانتتاي ەزىلىپ سالا بەرەتىن. سونى بىلگەندىكتەن دە ءۇي يەلەرى ەرتە باستان قامداناتىن. بالكىم سوندىقتان دا بولار, ول كەزدەرى سۋ تاسقىنىنان مال-جان شىعىنى بولمايتىن.
ال بۇگىندە شە؟ بۇگىندە سۋ تاسىدى دەگەنشە, ۇلكەن بە, كىشى مە, ايتەۋىر ءبىر اپات كەلدى دەي بەر. نەگە؟ وسى ساۋال توڭىرەگىندە ويلانىپ, سوعان جاۋاپ ىزدەپ جاتقان ادامدار بار ما؟ جوق بولسا, نەلىكتەن جوق جانە قاشان بولادى؟ ماسەلەنىڭ شىندىعىنا كەلسەك, تورنادو, تسۋنامي سياقتى الاپات تابيعي اپاتتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كۇرەسىپ, كەڭ اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتقان ەلدەر دە بار الەمدە. ءبىز بولساق جىلدىڭ قار ەريتىن مەزگىلىندە مىندەتتى تۇردە قايتالانىپ تۇراتىن سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الا الماي ابىگەرگە تۇسۋدەمىز. الدە وسىلاردىڭ ءبارىن تالاپ پەن ءتارتىپتىڭ السىرەۋىنەن, قانداي دا بولماسىن ىسكە جاۋاپ بەرەتىن ادامداردىڭ جوقتىعىنان, بىلايشا ايتقاندا, اركىمنىڭ ءوز كۇيلەرىن وزدەرى كۇيتتەپ كەتۋىنەن دەپ تۇسىنگەن دۇرىس پا؟ ولاي بولسا, سۋ تاسقىنى حالىققا, ودان قالدى ەل ەكونوميكاسىنا قاشانعا دەيىن قىرۋار زارداپتار اكەلە بەرمەك؟ وسى ماقالانى جازۋعا تۇرتكى بولعان ءدال وسى ساۋال...
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
