قايىرىمدىلىق قاعيداتى

قازاقستان تۇرعىسىنداعى مىسالدار: كەشە, بۇگىن جانە ەرتەڭ قايىرىمدىلىق جاساۋ, كومەك كورسەتۋ – بۇل بارلىق الەم حالىقتارىنىڭ بايىرعى زاماننان كەلە جاتقان ءداستۇرى. قازىر وسى قۇبىلىستىڭ ناقتى قاشان پايدا بولعانىن ءدوپ باسىپ ايتۋ ءتىپتى, مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان, كومەك كورسەتۋدىڭ قاجەتتىلىگى كوپتەگەن مىڭجىلدىقتار بويى قالىپتاسقان دەپ تۇجىرىم جاساۋعا تولىق نەگىز بار. ال بۇگىندە وتەۋسىز جاسالاتىن مۇنداي كومەكتەر كەز كەلگەن قوعامدا, كەز كەلگەن الەۋمەتتىك-مادەني قاۋىمدا مولىنان كەزدەسەدى. ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ساناسىندا جاقىندارىنا ىزگىلىك كورسەتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ۇعىم سوناۋ ەرتە زاماندا-اق قالىپ­تاستى ءارى بۇل ءاربىر قازاقتىڭ باۋىرمالدىق, تۋىستىق مىندەتىنە اينالدى. حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق­ستاندا كاپيتاليستىك قارىم-قاتى­ناستار دامىپ, كاسىپكەرلىك وركەن جايا باستادى. جەرگىلىكتى كوپ­ەس­تەرمەن ءتيىمدى ساۋدا قاتى­ناس­تارىن ورناتقان امەريكالىق, نەمىس جانە اعىلشىن فيرمالارى جۇمىس ىستەۋگە كىرىستى. قازاق­ستان­نىڭ بارلىق اۋماعىن وزدەرى­نىڭ ەكونوميكالىق ىقپالىنا بەيىم­دەي وتىرىپ, ولار ءتۇرلى ءوڭىر­لەر­دەگى ونەركاسىپ يەلەرىمەن دە ىنتىماقتاستىقتا بولدى. جالپى, XIX عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسى قازاق قوعامى ءۇشىن ءداستۇرلى پاتريارح­الدى قۇرىلىستان يندۋستريالى قۇ­رىلىسقا ءوتۋدىڭ باستاۋى بولىپ تابىلدى. ءسويتىپ, كاسىپكەرلىكتىڭ, ساۋدانىڭ, «كلاسسيكالىق» كاپي­تا­ليستىك قارىم-قاتىناستىڭ دامۋى­مەن قاتار قايىرىمدىلىق تا دامي باستادى. ەندىگى جەردە قا­يى­رىمدىلىق تۇرلەرى ءبىر جول­عى­دان جۇيەلى تۇرگە اۋىستى. ءارى ونىڭ كولەمى دە مولايىپ, ءبىلىم­نىڭ, مادەنيەتتىڭ, ونەردىڭ قامىن ويلا­عان كوپتەگەن مەتسەناتتار شىقتى. قايىرىمدىلىق جاساۋشىلار مەن مەتسەناتتاردىڭ اراسىندا تومەندە اتتارى اتالعان ازاماتتار الدىڭعى قاتاردان كورىنە ءبىلدى. ماسەلەن, شىعىس وڭىرىندە  مۇساتاي مولداباي ۇلى, ءابدى­راح­مان ءجۇسىپ­ ۇلى, يكە ءادىل ۇلى, الەكساندر ەرىكالوۆ, جۇمەكە ورازالى ۇلى, مەدەۋ ورازباي ۇلى, حاسەن اقاي ۇلى, ىبىراي اقباي­ ۇلى, ءاليحان بوكەيحان بولدى. ال باتىستا ءالنياز توبانياز­ ۇلى, سالىق ومار­ ۇلى, سالىمگەرەي ءجانتو­رين, يسا كوپجاسار ۇلى ەرەكشەلەندى. وڭتۇستىكتە احمەت جانە مۇستافا ورازاي ۇلدارى, مامان بايدىڭ ۇلدارى – تۇرىسبەك, سەيىتباتتال جانە ەسەنقۇل, سادىق وتەگەن ۇلى بار ەدى. ولاردىڭ اتى-جوندەرى وتاندىق تاريحتا حح عاسىر باسىنداعى الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرىمەن قاتار جازىلۋى ءتيىس. قازاقتىڭ مال وسىرەتىن بايلارى مەن كوپەستەرى دە, الاشتىڭ بەتكە ۇستارلارى سياقتى 30-جىلدارى قاتال رەپرەسسياعا ۇشىراپ, «قاناۋشىلار توبى», «ۇلتتىق بۋرجۋازيا» رەتىندە قۋعىندالعان. بۇگىندە سول ءبىر قايىرىمدى جانداردى, ولاردىڭ ىزگى ىستەرىن كوپشىلىك بىلە دە بەرمەيدى. ءتىپتى, ءحىح-حح عاسىرلار توعىسىنداعى ۇلتتىق تاريحىمىزدى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ وزدە­رى العاشقى مەتسەناتتاردىڭ ەسىم­دەرىن جەتە بىلمەيدى. ويتكەنى, قازاق­ستاننىڭ قايىرىمدىلىق جاساۋ تۇرعىسىنداعى تاريحىن زەرتتەۋمەن ەشكىم ناقتىلى اينالىسپايدى. سوندىقتان دا, قايىرىمدىلىقتىڭ فيلوسوفيالىق ءھام يدەيالىق نەگىزىندە نە جاتىر دەگەن باستى سۇراقتىڭ جاۋابى جوق. رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى قازاق­ستاندا قايىرىمدىلىق جاساۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەندىگىن ەلدەگى قايىرىمدىلىق پەن قوعامدىق قامقورلىق ماسەلەلەرىنە ارنالعان «قايىرىمدىلىق جارشىسى» دەگەن ارنايى جۋرنالدىڭ ۇلكەن سۇرانىسپەن تارالعانىنان-اق بايقاۋعا بولادى. كەيىن رەۆوليۋتسيادان سوڭ, كەڭەس بيلىگىنىڭ العاشقى جىلدارى قايىرىمدى­لىق سالاسىنداعى مىندەتتەردى مەملەكەتتىك ورگاندار اتقارا باس­تادى. بۇل جۇمىسشىلار مەن شارۋالاردىڭ مەملەكەتى رەتىندە قۇرىلعان كەڭەستىك مەملەكەتتىڭ بارلىق «قورلانعاندار مەن ءجا­بىرلەنگەندەردى», «قايعىلىلار مەن قينالعانداردى» قورعاۋشى جانە ولاردىڭ قامقورشىسى فۋنكتسيا­سىن ءوز موينىنا الۋىمەن نەگىزدەل­گەن ەدى. ال 1917 جىلى قوعامدىق ­جا­ن­اشىرلىق جاساۋ سالاسىندا­عى بارلىق وكىلەتتىكتەر بەرىلگەن مەملەكەتتىك جاناشىرلىق جاساۋ حالكومى مەن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ حالكومى قۇ­رىل­دى. وسىلاردىڭ دەك­رەت­تەرىمەن جانە قاۋلىلارىمەن رەسەي پاتشالىعى تۇسىنداعى قايىرىمدىلىق ۇيىمداردىڭ بارلىعى دەرلىك تاراتىلدى, ولاردىڭ ورىندارىنا جاڭا كەڭەس ور­گاندارى – انا مەن نارەس­تەنى قورعاۋ القاسى (1918 ج.), قىزىل اسكەر­لەردىڭ بالالارىن قامتا­ماسىز ەتۋ قورى (1918 ج.), كامەلەت­تىك جاسقا تولماعاندارعا ارنالعان كوميسسيا (1918 ج.) جانە باسقالارى قۇرىلدى. الايدا, 1923 جىلى ۆ.ي.لەنين بۇلاردى «بۋرجۋازيالىق كورى­نىستەر» دەپ اتاپ, ەلدەگى زايىرلى قايىرىمدىلىققا تولىق تى­يىم سالدى. 1928 جىلعا قاراي وسى جاعداي ءتىپتى, شىركەۋ جانا­شىر­لىعىن دا قامتىدى. بىراق, وسىعان قاراماستان, رەۆوليۋتسياعا دەيىن 1859 جىلى جازۋشىلار مەن عالىمدارعا مۇقتاج جاردەماقى قوعامى رەتىندە پايدا بولعان ادە­بيەتتىك قور جانە كەيبىر شىعار­ماشىلىق وداقتار ساقتالىپ قالدى. كەڭەس وكىمەتى قۇرىلعان كەزدە قايىرىمدىلىق فۋنكتسيالارى­نىڭ كوبىسى مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ – كوميسسارياتتار (كەيىن­نەن مينيسترلىكتەر) مەن ءارتۇر­لى كوميتەتتەردىڭ قول استىنا شو­عىرلاندى. تەك كەيبىر قايى­رىمدىلىق ۇيىمدار عانا قوعام­دىق نەگىزدە ءومىر ءسۇرۋدى جالعاس­تىردى. وسى ۇيىمداردىڭ قىزمەتى 1970 جىلعا دەيىن جواك جانە ركفر نكو-نىڭ 1932 جىلعى 10 شىلدەدەگى «ەرىكتى قوعامدار جانە ولاردىڭ وداقتارى تۋرالى ەرەجەلەرمەن» رەگلامەنتتەلدى. بۇل قۇجات 60 جىل بويى جال­پى­وداقتىق ماڭىزى بار جال­عىز نورماتيۆتىك اكت بولىپ تانىلدى. وندا كەڭەس وداعىنداعى قايىرىمدىلىق قوعامداردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قۇرى­لىم­دارى, فۋنكتسيالارى, وكىلەتتىكتەرى جانە قىزمەتتىڭ باسقا دا ماڭىزدى ماسەلەلەرى ايقىندالدى. كسرو تاراعاننان كەيىن قايى­رىمدىلىق بىرلەستىكتەرى­نىڭ فۋنكتسيالارىن اتقارىپ تۇرعان مەكەمەلەر كەشەنى ءوز قىزمەتىن توقتاتتى. بىراق بۇگىندە قايىرىمدىلىق پراكتيكاسى قالپىنا كەلتىرىلدى جانە بۇل ىستە قازاقستان جەرىنە ءوزىنىڭ تاجىريبەسىن الىپ كەلگەن شەتەل كومپانيالارىنىڭ ءرولى از ەمەس. ۋاقىت وتە كەلە ەڭ العاشقى اسا كۇردەلى قايىرىمدىلىق جوبالارى پايدا بولدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا قايى­رىمدىلىق قىزمەتپەن كەز كەلگەن ادام اينالىسا الادى. نەگىزىنەن قايىرىمدىلىقتىڭ دامۋ دەڭگەيى ەلدىڭ جالپى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق وركەندەۋ دارەجەسىنە تىكەلەي بايلانىس­تى. حالىقتىڭ ءال-اۋقات دەڭگەيى جوعارى, بيزنەس سەكتور مىقتى جانە تۇراقتى بولعان سايىن, قايى­رىمدىلىق قىزمەتىنىڭ قالىپ­تاسۋىنا جانە دامۋىنا قاجەتتى شارتتار كوپ بولادى. «اسار» ءداستۇرى تەك قازاق ەلىندە عانا ەمەس, سونداي-اق, قا­زاقستاننىڭ بارلىق ەتنوستارى اراسىندا كەڭ تانىمالدىققا جانە الەۋمەتتىك پراكتيكاعا اينالدى. جىلۋ, سىباعا سياقتى ادەت-عۇرىپتار جاڭا مانگە يە بولدى. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتپەن, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن, بارلىق وڭىرلەردىڭ اكىمدەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اياسىندا ەلدەگى بارلىق قايىرىمدىلىق اكتسيا­لارىن ۇيلەستىرۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتاۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ەل پرەزيدەنتى 2015 جىلدى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جىلى دەپ جاريالاعاننان كەيىن, تاپ سول جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءاربىر ادامعا باعىتتالعان بىرقاتار جالپىۇلت­تىق قايىرىمدىلىق اكتسيالا­رىن وتكىزدى. «20 يگى ءىس» الەۋمەت­تىك اكتسياسىنىڭ شەڭبەرىندە 90198 ادام 5 ملرد. 623 ملن. 911 مىڭ تەڭگەگە كومەك الدى. ال وسى اكتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى 2586469 ادامدى قۇرادى. دەگەنمەن دە, قازاقستانداعى قايىرىمدىلىق ينستيتۋتى ءالى دە قالىپتاسۋ ۇستىندە. بۇعان قازىرگى وسى ماقساتقا جۇمسالعان شىعىننىڭ كولەمى مەن قوعامنىڭ كوزقاراسى كۋا. ايتا بەرسەك, ءتىپتى, قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن قايىرىمدىلىق قورلارىنىڭ سانى دا بەلگىسىز. ويتكەنى, قايى­رىمدىلىق قورلارىنا بايلانىستى ناقتى ستاتيستيكا جوق. سونداي-اق, اقپارات الماسۋ ىستەرى دە جۇيەلەنبەگەن. وسىنىڭ سالدارىنان قايىرىمدىلىق قورلا­رىنىڭ كوبىن جۇرت بىلە بەر­مەيدى. وعان ءبولىن­گەن قارجىلاردىڭ قايدا جۇمسا­لىپ جاتقانىنان دا بەيحابار. ونىڭ ۇستىنە, قورلار كوپ جاعداي­دا كوپشىلىككە ەشقانداي ەسەپ بەر­مەيدى. سونىڭ كەسىرىنەن قوعام مەن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قايىرىمدىلىق ۇيىمدارى مەن قورلارعا دەگەن سەنبەۋشىلىگى تۋىنداپ جاتادى. جانە ءبىر كەلەڭسىز جايت, سوڭعى ۋاقىتتاردا «ەرىكتى-ءماجبۇرلى» قايىرىمدىلىق تۇرلەرى كۇننەن-كۇنگە ايگىلەنىپ كەلەدى. ياعني, باقۋاتتى كومپانيالارعا جولداناتىن وتىنىشتەر كوبىنە مەملەكەت­تىك ورگانداردىڭ اتىنان ء(ارتۇرلى مەملەكەتتىك ۆەدومستۆولار, اكىمدىكتەر جانە ت.ب.) كەلىپ تۇسۋدە. سوندىقتان, بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قايىرىمدىلىق شارالارىنا قاتىسۋى تەڭ ەمەس. ال بۇل ءبىر­قا­تار ءمان-جايلارعا نەگىزدەلگەن. بىرىنشىدەن, بيزنەستىك ورتادا وسى قىزمەتتىڭ بىرىڭعاي باعدار­لاماسى جوق. ءاربىر كومپانيا ءوز مۇددەسىن كوزدەي وتىرىپ, ءوزىنىڭ قايىرىمدىلىق پارا­مەتر­لەرىن ايقىندايدى. ەكىن­شىدەن, قايىرىمدىلىق قىزمەتتى ءوزىنىڭ نىسانى جانە مازمۇنى بويىنشا قالاي جانە كىم قا­لىپتاستىراتىنىنا بايلانىس­تى. بۇل بيزنەستىڭ ۇكىمەتتىڭ جاريا نەمەسە لاتەنتتى تالاپتارىنا بەرگەن جاۋابى بولىپ تابىلادى. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى قايىرىمدى­لىق بيزنەسىن تۇسىنۋگە ارنالعان كونۆەنتسيالدى ءتاسىل ءالى دە ­پايدا بولعان جوق دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. جالپى, اشىعىن ايتساق, كوپ­تەگەن قايىرىمدىلىق قورلارى وتە ءتيىمسىز جۇمىس ىستەيدى. بۇعان بىردەن-ءبىر سەبەپ, ولاردىڭ قول­دا­رىندا تەوريالىق جانە ءادىس­تە­مەلىك بازا جوق. سودان بارىپ كوبىنە قا­يىرىمدىلىق قۇرالدارىن ءتيىمسىز جۇمساۋ پروبلەمالارى تۋىندايدى. قايىرىمدىلىقتى دامىتۋ جولىنداعى ەلەۋلى پروبلەما­نىڭ ءبىرى, جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىز­دەي, قايىرىمدىلىق قىزمەتتى اقپاراتتىق جانە ناسيحاتتىق قول­داۋدىڭ تىم جۇتاڭدىعى. ويتكەنى, كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مۇنداي كومەك كورسەتۋگە اسىق­پايدى, ءتىپتى, كوپ جاعدايدا, بۇل ماسەلە ولاردى مۇلدەم قىزىق­تىرمايدى دا. سەبەبى, ولار ءبىرىنشى كەزەكتە ءاردايىم ءوز مۇددە­لەرىن, ياعني كوممەرتسيالىق ءتيىم­دى­لىگىن ويلايدى ەمەس پە؟! ال قايى­رىمدىلىقتان قالتاسىنا تۇسەر قانداي پايدا؟! تەك «قۇرعاق قاسىق – اۋىز جىرتادىنىڭ» كەرى عوي! الايدا, بۇل ءۇشىن ولاردى كىنالاي دا المايسىڭ. ويتكەنى, قازىر ەسەپتىڭ زامانى. اقپارات قۇرالدارى دا الدەقاشان بيزنەس-ەسەپكە كوشكەن. سوندىقتان بۇل جەردە قايىرىمدىلىق ىستەرىنە بايلانىستى اقپاراتتارعا مەملەكەت تاراپىنان ارنايى گرانتتار ءبولىنىپ, قولداۋ كورسەتىلگەنى ءجون. قازىرگى ۋاقىتتا قايى­رىم­دى­لىق تۋرالى زاڭ الەمدەگى كوپ­تەگەن ەلدەردە بار. ءتىپتى, مۇنداي قۇجات تۇرىك­مەنستان, تاجىكستان, وزبەكستاندا دا قولدانىلىپ كەلەدى. بىلە-ءبىل­سەك, ءدال قازىر ول اسا قاجەتتى زاڭ­داردىڭ ءبىرى. اتال­مىش قۇجات قايى­رىم­دى­لىق سالا­سىنداعى قۇقىق­تىق قا­تىناس­تاردىڭ سيپا­تىن اي­قىن­دايدى, سونداي-اق, قايى­رىم­دىلىق قىز­مەتپەن اينالىساتىن ۇيىمدار ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ نىساندارىن بەلگىلەيدى. الايدا, قايىرىمدىلىققا قاتىستى وسىناۋ ماڭىزدى قۇجات قازاقستاندا بۇدان 15 جىل بۇ­رىن ازىرلەنىپ قويىلعانىنا قارا­ماستان, كۇنى كەشەگە دەيىن قابىل­دانباي كەلدى. تەك 2015 جىل­دىڭ 16 قاراشاسىندا عانا مەملەكەت باسشىسى بەس ينس­تيتۋتتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ىسكە اسى­رۋعا جانە قايىرىمدىلىققا, ونى ىنتالاندىرۋعا ارنالعان قۇ­قىقتىق نەگىزدەر قۇرۋعا باعىت­تالعان «قايىرىمدىلىق تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا قول قويدى. بۇل زاڭ قايىرىمدىلىق سالاسىندا تۋىنداعان قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيدى. ونىڭ ماقساتى قوعامداعى قايىرىم­دى­لىقتىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇن­دى­لىق­تارىن قالىپتاستىرۋ, قولداۋ جانە نىعايتۋ جولىمەن قوعام­نىڭ وزىندىك ۇيىمداس­تىرۋ­ىن دامىتۋعا ىقپال ەتۋ بولىپ ­تابىلادى. الايدا, جاقسى زاڭدى قابىل­داۋ – بۇل ءىستىڭ جارتىسى عانا. ەندى وسى قۇجات ەلىمىزدەگى قايى­رىمدىلىقتى جانداندىرۋعا, قازاقستاندىق قايى­رىمدىلىق داستۇرلەرىن جاڭ­عىرتۋعا جانە سول ارقىلى ازامات­تىق قوعامنىڭ شوعىرلانۋىن قامتا­ماسىز ەتۋگە كومەكتەسۋى ءتيىس. زاڭدا ەرەكشە ءرول قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسىنا بە­رى­ل­گەن. «قايىرىمدىلىق تۋرالى» قر زاڭىنىڭ 7-بابىنىڭ 5-تارماعىنا سايكەس قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بەيبىتشىلىكتى, دوستىق پەن قوعامدىق كەلىسىمدى, حالىق بىرلىگىن نىعايتۋ ماقساتىن­دا ەلدە قايىرىمدىلىقتى دامىتۋ­­عا جاردەمدەسىپ, قايىرىمدىلىق ­سالاسىندا ۇيلەستىرۋشىلىك جانە وزگە دە قولداۋ ىستەرىن جۇزەگە ­اسىرۋى ءتيىس. قورىتىندىلاي كەلە, قايى­رىمدىلىق تەك قوعامدا الەۋمەتتىك ىنتىماقتاستىق اتموسفەراسىن قۇرۋ ءۇشىن عانا ماڭىزدى ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. قايى­رىمدىلىق قازاقستاننىڭ بولا­شاعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن ەكونوميكاعا الەۋمەتتىك سيپات بەرەتىن اكىمشىلىك تاسىلمەن ليبەرالدىق-نارىقتىق بالاما بولۋى ابدەن مۇمكىن. سارقىتبەك مولداباەۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور استانا