تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا دا ءومىر بار

ەڭبەكپەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى  جازانى وتەۋ جاعدايى قالاي؟ «تۇرمە» دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە نەبىر ادامنىڭ جانى تۇرشىگەتىنى راس. بىراق ەشكىم دە «تەمىر تورعا قامالايىنشى» دەپ قىلمىس جاسامايتىندىعى انىق. الايدا باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ جاتقاندار جانە از ەمەس. ويتكەنى, قانشالىقتى قىلمىستى ىزگىلەندىرۋ قولعا الىنسا دا, سوتتالىپ جاتقاندار تاعى كوپ. تۇرمە تۇيتكىلدەرى سوعان وراي تەمىر تورعا قامالعاندار پروبلەماسى, ولاردى ۇستاۋ, ەڭبەكپەن تۇزەۋ شارالارى, بوستاندىققا شىققان سوڭ ومىرگە قايتا بەيىمدەۋ, جۇمىسقا ورنالاس­تىرۋ, ولاردىڭ ءتارتىبىن باقىلاۋ جانە ت.ب. تولىپ جاتقان ماسەلەلەر كوپشىلىكتى الاڭداتپاي قويمايدى. دەمەك, قازىرگى ۋاقىتتا وسى ەڭبەكپەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە نە تىندىرىلىپ جاتىر, تەمىر تورداعىلار نەلىكتەن نارازىلىق تانىتادى, ۇستاۋ جاعدايلارى قالاي, قانداي دەگەن سەكىلدى سۇراقتار قوعامداعى تۇيتكىلدەر مەن كە­لەڭ­­سىز­دىكتەرگە بەيجاي قاراي المايتىن ادام­­داردى تولعاندىراتىنى ءسوزسىز. «جەل تۇر­­ماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى» دەگەن­دەي, ءبىر سەبەپ بولماسا, ەشكىم دە تەك­تەن-تەككە زاڭسىزدىق ورىن الدى دەپ ات­تان سالمايتىنى انىق. ەندەشە, اينالاسى بەرىك تە, ءزاۋلىم دۋالمەن قورشالىپ, ونىڭ ءۇستى مىڭ دوڭگەلەنە بۇرالعان تىكەنەك سىمدار­مەن كومكەرىلىپ, ۇشار باسىنا قاراساڭ باس كيىمىڭ جەرگە تۇسەردەي تۇرعىزىلعان باقى­لاۋ مۇنارالارى سامساپ, الدىنا ادامدار امال­سىزدان باراتىن تەرەزەلەرى تار, ياكي جوقتىڭ قاسى كورىنگەن ءتۇسى سۇرعىلت تا سۋىق عيماراتتار نە سىر شەرتەدى؟ مىنا ءۇل­كەن ومىردە ادامداردىڭ قۇقى تاپتالىپ جات­قان­دا, انا سىرتىنان تىرشىلىك نىشانى سەزىل­­مەيتىن بىتەۋ تاس قابىرعالاردىڭ ءىشىن­دە ادام قۇقى ساقتالۋى مۇمكىن بە دەرسىز. مىنە, وسىعان وراي ءبىزدىڭ ەلىمىزدە زاڭگەرلەردىڭ ءوزى ادامنىڭ قۇقىن قورعاۋ ماسەلەسى ايرىقشا الاڭداتاتىنى راس دەيدى. نەلىكتەن؟ بۇعان, ارينە, كىمدە-كىم ءبىر-ەكى اۋىز سوزبەن ناقتى جاۋاپ قايتارا المايتىنى تاعى بەلگىلى. ويتكەنى, پروبلەما كوپ. ارىگە تەرەڭدەمەي, سونىڭ بەر جاعىن ايتار بولساق, ماسەلەن, قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان بارلىق تۇزەۋ مەكەمەلەرى الدى وتكەن عاسىردىڭ 30, سوڭى 70-ءشى جىلدارى سالىنعان عيماراتتار. ولاردا سوتتالعانداردى قاماپ ۇستايتىن بولمەلەر 50-60 ادامعا ارنالعان. ءتىپتى, بىرەۋلەرىندە ودان دا كوپ. وسى ورايدا كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىز: ءبىر بولمەدە 60 ادامنىڭ بىرنەشە جىل بىرگە تاماق ءىشىپ, ءبىر دارەتحانا ورنىنا بارىپ, ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرى ەكى قاتار ورناتىلعان توسەكتەرگە جاتىپ, تۇرۋ, ياعني بىرنەشە جىل ءومىردى بىرگە وتكىزۋ قالاي بولماق؟ بىرەۋگە بۇل ۇنايدى, بىرەۋگە ۇنامايدى, ەكىنشى بىرەۋ شىدايدى, بىرەۋ شىدامايدى ت.ب. دەگەندەي, امال قايسى: سوتتالعان قالاسىن, قالاماسىن جاعدايى جوق جاعدايدا قىلمىسىنا ساي جازاسىن تارتادى. ارينە, كىمنىڭ قىلمىسى قانداي, ول جالامەن شاتىلعان با, شىن قاندىقول قىلمىسكەر مە, دۇرىس, بۇرىس سوتتالدى ما, ول ءالى باس­قا اڭگىمە. اڭگىمە, باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار اراسىندا قۇقى بۇزىلىپ سوتتالعاندار بولسا, تەمىر تور ىشىندە دە ادامي قۇقى قالاي ساقتالۋدا دەگەن ماسەلە. ءيا, سوناۋ كەلمەسكە كەتكەن كەڭەستىك كەزەڭنەن مۇرا بولىپ قالعان كوپتەگەن ەڭبەكپەن تۇزەۋ كولونيالارى كسرو-نىڭ جازالاۋ ساياساتىنا ساي كۇشتەپ جەر اۋدارۋ, تىڭ جەرلەردى يگەرۋ سەكىلدى ماقساتتارىنا پايدالانىلعانى بەلگىلى. ەگەر وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى كسرو-دا 700 مىڭ سوتتالعان تۇرمەدە وتىرسا, سونىڭ 100 مى­ڭى نەمەسە ءار جەتىنشىسى – قازاقستانداعى كولو­نيا­­لاردا ۇستالعان ەكەن. دەمەك, سوندا 2000 جىلعا دەيىن كولونيالارعا ءبىرىنشى رەت ءتۇس­كەن 450 مىڭ ادامنىڭ ءار 35-ءشىسى قازاق­ستان­­دىق بولعان, ءار 18-ءشى 18-50 جاس ارا­لى­عىن­­دا­عىلار, ءار 9-شى ەر ادام ءبىر بۋىننان بول­عان كورىنەدى. سوندا ءار 9-شى وتباسىندا ءبىر سوتت­العان ادام بار دەگەن ءسوز. جانە بۇعان ۇستاۋ جاعدايى تۇرمەدەگىدەن ءبىر كەم ەمەس باسقا دا جازالاۋ مەن ەڭبەكپەن ەمدەۋ پروفيلاكتورياسىنان وتكەن ون مىڭداعان ادامداردى قوسساڭىز, ناعىز بوياماسىز تىرلىكتى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتە الاسىز. ال بايقاپ وتىرعاندارىڭىزداي, ەلى­مىز­­دەگى تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ كوبى وتكەن عا­سىر­دىڭ 30-جىلدارى سالىنعان عيما­رات­تار دەدىك. مىنە, بۇگىنگى تاڭدا وسىنداي 56 تۇزەۋ مەكەمەسى جۇمىس ىستەپ تۇرعان كورىنەدى. بۇل سوزىمىزگە كەيبىرەۋلەر سەنىم­سىزدىك تانىتۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان ناقتى دالەل مەن دايەك كەلتىرە جازعاندى ءجون كو­ردىك. مىسالى, قاراعاندى وبلىسىن­داعى دولين­كا سەلوسىنداعى اك-159/7 مەكە­مەسى وتكەن عا­سىردىڭ سوناۋ 1937 جىلى سالىنعان. سون­دا بايقاساڭىز, بۇل عيما­راتقا اناۋ-مىناۋ ەمەس, تابانى كۇرەك­تەي 78 جىل بولىپتى. سول سياقتى وسى وبلىس­تاعى اك-159/18 ءتۇ­زەۋ مەكەمەسى 1940 جىلى سالىنعان (75 جىل). ال پاۆلودار قالا­سىندا اپ-162/4 مە­كە­­مەسى 1957 جىلى سالىنعان (58 جىل). ءاري­­نە, وتكەن عاسىر­دىڭ اتالعان جىلدارىن­دا بۇل تۇزەۋ مەكە­مە­لەرى ارناۋلى زاۋىت­تار­عا قول كۇشى قاجەت بولعاندىقتان تۇرعى­زىل­­عان عوي. مۇن­داي مەكەمەلەردىڭ باستى ماق­ساتى – ءىرى ءون­دىرىستىك بازا قۇرۋ بولىپ تا­­بى­­لاتىن. وسىعان بايلانىستى ولاردىڭ ءبارى ەڭ­بەك­پەن تۇزەۋ كولونيالارى (ەتك) دەپ اتالدى.  گۋلاگ, كارلاگ جانە ... گۋلاگ, قارلاگ دەگەندەردى اعا ۇرپاق وكىلدەرى ءالى ۇمىتا قويعان جوق. ونىڭ قاسىرەتى وڭايلىقپەن ۇمىتىلا دا قوي­ماس. وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى ەڭبەك قولى قاجەت دەگەن جەلەۋمەن قاراعاندىدان 45 شاقىرىم جەردەگى دولينكا سەلوسىندا سوتتالعاندار لاگەرى پايدا بولدى. وسىلايشا 1931 جىلى 19 جەلتوقساندا ۇيىمداستىرىلعان گۋلاگ ءىرى ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرلەرىنىڭ ءبىرى (1930-1959) كارلاگ بولىپ تابىلادى. شىعىستان باتىسقا 200 شاقىرىم شاماسىندا, سولتۇستىكتەن وڭ­تۇس­تىككە قاراي 300 شاقىرىم القاپتى العان لاگەر اۋماعى 1 780 650 گا قۇراعان ەكەن. ەڭبەكپەن تۇزەۋ دەگەندى ايدار ەتىپ الىپ, ءىستى بولعاندى دا, بولماعاندى دا كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كەسىرلى ساياساتى ناتيجەسىندە تەمىر تورعا توپىرلاتىپ توعىتۋ ول كەزدە ناۋ­قان بولعان سەكىلدى. ارينە, ونىڭ دا كوپ­تەگەن سەبەپتەرى بول­عانى ءسوزسىز. ال سول كەز­دە كارلاگتى قۇرۋ­دىڭ باستى ماق­ساتى­نىڭ ءبىرى ورتالىق قازاق­ستاننىڭ قارا­عان­دى كومىر باسسەينى, جەزقازعان جانە بال­قاش مىس قورىتاتىن كومبيناتىن, كو­­مىر-مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنا ءىرى ازىق-ت ۇلىك جانە وندىرىستىك بازاسىن قۇ­رۋ بولىپ تابىلاتىن, دەيدى قاج كو­مي­­تە­­تى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانات قازبەك ۇلى. كوز كورگەن بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا, سول كەزەڭدەگى كەز كەلگەن كولونيانى ارناۋلى زاۋىت دەپ اتاۋعا بولاتىن, وندا سوت­تال­عان­دار ءۇش اۋىسىممەن تاۋلىك بويى جۇ­مىس ءىس­تەگەن. بىرنەشە ادام تۇراتىن عي­ما­راتتار با­راقتار دەپ اتالدى. سول باراق­تاردا تۇرىپ جات­قان 100-150 ادامنان جاساق­تار قۇرىلدى. جۇ­مىس­قا سوتتالعاندار جاساق­تار بويىنشا شىقت­ى, ياعني ءار جاساق ءبىر اۋى­سىم­عا ءتۇسىپ وتىر­دى. دەگەنمەن, ولار باس-كوز دەپ كەز كەل­گەن جۇ­مىستى ىستەي بەر­گەن جوق. ولاردىڭ قىز­­مەتى جوسپارلى تۇردە ۇيىمداستىرىلدى. ءما­س­ە­­لەن, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى بويىنشا ءار كو­لو­­ن­يا­نىڭ مەملەكەتتىك جوسپارى جاسالدى. سو­­عان ساي ءبىر ناقتى مىسال, 1989 جىلدىڭ قو­رى­­­تىن­­دىسى بويىنشا كسرو ءىىم گۋيتۋ جال­­­پى ءونىم بويىنشا 5-ورىندى يەلەنگەن كورىنەدى. ءتىپتى, ونى ايتاسىز سول كسرو ءىىم گۋيتۋ جانىندا ەتك جوبالاۋ جانە قۇرى­لىس سالۋمەن اينالىسقان ارناۋلى جوبالىق ينستيتۋت جۇمىس ىستەگەن كورىنەدى. جوعارىدا اتالعان كولونيالاردىڭ ءبىر­قاتارىندا سوتتالعاندار 100-150 ادامعا قاراستىرىلعان جاتىن ءبول­مەلەردە ۇستا­لىن­دى. الايدا, ولاردىڭ ءبارى ەڭبەكپەن تۇزەۋ مەكەمەلەرى دەپ اتالعانى بەلگىلى. ال قازاقستاندا جالعىز تۇرمە قوس­تاناي وبلىسىنىڭ ارقالىق قالاسىندا (ۋك-161/12) جۇمىس ىستەپ كەلەدى. دەگەنمەن, سوتتالعان ادام جابايى تۇزەۋ مەكەمەسىندە نەعۇرلىم ۇزاق وتىرعان سايىن, ول سوعۇرلىم بۇزىلا تۇسەدى ەكەن. الەۋمەتتىك بايلانىستار ءۇزىلىپ, شاڭىراق شايقالىپ, قۇلايدى. بۇرىنعى ومىرلىك يكەمدىلىك پەن تۇسىنىكتەردەن ايىرىلىپ, «جاتىپىشەر ارامتاماقتىق» قالىپتاسادى. اقىرىندا جۇمىسسىزدار سانى ودان ءارى ارتىپ, تۇراقتى مەكەن­جايى جوقتار كوبەيە تۇسەدى. بۇل ءتۇر­لى قىلمىستىڭ ورشۋىنە قايتادان سەبەپ ەمەس پە؟ ال بۇدان ەلگە قانداي پايدا بار؟ پايدا جوق, كەرىسىنشە سوڭعى ون جىلدا پە­ني­تەنتسيارلىق جۇيە شىعىنى وسە ءتۇستى. ءسوي­تىپ, ادامدى تۇزەيدى دەگەن تۇزەۋ مەكە­مە­ڭىز قىلمىستىڭ «فابريكاسى» اتانىپ, قوعام­عا دا تامىرىن جايىپ, تىرناعىن باتىرا باستادى. الايدا, ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى. زامان وزگەرمەي جانە تۇرمايدى. ماڭگى­لىك­كە تۇراقتالىپ قاتىپ قالعان جۇيە جوق. قاھار­لى قىستان كەيىن جاڭا جىلى لەپ سوعىپ, جايدارلى جاز باستالادى. سول ايتقانداي ەگەمەندىگىمىزدى قولعا الىپ, تاۋەلسىزدىك تۋى جەلبىرەگەندە, ەڭ الدىمەن ەلىمىزدە ادامداردىڭ قۇقىن قورعاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ءسويتىپ, كەز كەلگەن قازاقستان ازاماتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىن قورعاۋ الدىڭعى ورىنعا شىقتى. بۇنىڭ اسەرى تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە ءتۇڭىلىپ جاتقان تالاي سوتتالعانداردىڭ كوكىرەگىنە ءومىر ءسۇرۋدىڭ اق ساۋلەسىن تۇسىرگەندەي بولدى. وسىلايشا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە, شىن مانىندە ادامنىڭ قۇقى ساقتالاتىندىعىنا ءۇمىت وتى جاندى. وسىعان بايلانىستى 2003 جىلى قاج كوميتەتى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي سوتتالعانداردى جاساقتىق-باراقتىق ۇستاۋدان كامەرالىق ۇستاۋعا وتكىزۋگە باس­تاماشىلىق ەتتى. ال قازىرگى حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى سوتتالعانداردى ءبىر كامەرادا 1-2 ادامنان عانا ۇستاۋ قاراستىرىلعان. ىزگىلەندىرۋ – ىزگىلىكتى ءىس ءسويتىپ, قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەن­دىرۋ اياسىندا سوتتالعاندار دا ادام دەگەن ىزگى نيەتپەن جاپپاي جۇرگىزىلگەن ۇردىستە بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارۋا جۇزەگە استى. 2003 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكادا كا­مە­رالىق ۇستاۋمەن 8 تۇزەۋ مەكەمەسى قاي­تا قۇرىلدى: تاراز قالاسى توتەنشە قاۋىپ­سىز جد-158/7 مەكەمەسى (ەرەكشە رەجىم), شىمكەنت قالاسى يچ-167/4 ايەل­دەر مەكەمەسى, شىعىس قازاقستان وبلى­سىنداعى وۆ-156/21 ايەلدەر كولونياسى, قوستاناي وبلىسى جەتىقارا قالاسىنداعى ەرەكشە رەجىمدەگى ۋك-161/3 مەكەمەسى, الماتى قالاسىنداعى قاۋىپسىزدىگى بارىنشا جوعارى, ياعني قاتاڭ رەجىمدى لا-155/12 مەكەمەسى, جەزقازعان قالاسىنداعى ءارتۇرلى رەجىمدەگى تۇزەۋ اك-155/25 مەكەمەسى, قىزىل­وردا قالاسىنداعى قاۋىپسىزدىگى بارىن­شا جوعارى, ياعني قاتاڭ رەجىمدى زك-169/5 مەكەمەسى, ورال قالاسىنداعى قاۋىپسىزدىگى بارىنشا جوعارى قاتاڭ رەجىمدەگى رۋ-170/3 مەكەمەسى. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ كوشىنە ىلەسكەن سوڭ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز دە الەمدەگى بار­لىق ءىز­گىلىكتى ىستەردەن قول ۇزبەۋى ءتيىس. سو­عان ساي مەملەكەتتىك ءار سالا ۇلگىلى ءۇردىس­­تەن تىس قالىپ جاتقان جوق. ولاردىڭ ەسە­­بى بويىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق تۇزەۋ مەكەمەلەرىن ەسەپكە العاندا, سوتتال­عان­داردى كامەرالىق ءۇي-جايدا ۇستاۋعا كوشۋ ءۇشىن ءار وبلىستا جاڭا تۇزەۋ مەكەمەلەرىن سالۋ ءتيىمدى. بۇل وڭاي شارۋا بولماسا دا ونى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. سول ءۇشىن 2013 جىلى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي 5 كليماتتىق ءوڭىر بويىنشا «1500 ورىن­عا ارنالعان مامانداندىرىلعان تۇزەۋ مەكە­مەسى» قۇرىلىسىنىڭ ۇلگى-جوباسى ازىرلەندى. جوبا بويىنشا سوتتالعانداردى ءبىر جانە ەكى ورىندىق كامەرالىق ءۇي-جايلاردا ۇستاۋ قاراستىرىلدى. ونى ايتاسىز, سوتتالعاندار اراسىندا مۇگەدەك جانداردىڭ بولاتىنى بار عوي. ولاردىڭ جاعدايىن ەسكەرمەسە قان­داي ىزگى نيەتتىلىك ورناماق. دەمەك, قىلمىس جاساسا دا, ول ادام دەگەندەي, كەز كەلگەن باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاننىڭ دەنساۋلىعى سىر بەرىپ مۇگەدەكتىككە ۇشىراماسىنا كەم كەپىل. سوندىقتان دا مۇگەدەكتەردى ۇستاۋعا ارنالعان تالاپتار ەسكەرىلگەن, ولارعا ءار رەجىمدى بلوكتاردا ارناۋلى كامەرالىق ءۇي-جايلار جابدىقتالعان. بۇل تۋراسىندا قاج كوميتەتى توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى جانات كەشۋباەۆ تا تاڭ­دانىسىن جاسىرماي: «ال شىنىن ايتقاندا جوبا امبەباپ بولىپ تابىلادى, ءار عيمارات باسقاسىنان مۇلدە بولەك. ءبىز قۇرىلىس بارىسىندا قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى 500 ورىندىق, سونداي-اق 700, 1000, 1500 ورىندى وسىنداي تۇزەۋ مەكەمەلەرىن تۇر­عىزا الامىز», دەيدى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى­نە قارجى قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. ونىڭ ۇستىنە مىنا كەڭ دۇنيەدەگى تارتىپكە مويىنۇسى­نا­تىن ادامدار اراسىنداعى قول-اياعى بالعا­داي جاندارعا قىزمەت تابىلماي قىس­قارىپ جاتقاندا, ىشەر اس, كيەر كيىم قىم­باتقا اينالعان شاقتا ادامعا, قوعامعا قارسى قىلمىس جاساعانداردى سونشاما اسپەتتەۋدىڭ قاجەتى نە دەپ ويلايتىندار دا تابىلارى حاق. سولايى سولاي عوي, بىراق جاڭا مەكەمەلەر قۇرىلىسى جەكەمەنشىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك-جەكەشەلەندىرۋ ارىپتەستىگى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلماق. كەيىن بۇل مەكەمەلەردىڭ قازىرگى بيلىكتە وتىرعان­داردىڭ وزىنە دە بىرۋاقىت يگىلىگى ءتيىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن عوي. كىم بىلەدى؟ ال كەيبىرەۋلەردىڭ مۇنداي ورىنداردى سالۋدىڭ قاجەتى قانشا دەپ ايتاتىنى راس. ويتكەنى, ماسەلەن حالىقارالىق ءتاجىري­بە كورسەتكەندەي, بارلىق الەمدە قىل­مىستىق جازانى ورىنداۋ, اسىرەسە باس بوس­تان­دىعىنان ايىرىلعانداردى ۇستاۋ مەملەكەتكە ايتارلىقتاي قىمباتقا تۇسەدى. ءوز كەزەگىندە تۇرمەلەر قۇرىلىسى دا ارزان ەمەس. وسىعان بايلانىستى, كوپتەگەن مەملە­كەت­تەردە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىن­دارىنىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن, سونىمەن قاتار ونى پايدالانۋدا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا جەكەمەنشىك بيزنەس­تىڭ قاراجاتى تارتىلادى.  وركەنيەتتىلىك ءورىسى كەڭ تۇرمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋى بويىنشا, بۇرىن ءدال قازىرگىدەي سوتتالعان جاندارعا جىلى قاراۋ بولماعان كورىنەدى. ونىڭ ءبارى حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇرگىزىلىپ جاتقان تۇرمە رەفورماسىنا بايلانىستى بولسا كەرەك. ال ونىڭ نەگىزى قىلمىسقا قارسى قۇقىقتىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ بولىپ تابىلادى. وسىدان باستاپ-اق, قاج جۇيەسىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتار ىسكە اسىپ جاتىر. قازىر بۇعان ەشكىم تاڭ قالمايدى. ويتكەنى, و باستا ءبارى وسىلاي بولۋعا ءتيىس ەدى. ادامنىڭ جاي-كۇيىن ويلاعان قوعام ءوز وزىنە قاستاندىق جاسامايتىنى بەل­گىلى. ءتىپتى, قانداي قوعام بولماسىن ءوزى­نىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ اقىر سوڭى كۇلدىبادام دۇنيەگە اينالىپ, زاما­نى­نىڭ ازىپ-توزۋىنا ۇشىراماس ءۇشىن ەلىنىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايى مەن قۇقىق­تىق ءوسىپ-ءونۋىن دە قولدايتىنى ءسوزسىز. ەن­دەشە بۇل تۇر­عىدا جۇرگىزىلىپ وتىرعان رەسپۋب­لي­كا­مىز­داعى قۇقىقتىق ساياساتتىڭ ىزگىلەندىرۋ پرين­تسيپى ومىرشەڭدىگىن ايقىن كورسەتە باستادى. وسىلايشا حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس, ءمجا ەكى ءتۇرى قولدانىلادى: جەكە­مەنشىك تۇرمەلەر (اقش, ۇلىبريتانيا) جانە كونتسەسسيا (فرانتسيا, برازيليا). جەكە­مەنشىك تۇرمەلەر جاعدايىندا اقش جانە ۇلىبريتانيا – جازانى ورىنداۋداعى باسشىلىق جاساۋ جانە ۇيىمداستىرۋ جاعى تولىقتاي ينۆەستورمەن جۇزەگە اسىرىلادى. فرانتسيا مەن برازيليادا كونتسەسسيا جاع­دايىندا جازانى ورىنداۋ قاۋىپسىزدىك جانە كۇزەت جاۋاپكەرشىلىگى مەملەكەتكە جۇكت­ەلەدى, ال جەكە سەكتور قۇرىلىستىڭ جاب­دىق­تالۋىن جانە تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ پايدا­لانۋىن جۇزەگە اسىرادى. الەمدىك تاجىريبەدە سوتتالعانداردى ارالاس ۇستاۋ ءتۇرى, ياعني ءبىر تۇزەۋ مەكەمە­لەرىندە, تەرگەۋ-قاماۋىنداعىلاردى جانە رەجىمدەرى ءارتۇرلى سوتتالعانداردى ءبىر-بىرىنەن بولەك ۇستاۋ ەسكەرىلگەن. مىسالى, نورۆەگيادا ءبىر مەكەمەدە سوتتالعاندار 14 كۇننەن جانە 21 كۇنگە دەيىن باس بوستان­دىعىنان ايىرۋ مەرزىمدەرىمەن ۇستا­لىنۋى مۇمكىن. مىنە, وسى ورايدا قازاق­ستان­نىڭ قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى ءۇشىن فران­تسيا­نىڭ تاجىريبەسى لايىقتى بولىپ تابىلادى. بۇل ءۇشىن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ءارىپ­تەستىگىنىڭ كەلەسى ۇلگىسى تاڭدالدى: build-transfer-operate (ۆتو) – ياعني, قۇرىلىس-تاپسىرۋ-پايدالانۋ. مۇندا اتالعان «قۇرىلىس» – كەلىسىمشارتقا سايكەس كونتسەس­سيونەر ءوز ەسەبىنەن تۇزەۋ مەكەمەسىنىڭ قۇرى­­لىسىن جۇزەگە اسىرادى. «تاپسىرۋ» – قۇرىلىس اياقتالعاننان كەيىن كونتسەسسيونەر نىساندى مەملەكەتكە تولىق تاپسىرادى. «پايدالانۋ» – مەملەكەت تولىقتاي قىل­مىس­تىق جازانى ورىنداۋ فۋنكتسياسىن جۇزەگە اسىرادى, ياعني سوتتالعانداردى قاداعالاۋ جانە پەريمەترى بويىنشا تۇزەۋ مەكەمەسىن كۇزەتۋ. كەلىسىمشارتقا سايكەس كونتسەسسيونەر كەزەڭ-كەزەڭمەن ينۆەس­­­تيتسيالىق شىعىندارىن وتەيدى, كون­تسەسسيانىڭ كەلىسىمشارتىنىڭ مەرزىمى اياق­تال­عانعا دەيىن وندىرىستىك-شارۋاشىلىق نى­سانىنداعى قىزمەتىن جالعاستىرا بەرەدى. ال مۇنداي جاعدايدا جەكەمەنشىك سەكتوردىڭ پايداسى قىرۋار كورىنەدى. الدى­مەن قاۋىپسىز كەپىلدى جوبا; جاڭا تۇزەۋ مەكە­مەلەرىنىڭ نەگىزىندە باسەكەلى ونىمدەر ءون­دىرۋ; جاڭا وندىرىستىك الاڭدارىن قۇرۋ; ءوندى­رىس­تىك الاڭدارىن جالعا ۇسىنعانى ءۇشىن تولەم الۋ; وندىرىلەتىن ونىمگە مەملەكەتتىك تاپ­سىرىس (كەلىسىمشارت شەڭبەرىندە زاتتار جانە توسەك-ورىن م ۇلىگىن, ارنايى كيىمدەر جانە ت.ب. جەتكىزىلۋى). بۇعان ەندى مەملەكەت پايداسىن قوسۋ قاجەت, ول: بيۋد­جەت جۇكتەمەسىن ۋاقىتقا ساي ءبولۋ; سوت­تال­عان­داردى ۇستاۋ جاعدايىن حالىقارالىق ستان­دارتتارعا ساي كەلتىرۋ; سوتتالعاننىڭ كىرىسىن قالىپتاستىرۋ; بيزنەستىڭ جاڭا ءتۇر­لەرىنىڭ پايدا بولۋى جانە جەكەمەنشىك كاپي­تالىن پايدالانۋ ءۇشىن جاڭا ءورىس ەنگىزۋ. وسىلايشا مۇنىڭ ءبارىن ەسەپتەي كەلگەندە, ياعني 2015 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قاج كوميتەتى ءمجا شەڭبەرىندە «مامان­داندىرىلعان تۇزەۋ مەكەمەلەرىن سالۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋ» مەملەكەتتىك ينۆەس­تيتسيالىق جوباسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق ۇسىنىسىنا ەكونوميكالىق قورىتىندى الۋعا قول جەتكىزدى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن «بيۋدجەتتىك ينۆەس­تيتسيالىق جوبالاردىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرىن جانە كون­تسەس­سيالىق جوبالاردىڭ كونكۋرستىق قۇجات­تامالارىن ازىرلەۋ نەمەسە تۇزەتۋ, سون­داي-اق قاجەتتى ساراپتامالار جۇرگىزۋ, كونتسەسسيالىق جوبالارىن كونسۋلتاتيۆتىك سۇيەمەلدەۋ كونتسەسسيالىق جوبالاردىڭ تىزبەسىنە «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 1500 ورىنعا ارنالعان تۇزەۋ مەكەمەسىن سالۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋ (شىمكەنت قالاسى)» كونتسەسسيالىق جوباسى ەنگىزىلگەن جانە كونتسەسسيالىق جوبالاردى كەڭەستىك سۇيە­مەلدەۋگە (كونكۋرستىق وتىنىمدەردى باعا­لاۋ, كونتسەسسيا كەلىسىمشارتىنىڭ جوباسى, كونكۋرستىق قۇجاتتامالار, كونتسەس­سيالىق ۇسىنىستى وڭدەۋ) رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى بولىنگەن. قاج كوميتەتى «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 1500 ورىنعا ارنالعان قىلمىس­تىق-اتقارۋ (پەنيتەنتسيارلىق) جۇيەسى مەكەمەسىن سالۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋ» كونتسەسسيالىق جوباسىن كونسۋلتاتيۆتىك سۇيەمەلدەۋ بويىنشا «مەملەكەتتىك-جەكە­­مەنشىك ارىپتەستىگى جوبالارىن سۇيە­مەل­دەۋ ورتالىعى» جشس-مەن كەلى­سىمشارت جاسادى. 2016 جىلعى 20-21 قاڭ­تاردا ءمجا شەڭبەرىندەگءى بەرىلگەن جوبا­نى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسى بويىنشا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ باسشىلىعىمەن ءوڭتۇس­تىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا قاج دەپار­تا­مەنتىنىڭ «ءمجا جسو» جشس-ءنىڭ وكىلدەرى­مەن بىرلەسكەن كەزدەسۋلەرى بولىپ ءوتتى. قوعامنىڭ دا تۇسىنىگى قاجەت ءيا, ءومىر قاتال. سوندىقتان دا «ءومىر دەگەنىمىز – كۇرەس», دەپ م.گوركي ايتقانداي, تاعدىر جازعان جاقسىلىقتارعا جەتۋ ءۇشىن جەكە ادامعا دا, قوعامعا دا كۇرەسە ءبىلۋ كەرەك. جاقسىلىقتىڭ جولى الىس دەيدى, ال جاماندىق قارىس قادام عانا. دەمەك, بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاۋ زاڭعا قاراما-قايشىلىق تۋدىرادى. ال زاڭدى بۇزۋ – قىلمىسكەر اتانۋ دەگەن ءسوز. قاراپايىم وسى قاعيدانى تۇسىنگەن جان ءوزىنىڭ قىلمىستىق ارەكەتىنىڭ قايدا اپارىپ سوقتىراتىنىن دا بىلۋگە ءتيىس. اگاراكي, وسىنىڭ ءبارىن تۇسىنە وتىرىپ ادام تارتىپتەن اتتاپ, زاڭدى بۇزسا, ونىڭ سانالى تۇردە قىلمىسقا بارعانى دەگەن ءسوز. بىراق, ومىردە ءبارى ءبىز ويلاعانداي بولا بەرمەيتىنى بار عوي. بىرەۋ قىلمىستى سانالى تۇردە جاساسا, ەكىنشى بىرەۋ تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراپ, ابايسىزدا اياعىن شالىس باسىپ جاتادى. وندايلاردى دا ناعىز باسكەسەر قاندى بالاق قىلمىسكەرلەرمەن قاتار قويىپ, قاماپ قويسا, الگى جاننىڭ ارعى ءومىرى نە بولارىن كىم بىلەدى؟ نەمەسە, ءتىپتى, باسىندا قىلمىس جاساپ, ونان سوڭ تۇرمە قابىرعاسىندا ءوز كىناسىن, قاتەلىگىن, ايىبىن ناقتى ءتۇسىنىپ, جان دۇنيەسىمەن مويىنداعان جان باسكەسەرلەر اراسىندا قالا بەرسە, ول بىرتە-بىرتە قانداي جانعا اينالماق؟! دەمەك, ەلدىڭ, قوعامنىڭ ادامنىڭ بولاشاعىن ويلاعان ادامزات قىلمىسقا قارسى قۇقىقتىق جازانى ىزگىلەندىرۋدى ويلاماسا وزىنە ءوزى قاستاندىق جاساعانى بولىپ تابىلادى ەكەن. قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءجۇرىپ جاتقان تۇرمە رەفورماسىنىڭ ءبىر كورىنىسى وسى ىزگىلەندىرۋ بولىپ تابىلادى. ەندى بۇل جاڭالىقتاردى, جاڭا جوبا­لاردى, تىڭ ۇسىنىستاردى قالىڭ كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىپ, قوعامنىڭ پايداسىنا اتقارىلاتىن ىستەردىڭ يگىلىگىن ءتۇسىندىرۋدى دە قولعا العان ءجون دەيمىز. بۇل ماقساتتا دا بىرقاتار جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلىپتى. سولاردىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى رەتىندە ەلباسىنىڭ تاپسىر­مالارىن ورىنداۋ اينا-قاتەسىز جۇرگىزىلۋدە. بۇدان باسقا, ءىىم قىلمىستىق-اتقارۋ كوميتەتى ءمجا شەڭبەرىندە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ (34 قادام) مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى سۇيەمەلدەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وبلىستىق اكىمدىكتەرمەن جۇمىستى بىرلەسە قولعا الىپ, سونىمەن قاتار قاج قىزمەتكەرلەرى تۇرعىن­دار اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. سونىمەن قاتار, 2015 جىلى ىشكى ىستەر مي­نيسترلىگىنىڭ, بۇل ورايدا, شەتەل كوم­­پانيا­لارىمەن بىرنەشە كەزدەسۋلەر (تۇساۋ­كەسەر) وتكىزگەنىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, سولاردىڭ ىشىندە «دورش حولدينگ گرۋپپ» نەمىس كومپانياسى, «ۆينسي كونستريۋكسون گران پروجە» فرانتسۋز كومپانياسى, «سينسين» (China Xinxing Corporation) قىتاي كورپوراتسياسى, «LLB Investment Limited» اعىلشىن كومپانياسى سياقتى شەتەل كومپانيالارى قازاقستاننىڭ كونتسەسسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا دايىن ەكەندىگىن جانە ءمجا شەڭبەرىندە كونتسەسسيونەردى ىرىكتەۋ بويىنشا كونكۋرسقا قاتىسا الاتىندىقتارىن ءبىلدىردى. مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنداعى 34- قادام بولىپ مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك (جمس) سەرىكتەستىگىن دامىتۋ شەڭبەرىندە پەني­تەنتسيارلىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ بولىپ تابىلعان ەدى. سونىمەن قاتار, پەني­تەنتسيارلىق مەكەمەلەردى سالۋعا, ۇستاۋ­عا جانە باسقارۋعا جەكەمەنشىك سەكتوردى تارتۋ جونىندە ۇسىنىستاردى جاساۋ جانە حالىقارالىق تاجىريبەنى زەرت­تەۋ بەلگىلەنگەن بولاتىن. ەندەشە جوعا­رىدا ايتىلعانداردى سارالاي كەلگەندە مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيە­سىنە جۇكتەگەن 34-ءشى قادامنىڭ ورىندالۋى ءسوزسىز كۇمانسىز ەكەندىگىن انىقتادىق. ەندى ەلىمىز ءۇشىن ءتيىمدى جانە حالىقارالىق تا­لاپ­­تارعا تولىق ساي كەلەتىن يگىلىكتى ءىستىڭ تو­لىق­قاندى جۇزەگە اساتىن كۇنى دە الىس ەمەس. كەزىندە اباي اتامىز: «مەن ەگەر زاكون قۋاتى قولىمدا بار كىسى بولسام, ادام مىنەزىن تۇزەپ بولمايدى دەگەن كىسىنىڭ ءتىلىن كەسەر ەدىم» دەپ ايتقانداي, و زاماندا قان­داي قىلمىس جاساسا دا تۇزەلمەگەن ادام بولماعان. ياعني, تۇرمە دە, تۇرمەدە «اس ءىشىپ, اياق بوساتاتىن» سوتتالعاندار دا بول­عان جوق. مىنە, قازىر باتىس ەلدەرى ءجيى اي­تاتىن ناعىز دەموكراتيا دەگەن سول ءبىز­دىڭ اتا-بابامىزدىڭ زامانىندا بولعان ەكەن. بىراق, قازىر زامان باسقا, ادام باسقا دەي­مىز. ەندەشە سول زامانعا بار سالا دا ساي بولۋى كەرەك قوي. سونىڭ ءبىرى – تۇزەۋ مە­كە­مە­لەرى. ونى جەتىلدىرۋ – ىزگىلىك قاعي­دات­تا­رىن جاقىنداتۋ. ونىڭ ناتيجەسى قوعام­نىڭ بەرەكەسىنە اينالماق. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».