1990 جىلعى 25 قازاندا قابىلدانعان تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەتىن قۇرىپ, ونى نىعايتىپ جانە قورعاي الاتىندىعىن ايعاقتاپ بەردى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا قول قويىپ, ەگەمەندى ەلىمىز تاريحىنىڭ جاڭا پاراعىن اشتى.
«قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسيادا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا ۇلتتىڭ ءارى قاراي ۇيىسۋىنىڭ نەگىزدەرىن ايقىنداعان ەكى قاعيدات جاريا ەتىلدى: بىرىنشىدەن, قازاقستان مەملەكەتىن قۇرۋدىڭ العىشارتى بولىپ تابىلاتىن قازاق حالقىنىڭ ءوز تاعدىرىن ءوزى تاڭداۋ قۇقىعى; ەكىنشىسى – ەلدىڭ بارلىق ازاماتتارى ءۇشىن جاسالاتىن تەڭ ءمۇمكىندىك. حالىقتىڭ دانالىعى, كەڭدىگى مەن سىيلاستىعى ەتنوستىق تەگىنە, الەۋمەتتىك, ءدىني جانە دە شىعۋ تەگىنە قاراماي جاڭا مەملەكەتتىڭ بارشا ازاماتىنىڭ ۇيىسۋىنا نەگىز بولدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارى قابىلدانعان اتا زاڭىمىزدى قايتا جاڭارتتىق. وعان 1993 جىلى العاشقى كونستيتۋتسيانىڭ كەڭەستىك قۇرىلىس جەلىسىندە قابىلدانىپ, وتپەلىلىك سيپاتقا يە بولۋى, نارىق ەكونوميكاسىنا ۇيلەسىمسىز جاقتارىنىڭ بولعاندىعى جانە بۇرىنعى كەڭەستىك قاعيدالاردىڭ شەڭبەرىنەن شىعا الماي, اكىمشىلدىك ەرەجەلەردى ارقاۋ ەتىپ, مەملەكەتتىڭ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتارىنىڭ دامۋىنا تۇساۋ بولا باستاعاندىعى سەبەپ بولدى. بۇل ءمان-جايلار ودان ارعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدىڭ شىنايى قاجەتتىلىگىن, قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە ەنۋىنە كونستيتۋتسيالىق بەتبۇرىس جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن كورسەتتى. ءسويتىپ, 1995 جىلى 30 تامىزدا جالپى حالىقتىڭ تالقىلاۋىنان وتكەن قازىرگى قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا قابىلداندى.
بۇل كونستيتۋتسيادا بيلىكتىڭ ءۇش تارماعى: اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى, سوت بيلىگىنىڭ ءرولى ايقىندالدى. زامانىنا جاراسىمدى, الەۋەتى اسقان اتا زاڭىمىز اياسىندا جاڭعىرتىلىپ, قۇقىقتىق رەفورمالاردىڭ قازىعىنا اينالعان زاڭدارىمىز اياسىندا قىزمەت ەتىپ, قوعامنىڭ سەنىمىنە بولەنگەن سوت جۇيەسى بۇگىندە دامۋ كوشىنىڭ جولباسشىسىنا اينالىپ وتىر. وعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ ءVى سەزىندە: «ءححى عاسىردا مەملەكەت دامۋىنىڭ باستى ولشەمى – ۇلتتىق سوت تورەلىگى جۇيەسى بولىپ تابىلادى. تاۋەلسىز جانە ءادىل سوت – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ تۇعىرى. ونسىز الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلى, سونىڭ ىشىندە ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردە قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى, ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان, سوت رەفورماسى ءجونىندەگى جۇمىستى ەسەلەۋ كەرەك. مەن سۋديالاردىڭ ءVى سەزىنىڭ باستى مىندەتى وسى دەپ بىلەمىن» دەگەن باعاسى جارقىن مىسال.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستاندىق سوت جۇيەسى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بەلدى ءبىر تارماعىنا اينالدى. ەلىمىزدە زامان تالابىنان تۋىنداپ وتىرعان دەموكراتيالىق رەفورمالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن, رەت-رەتىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. سوت-قۇقىق رەفورماسى ەل تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ مەن زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ايقىن باسىمدىلىعىنىڭ نەگىزىنە اينالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ ءVى سەزىندە ەلباسى ن.نازارباەۆ سوت جۇيەسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى بەس باسىمدىلىعىن, سوتتار قىزمەتىنىڭ زاڭدىلىق جانە ءىس ءجۇرگىزۋ نورمالارىن, سوت قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋدى, الەۋمەتتىك سالاداعى داۋلار مەن قاقتىعىستاردى شەشۋدىڭ بالامالى ادىستەرىن ەنگىزۋدى, سوت تورەلىگىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدى جانە كاسىبي سوت كورپۋسىن قالىپتاستىرۋدى ماقسات ەتىپ قويدى.
سوت جۇيەسىنىڭ الدىنا قويىلعان باسىمدىلىقتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ مۇنان بىلايعى باعدارلامالىق تاپسىرمالارىندا جالپىمەملەكەتتىك ماقساتتارمەن ۇشتاستىرىلىپ وتىر. ەلباسىمىز «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ 2015 جىلعى ناۋرىز ايىندا وتكەن ون التىنشى سەزىندە قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ۇسىندى. ونىڭ ءبىرى – زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. وسى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان 100 ناقتى قادامنان تۇراتىن ۇلت جوسپارى ازىرلەندى.
مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان ۇلت جوسپارىنىڭ «زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى» كوزدەگەن ەكىنشى باعىتى بويىنشا جوعارعى سوت توراعاسى ق.ءماميدىڭ جولباسشىلىعىمەن سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋعا تىكەلەي قاتىستى 11 ماقساتتى قادامدى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان جۇمىستار قازىردىڭ وزىندە تىندىرىلىپ, سوت رەفورماسى تەرەڭدەتىلۋ ۇستىندە. سوت جۇيەسىندە ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا جۇزەگە اسىرىلعان ەڭ ماڭىزدى وزگەرىستەر قاتارىندا – جاڭا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكستەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ ەنگىزىلۋىن اتار ەدىك. جاڭا زاڭ بويىنشا سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ولارعا ەشكىمنىڭ تيىسپەۋشىلىگىنىڭ كەپىلى رەتىندەگى كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ كەم دەگەندە تەڭ جارتىسىن سۋديالار قاۋىمداستىعى وكىلدەرىنىڭ قۇراۋى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ سوت تارماعىنا بىلدىرىلگەن زور سەنىمنىڭ ايعاعى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر سۋديالاردىڭ ماتەريالدىق جاعدايى مەن مەملەكەت تاراپىنان جاسالاتىن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرىن جاقسارتا وتىرىپ, ولاردىڭ جۇمىس ساپاسىنا تالاپتى دا كۇشەيتتى. بۇعان سۋديالىققا كانديداتتاردىڭ نەگىزگى جۇمىس ورىندارىنان قول ۇزە وتىرىپ, تۇراقتى نەگىزدە سوتتاعى ءبىر جىلدىق اقىلى جۇمىس تاعىلىمداماسىنان ءوتۋى, بۇعان قوسا وبلىستىق جانە جوعارعى سوت سۋدياسى لاۋازىمدارىنا كانديداتتارعا جوعارى تۇرعان سوتتار سۋديالارىنىڭ جەكە كەپىلدەمە بەرۋ ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى جاتادى.
قولدانىسقا ەنگىزىلگەن جاڭا زاڭنامالاردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورما مەن «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىنداعى زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا قويىلعان بىرقاتار مىندەتتەر جۇزەگە اسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, پروتسەسسۋالدىق كودەكسكە بەس ساتىلى سوت جۇيەسىنەن ءۇش ساتىلى سوت جۇيەسىنە كوشۋ, ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلار بويىنشا سوتقا پروكۋروردىڭ قاتىسۋىن قىسقارتۋ, بارلىق سوت پروتسەستەرىنە دىبىس ءارى بەينەجازبانى تىركەۋدى ەنگىزۋ, ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى جاڭا تارتىپتە قاراۋ تۋرالى نورمالار ەنگىزىلدى. ادام قۇقىعىن قالپىنا كەلتىرەتىن جانە سوت تورەلىگىن دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن مەدياتسيا ينستيتۋتى ودان ءارى جەتىلدىرىلىپ, تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋعا مۇمكىندىك ارتتىرىلدى.
تاراپتاردىڭ جانە ولاردىڭ ادۆوكاتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن داۋدى رەتتەيتىن جاڭا پارتيسيپاتيۆتىك رەسىمدەر ەنگىزىلدى. پارتيسيپاتيۆتىك كەلىسىم جاعدايىندا داۋدى سوتتا الدىن الا قاراۋ بارىسىندا ادۆوكاتتار ەكى جاقتى ءبىتىستىرۋدى ءوز قۇزىرەتىنە الىپ, تاراپتاردى ون كۇن ىشىندە كەلىسىمگە كەلتىرەدى. ال سوت پروتسەسى كەيدە ايلارعا, ءتىپتى, جىلدارعا دا ۇلاسۋى مۇمكىن. جالپى, جاڭا ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستە ادۆوكاتتاردىڭ بىتىمگەرشىلىك قۇزىرەتى كۇشەيتىلگەن. ادۆوكاتتار كەز كەلگەن مەملەكەتتىك ورگانداردان, مەملەكەتتىك قۇپيادان باسقا اقپاراتتاردى سۇراتىپ الا الادى. جانە ولاردىڭ كاسىبي تەگىن زاڭ كومەگىن كورسەتۋگە قۇقىعى بار. زاڭعا ساي ەكونوميكالىق دامۋدى ارتتىرا ءتۇسۋدىڭ مۇمكىندىگى رەتىندە ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن سوت ارقىلى جاقسارتۋ ءۇشىن ۇلت جوسپارىنىڭ ينۆەستيتسيالىق داۋلار بويىنشا جەكە سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تۋرالى 23-قادامىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا استانا قالالىق سوتىندا ءبىرىنشى ساتىداعى سوت تارتىبىنە ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى قارايتىن سوت, سونداي-اق جوعارعى سوتتا ءىرى ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن بولاتىن داۋلاردى قارايتىن مامانداندىرىلعان القا ىسكە كىرىستى.
زاڭعا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن سوت ارقىلى قورعاۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى جەتىلدىرىلىپ, الەمدىك وزىق ستاندارتتارعا جەتكىزەتىن ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ىستەردى سوتتا قاراۋ پروتسەستەرى جەڭىلدەتىلىپ, ءتيىمدى جانە قاراپايىم ازاماتتارعا ۇعىنىقتى ەتىلدى. سوت ساتىلارى وڭتايلاندىرىلدى. ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسىنە كوشۋگە بايلانىستى اۋداندىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتار ءبىرىنشى, وبلىستىق سوتتار اپەللياتسيالىق, جوعارعى سوت كاسساتسيالىق ساتىداعى ىستەردى قاراۋعا كوشتى. اۋداندىق جانە وعان تەڭەستىرىلەتىن سوتتار شىعارعان شەشىمدەرگە اپەللياتسيالىق شاعىمدى, نارازىلىقتى وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتىڭ اپەللياتسيالىق سوت القاسى كەمىندە ءۇش القا سۋدياسىنىڭ القالى قۇرامىندا قارايدى. اۋداندىق جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن سوتتاردىڭ وڭايلاتىلعان (جازباشا) شىعارعان شەشىمدەرىنە اپەللياتسيالىق شاعىمدى, نارازىلىقتى, جەكە شاعىمدى, ۇيعارىمعا نارازىلىقتى سۋديا جەكە-دارا قارايدى. جۋىردا جوعارعى سوت جانىنان ۇلت جوسپارىندا ايقىندالعان مىندەتتەردىڭ ءبىرى – حالىقارالىق كەڭەس قۇرىلىپ, جۇمىسىن باستادى. كەڭەس قازاقستاندىق سوت تورەلىگىنە حالىقارالىق وزىق ستاندارتتار مەن سوت تاجىريبەسىن ەنگىزۋگە جاردەمدەسپەك. بۇل ۇيىمنىڭ ءمۇشەلىگىنە وتاندىق عالىمدارمەن قاتار شەتەلدىك جانە حالىقارالىق زاڭگەرلەردەن قۇرىلعان ون ادام كىرىپ وتىر.
ال وتكەن جىلى كۇشىنە ەنگەن قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكس سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ءوندىرىسىنىڭ قۇرىلىسىن ايتارلىقتاي وزگەرتىپ وتىر. «ميراندا ەرەجەسىنە» سايكەس قۇقىق قورعاۋشىلار ەندى ۇستالعان ازاماتتارعا ءوز قۇقىعى مەن مىندەتتەرىن تۇسىندىرۋگە ءتيىس. سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ۇعىمى مەن تەرگەۋ سۋدياسى ينستيتۋتتارى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتتى. ۇلت جوسپارىنىڭ «100 ناقتى قادامىندا» ادامنىڭ جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن شەكتەيتىن بارلىق تەرگەۋ قىزمەتى جونىندەگى وكىلەتتىكتەردىڭ ءبىرتىندەپ تەرگەۋ سۋدياسىنا بەرىلۋى ارقىلى سوتتا ايىپتاۋ مەن قورعاۋ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت ەكەندىگى كورسەتىلدى. ازاماتتاردى ۇستاۋدىڭ ۋاقىتى, ءتارتىبى, ءتىپتى از ۋاقىتقا ۇستاۋدىڭ شارتى دا وزگەردى. تەرگەۋ سۋدياسى سوتقا دەيىنگى ءىس ءجۇرگىزۋ بارىسىندا كۇدىكتىنى كۇزەتپەن ۇستاۋ, ۇيقاماق, لاۋازىمنان ۋاقىتشا شەتتەتۋ, جاقىنداۋعا تىيىم سالۋ, ەكستراديتسيالىق قاماقتى سانكتسيالاۋ سياقتى كوپتەگەن قۇزىرەتتىلىكتەرگە يە بولدى.
قازىرگى زاماندى وزىق تەحنولوگيالارسىز كوزگە ەلەستەتۋگە بولمايدى. بۇل تۇرعىدان العاندا دا سوت جۇيەسى جولباسشىلىق تىزگىنىن بەكەم ۇستاپ كەلەدى. جوعارعى سوتتىڭ سايتى قازاقستانداعى مەملەكەتتىك ورگاندار سايتتارىنىڭ ۇزدىگى بولىپ تانىلىپ وتىر. جالپى, سوت جۇيەسىندە ەنگىزىلىپ وتىرعان بارلىق جاڭا سەرۆيستىك قىزمەتتەر حالىقتىڭ سوت قۇجاتتارىنا قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ولاردىڭ سوتقا دەگەن سەنىمدىلىگىن ودان ءارى نىعايتا تۇسەرى حاق. قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسىنىڭ جەتىستىكتەرىن حالىقارالىق قاۋىمداستىق وكىلدەرى قازىردىڭ وزىندە جوعارى باعالاي باستادى. وعان ناقتى ءبىر مىسال – 2015 جىلعى 25 جەلتوقساندا باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا 15 جىل تولۋىنا وراي ورال قالاسىندا وتكىزىلگەن «قازاقستانداعى تاۋەلسىز سوت جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى» تاقىرىبىنداعى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسىنىڭ جەتىستىكتەرىنە سان عاسىرلىق تاريحى مەن تاجىريبەسى بار رەسەي زاڭگەرلەرىنىڭ ايرىقشا نازار اۋدارعاندىعى. ىرگەلى ەلدىڭ سوت وكىلدەرى, عالىم زاڭگەرلەرى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز سوت جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن جەتىستىكتەرى وسى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىن ايتادى. رەسەيلىك ارىپتەستەرىمىز بەن عالىمداردى قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسىندەگى العا باسۋشىلىقتار, اتاپ ايتقاندا سوتتاردى مامانداندىرۋ, جاسوسپىرىمدەر, ەكونوميكالىق ءجانە اكىمشىلىك سوتتاردىڭ جۇمىسى, تەرگەۋ سۋدياسىنىڭ قىزمەتى, سوت پروتسەستەرىنە جاڭا تەحنولوگيانى كەڭىنەن قولدانۋ ماسەلەلەرى ايرىقشا قىزىقتىردى. ءتىپتى, حالىقارالىق ولشەمدەرمەن العاندا قازاقستاندىق سوت جۇيەسىنىڭ رەسەيدەن ىلگەرىلەپ كەتكەندىگىن ايتىپ وتىر.
سوت سالاسىنداعى وزگەرىستەر ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا, قوعامداعى زاڭدىلىقتاردى ساقتاۋعا نەگىزدەلگەن. جاھاندانۋ جاعدايىندا قازاقستان سوتتارى حالىقارالىق قۇقىقتىق كەڭىستىككە جول تارتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءوزىمىزدىڭ ىشكى قاجەتتىلىكتەرىمىزدى مۇقيات تۇردە ەسەپكە الا وتىرىپ, الەمدىك تالاپتارمەن ۇيلەستىرۋدى قاجەت ەتەدى. مۇنداي كەشەندى جۇمىستار مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندە. قازاقستان سۋديالار وداعىنىڭ بيىلعى جازدا وتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىرعان كەزەكتەن تىس سەزى قازاقستان تاريحىنداعى سۋديالار قاۋىمداستىعىنىڭ جەتىنشى رەت وتكىزگەلى تۇرعان باستى جيىنى. قوعام بولىپ اقىلداسا شەشەتىن ماسەلەلەر ءالى دە قوماقتى. سولاردىڭ قاتارىندا حالىقتىڭ سوتقا, سۋديالارعا سەنىمىن بۇرىنعىدان دا ارتتىرۋ ماقساتىندا سۋديا ادەبى كودەكسىن جاڭارتۋ مەن جەتىلدىرۋ جانە كەڭەيتۋ جولدارىنىڭ قاراستىرىلۋى دا بار. سۋديالاردىڭ ار-وجدان كودەكسىنىڭ پايدا بولۋى ەل تاۋەلسىزدىگى مەن سۋديالار قاۋىمداستىعىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. باستاپقى «سۋديالار ەتيكاسىنىڭ» قاعيداتتارى 1996 جىلعى 19 جەلتوقساندا وتكەن قازاقستان سۋديالارى قاۋىمداستىعىنىڭ ءبىرىنشى سەزىندە تۇجىرىمدالسا, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ون جىلدىعىنا ورايلاس كەلگەن 2001 جىلعى 6 ماۋسىمداعى ءۇشىنشى سەزدە وعان وزگەرىس ەنگىزىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ 2009 جىلعى 18 قاراشادا وتكەن سەزىندە «سۋديا ادەبى كودەكسى» جاڭا نۇسقادا بەكىتىلگەن بولاتىن. قوعام دامۋىنىڭ جەتكەن بەلەستەرى ادەت-عۇرىپ, ادەپ نورمالارىن جاڭا ساپاعا كوتەرىپ وتىراتىندىعى بەلگىلى. جاڭادان جاساقتالىپ جاتقان «سۋديا ادەبىنىڭ كودەكسى» قوعام تاراپىنان سوت بيلىگىنە دەگەن سەنىمنىڭ نەگىزى رەتىندە سۋديالاردىڭ مىنەز-ق ۇلىق ۇستانىمدارىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارىن بەلگىلەۋدى كوزدەيدى. بۇرىنعى ادەپ كودەكسىنە قاراعاندا قوماقتى ءارى سۋديانىڭ جالپى ەتيكالىق ۇستانىمدارى مەن كاسىبي قىزمەتىن اتقارۋ كەزىندەگى, وتباسى مەن تۇرمىستاعى ادەپ ۇستانىمدارى بولەك-بولەك ءۇش تاراۋدا ناقتىلانىپ وتىر.
بۇگىندە عاسىر شيرەگىن ارتقا تاستاعان مەملەكەتىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارىنا تاۋەلسىزدىك تورىنەن كوز تاستاساق, ەلدىگىمىز حالىقارالىق قاۋىمداستىقتان لايىقتى ورنىن تاپقانىنا كۋا بولامىز. ال ارتىمىزدا بەس جارىم عاسىرلىق ەلدىك تاعدىرىمىز, كەمەڭگەر حالقىمىزدىڭ ونەگەلى جولى جاتىر. بيلەر داستۇرىنەن ساباق, الەمدىك بيلىك تاعىلىمدارىنان ۇلگى الدىق. ەلباسىمىز ايتقان
«...ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن» ماڭگىلىك ەل يدەياسىمەن قاۋىشتىق. حالقى زاڭىن سىيلايتىن, سوتىنا سەنەتىن قوعامدا ءومىر سۇرەتىن كەزەڭگە دە جەتتىك. تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرلىق كەزەڭىندە جەتكەن جەتىستىگىمىزدىڭ ءبىر پاراسى, مىنە, وسى.
بەك امەتوۆ,
باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى
ورال