موڭعوليا پرەزيدەنتى ۋحنااگين حۋرەلسۋحتىڭ قازاقستانعا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارى ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەن ماڭىزدى ديپلوماتيالىق وقيعا بولدى. ساپار بارىسىندا ساياسي ديالوگتى تەرەڭدەتۋ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جانە بىرقاتار ينفراقۇرىلىمدىق جوبانى ىلگەرىلەتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. وسى تاقىرىپ اياسىندا ءبىز ساياساتتانۋشى ايسۇلۋ راحمەتپەن سۇحباتتاسىپ, قازاقستان مەن موڭعوليا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ دامۋ ۇردىستەرىن, ەكونوميكالىق جانە كولىك-لوگيستيكالىق بايلانىستاردىڭ بولاشاعىن تالقىلادىق. ساراپشى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرى مەن ايماقتىق ىقپالداستىقتاعى ماڭىزىنا كەڭىنەن توقتالدى. سۇحبات بارىسىندا ايسۇلۋ راحمەت تاريحي-مادەني بايلانىستاردىڭ, سونداي-اق ناقتى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋداعى ءرولىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى باستامالار ۇزاق مەرزىمدى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ بەرىك نەگىزىن قالىپتاستىرادى.
– موڭعوليا پرەزيدەنتى ۋحنااگين حۋرەلسۋحتىڭ قازاقستانعا جاساعان ءۇش كۇندىك مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ ماڭىزىن قالاي باعالايسىز؟ بۇل ساپار ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار ءۇشىن جانە جالپى ايماق ءۇشىن قانداي نەگىزگى سيگنالدار بەرەدى؟
– موڭعوليا پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستانعا جاساعان ساپارى قازاقستان − موڭعوليا قاتىناستارىنىڭ دامۋى ءۇشىن زور ماڭىزعا يە.
بىرىنشىدەن, بۇل قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2024 جىلعى قازاندا موڭعولياعا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارىنا جاۋاپ رەتىندە جۇزەگە اسقان قادام. سول ساپاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناستار ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ, ءوزارا تاۋار اينالىمىن 500 ميلليون دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ جونىندە ءورشىل مىندەت قويىلعان بولاتىن.
ەكىنشىدەن, ءۇش كۇندىك ساپار فورماتى ونىڭ جاي عانا پروتوكولدىق سيپاتتا ەمەس, ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ناقتى جوبالارمەن تولىقتىرۋعا باعىتتالعان مازمۇندى جۇمىس ەكەنىن كورسەتەدى.
قازاقستان ءۇشىن بۇل سونداي-اق سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستار گەوگرافياسىن كەڭەيتۋ جانە جالپى ىشكى ءونىمدى ارتتىرۋ مىندەتتەرى اياسىندا جاڭا وتكىزۋ نارىقتارىن ىزدەۋ ساياساتىنىڭ ءبىر بولىگى دەسەك بولادى.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بۇگىنگى تاڭدا موڭعوليانىڭ قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋداعى باستى مۇددەسى نەدە؟ بۇل قىزىعۋشىلىق قانشالىقتى ءوزارا سيپاتقا يە؟
– ۇلان-باتىر قازاقستاندى ورتالىق ازيا مەن كاسپي وڭىرىنە شىعاتىن قاقپا رەتىندە قاراستىرادى. موڭعوليانىڭ ءوز مۇددەسى تۇرعىسىنان سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ءارتاراپتاندىرۋ جانە ەكى ءىرى كورشىگە – رەسەي مەن قىتايعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ ماڭىزدى. ارينە, گەوگرافيا وزگەرمەيدى جانە مارشرۋتتار ءبارىبىر وسى ەلدەردىڭ اۋماعى ارقىلى وتەدى, دەگەنمەن قازاقستان موڭعولياعا قوسىمشا مانەۆر جاساۋ باعىتىن ۇسىنادى.
2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تاۋار اينالىمى 133 ميلليون دوللاردان استى, ونىڭ ىشىندە 92 %-دان استامى قازاقستان ەكسپورتىنا تيەسىلى. نەگىزگى باپتاردىڭ ءبىرى – سمارتفون ەكسپورتى, بۇل قازاقستاننىڭ موڭعوليا ءۇشىن ماڭىزدى ترانزيتتىك حاب رەتىندەگى ءرولىن كورسەتەدى. سونداي-اق جەتەكشى ەكسپورتتىق تاۋارلاردىڭ قاتارىندا تەمەكى ونىمدەرى مەن نوۋتبۋكتەر بار.
موڭعوليادان قازاقستانعا جىلقى ەتى از كولەمدە يمپورتتالادى. سونىمەن قاتار قازىرگى ساۋدا كولەمى ەكى تاراپتى دا تولىق قاناعاتتاندىرمايدى. تومەن ءوسىم قارقىنىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – موڭعوليا سوڭعى جىلدارى باستان وتكەرگەن ساياسي داعدارىس: قىسقا ۋاقىت ىشىندە ەلدە ءۇش ۇكىمەت اۋىستى. مۇنداي جاعدايدا بيلىكتىڭ نازارى سىرتقى ەكونوميكالىق كۇن تارتىبىنەن ىشكى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە اۋىسادى.
قازاقستان مەن موڭعوليا اراسىندا 13 قۇجاتقا قول قويىلدى
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقتار مەن موڭعولداردى «كوشپەلى وركەنيەتتەردىڭ ۇرپاقتارى» دەپ اتاپ ءوتتى. ولاردى ورتاق تاريح, ۇقساس ءومىر سالتى مەن داستۇرلەر بىرىكتىرەدى. سونىمەن قاتار, موڭعوليادا كوپ ساندى قازاق دياسپوراسى تۇراتىنى بەلگىلى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, وسى تاريحي-مادەني فاكتور ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋدا قانداي ءرول اتقارادى؟
– شىن مانىندە, ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىمىز تەرەڭ تاريحي تامىرلارعا يە. ءبىز شىعىستاعى سارى تەڭىزدەن باتىستاعى دۋنايعا دەيىن سوزىلعان ۇلى كوشپەلى يمپەريالاردىڭ مۇراگەرلەرىمىز. ءدال موڭعوليا اۋماعىندا شىڭعىس حان دۇنيەگە كەلگەن, ول كوپتەگەن قازاق حاندارىنىڭ ارعى اتاسى بولىپ سانالادى. سونداي-اق, قازاق حاندىعى التىن وردا مۇراگەرلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ حالىقتاردىڭ مەنتاليتەتى ۇقساس, ول كوشپەلى مادەنيەت نەگىزىندە قالىپتاسقان: ۇلكەندى قۇرمەتتەۋ, قوناقجايلىق ءداستۇرى, ەركىندىك پەن تۋعان جەرگە دەگەن ەرەكشە كوزقاراس.
قوسىمشا ء«تىرى كوپىر» رەتىندە موڭعوليانىڭ باتىس ايماعىنداعى قازاق دياسپوراسىن اتاۋعا بولادى. سونداي-اق بۇل وڭىردە قازاقستان كونسۋلدىعىن اشۋ تۋرالى جاريالانۋى دا ماڭىزدى قادام. بۇدان بولەك, قازاقستاندا موڭعوليادان قونىس اۋدارعان ازاماتتار دا از ەمەس, بۇل ەكى ەل اراسىنداعى گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتا تۇسەدى.
قازاقستان موڭعولياعا عارىشتان باقىلاۋ جۇيەسىن قۇرۋعا كومەكتەسەدى
– قازاقستان پرەزيدەنتى موڭعوليانىڭ ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرىن جوعارى باعالاپ, Vision-2050 سياقتى باستامالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن, سونداي-اق جاڭا قالانىڭ سالىنۋىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى, دامۋ تاجىريبەسىمەن ءوزارا الماسۋعا قىزىعۋشىلىق بار دەپ ايتۋعا بولا ما؟
– ءيا, ءسوزسىز, بۇل جەردە ەڭ الدىمەن قالا قۇرىلىسى مەن ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ سالاسىندا دامۋ تاجىريبەسىمەن ءوزارا الماسۋعا قىزىعۋشىلىق بار دەپ ايتۋعا بولادى. مىسالى, موڭعوليا ءۇشىن جاڭا «حارحورۋم» جوباسى تەك ەكونوميكالىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار تەرەڭ سيمۆوليكالىق مانگە يە. حارحورۋم كەزىندە موڭعول يمپەرياسىنىڭ استاناسى بولعان, ال بۇگىندە موڭعوليا وسى تاريحي ورتالىقتى زاماناۋي قالا ءارى جاڭا دامۋ ورتالىعى رەتىندە قايتا جاڭعىرتۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇلان-باتىر قالاسىنىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ويتكەنى ول بۇگىندە حالىق سانىنىڭ شامادان تىس ءوسۋى, كولىك كەپتەلىسى جانە ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە تاپ بولىپ وتىر.
وسى تۇرعىدا موڭعوليا ءۇشىن قازاقستاننىڭ استانا قالاسىن نولدەن باستاپ زاماناۋي استانا رەتىندە قالىپتاستىرۋ تاجىريبەسى قىزىقتى. سونىمەن قاتار بۇل تاقىرىپ قازاقستان ءۇشىن دە وزەكتى, سەبەبى قازىرگى تاڭدا جاڭا الاتاۋ قالاسىن سالۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
قازاقستان موڭعوليانى بيدايمەن قامتاماسىز ەتەدى
– كوشباسشىلاردىڭ ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جانە ناقتى جوبالاردىڭ بار ەكەنى تۋرالى مالىمدەمەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى ساپاردىڭ قانداي ناتيجەلەرىن ەڭ ماڭىزدى دەپ سانايسىز؟
– ساپار بارىسىندا كولىك جانە رەسۋرستىق باعىتتارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. اتاپ ايتقاندا, استانا – ۇلان-باتىر باعىتى بويىنشا اۋە قاتىناسىن قايتا جانداندىرۋ, وسكەمەن – بايان-ولگەي رەيسىن ىسكە قوسۋ, سونداي-اق تىكەلەي اۆتوجول قاتىناسىن اشۋ جونىندەگى ۇكىمەتارالىق جۇمىس توبىن قۇرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, وسكەمەننەن ريددەر ارقىلى التاي رەسپۋبليكاسى ارقىلى موڭعوليا شەكاراسىنا دەيىن باراتىن قىسقارتىلعان مارشرۋت تالقىلانىپ جاتىر. ەگەر جوبا جۇزەگە اسىرىلسا, قاشىقتىق شامامەن ەكى ەسەگە, 1604 شاقىرىمنان 837 شاقىرىمعا دەيىن قىسقارۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار ستراتەگيالىق ماڭىزى بار سالالاردا مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى: بەيبىت اتوم, مۇناي سالاسى, مينەرالدىق رەسۋرستار, سونداي-اق «سامۇرىق-قازىنا» مەن «ەردەنەس مونگول» اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق. بۇل ءوزارا ءىس-قيمىلدى جۇيەلى ەكونوميكالىق كووپەراتسيا دەڭگەيىنە شىعارۋعا ۇمتىلىستى كورسەتەدى.
− اڭگىمەڭىزگە راقمەت!