مەزگىل اۋەندەرى

قازاق ەلى ادال بولسا قاسىمدا جان-سەرىگىم, اقتارمىن دەپ ويلايمىن ەل سەنىمىن, قاھارىمنان قاس دۇشپان قايمىعاتىن, مەن, ويتكەنى, ەدىلدىڭ سەمسەرىمىن.   تۇسپەسىن دەپ تىلەسەم جاتقا كۇنىم, سەسكەنبەسەم يىسىنەن وق-ءدارىنىڭ. اتا-بابا قانى بار تامىرىمدا, الپامىس پەن قوبىلاندى شوقپارىمىن.   ايىراتىن ۇلىسى, ۇرىسى كىم, بەرەكەسىن ساقتاعان ۇلىسىنىڭ, قانىپەزەر جاۋىنىڭ مىسىن باسقان, بەيبارىس پەن سىرىمنىڭ  قىلىشىمىن.   قىراۋ قونىپ ۇستىنە كىرپىگىمنىڭ, اۋزىن تالاي بىتەسەم جىرتىعىمنىڭ, قارسى كەلگەن دۇشپانعا كەزەلەتىن ابىلاي مەن كەنەنىڭ مىلتىعىمىن.   اقتارسام دا ەلىمنىڭ قاي عاسىرىن, سىرىن بىلسەم دۇشپاننىڭ ايلاسىنىڭ, قاستاسقاندى تۇيرەيتىن قاق جۇرەكتەن, ناۋرىزباي مەن ەسەتتىڭ نايزاسىمىن.   تاريح قالسا استىندا بەلەسىمنىڭ, نە دايىنداپ تۇر ەكەن كەلەسى كۇن؟! كوزدەگەندە  ءمۇلت  كەتپەي  تيگىزەتىن, يساتاي مەن ماحامبەت جەبەسىمىن.   اشىپ ايتسام كيەسىن قازاعىمنىڭ, بەتىنە ايتسام بار ءمىنىن جازالىنىڭ, سۋارىلعان بىردە  ۋ, بىردە بالعا, مەن, ويتكەنى, اقىننىڭ قالامىمىن.   قازاق ەلى – ت ۇلىككە ءورىس تولعان, قىدىر دارىپ, بەرەكە, ىرىس قونعان. اسقار تاۋلار, كەڭ جازىق, شالقار كولدەر بابامىزعا ەجەلدەن قونىس بولعان.   قيقۋ سالىپ ۇلدارى ات شاپتىرعان, كەستە تىگىپ قىزدارى, سىرماق سىرعان. جەر اتاۋى ەرلىكتى ايگىلەپ تۇر: ورىسكەسكەن, جاۋقاشقان,  قالماققىرعان.   كەزدەيسوقتا بورىگە تالانساق تا, قىلىش – قىندا, جەبەلەر – قورامساقتا. تۇرعاندا دا قازاعىم ايبىنىمەن, تۋعان جەرىن قالا العان امان ساقتاپ.   دۇشپان كەلسە, سەسكەنىپ, شەگىنبەگەن, ايتىسقاندا ەشكىمنەن جەڭىلمەگەن, ۇلتىم مەنىڭ ۇيىعان ءسۇت سەكىلدى, ساباسىنان اسسا دا توگىلمەگەن.   شۇكىر قىلىپ, جوعالتپاي قاناعاتىن, كوپشىلىككە بىلدىرمەي جاماناتىن, ءولىپ بارا جاتسا دا, ساعى سىنباي, كەلەشەككە قالدىرعان اماناتىن.   كەيبىر ۇلتتىڭ بىزدەن دە باعى باسىم, وتكەن كۇندى كەي كەزدە ساعىناسىڭ. توكپەي-شاشپاي قولعا ۇستاپ تۇرساق بولدى, ەلىم مەنەن جەرىمنىڭ قازىناسىن.   اعاش  تۋرالى تولعاۋ ءومىر دەگەن وسىناۋ – تۇتاسقان ءبىر نۋ ورمان, كوشەتتەر كوپ كوگەرگەن, اعاشتار بار قۋارعان. ۇيەڭكى مەن ءماجنۇنتال, جوكە مەنەن قارا اعاش جاتقان مالداي قورالاس وسكەن ەكەن ارالاس. ءونۋ, ءوسۋ, وركەندەۋ – تىرشىلىكتىڭ  ماقساتى, بۇتاقتارى كوپ بولىپ, قالسا بولدى جاقسى اتى. كوپتى كورگەن, وتكەرگەن, كوپ جاساعان ەمەننىڭ تاستاي قاتقان تامىرى, كوكىرەگى – شەمەن-مۇڭ. جاپىراعى جايقالىپ, بيىك وسكەن قاراعاي تەمىرجولعا توسەلەر جاعىلعان سوڭ قارا ماي. ءوزى كەربەز, ءور كەۋدە, اق بالتىرلى قايىڭ دا كۇزگى سالقىن كەلگەندە سالىنادى ۋايىمعا. قىسى-جازى ورماندا جايناپ وسكەن شىرشانى كەسەدى ەكەن كەي ادام بولادى دەپ ءۇي ءسانى. كوكتەپ شىقسا قۇلپىرىپ مايىساتىن تال-شىبىق دولى داۋىل سوققاندا قالادى ەكەن جانشىلىپ. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن نە ءبىر اسەم گۇلدىڭ دە ۇزىلگەن سوڭ حوش ءيىسى ازايادى, ءبىلدىڭ بە؟! ەگەر جەمىس اعاشى توگىپ جاتسا جەمىسىن, ول سىيلىعى اللانىڭ جاراتاتىن ەل ءۇشىن. ۇيەڭكىنىڭ تۇبىنەن ويىپ العان كەي اعاش قوبىز بولىپ جارىتپاس, دومبىراعا جاراماس. كورگەندەر دە بار بۇگىن باعى جانعان قۋرايدى, سىبىزعىنىڭ سازدى ءۇنىن جۇرت ءسۇيسىنىپ تىڭدايدى. بورەنەنى اعىن سۋ كەتسە تومەن اعىزىپ, كەپكەن بۇتاق بولادى وشاقتارعا تامىزىق. قۇرىق بولار – يىلسە, تاياق بولار – سۇيەنسەڭ, اعاش داڭقىن ەندەشە كوككە كوتەر, ولەڭ, سەن! كەرەگەسى – اعاشتان, شاڭىراعى – اعاشتان, قازاعىمنىڭ ەجەلدەن التى الاشتا باعى اسقان. قىمىز قۇيعان شۇپىلدەپ قولداعى اعاش توستاعان دوس كوبەيتىپ, حالقىمدى جاقسىلىققا باستاعان. سيپاتتاۋعا ءسوز جەتپەس ايتسام-داعى قانشا مەن, ءتىستىڭ ءوزىن قازاعىم تازالاعان ارشامەن. تەربەتەدى انالار ءسابيدىڭ تال-بەسىگىن, شەبەر قاشاپ جاسايدى ءۇيدىڭ كوسىك, ەسىگىن. بالالاردىڭ ەڭ العاش مىنگەنى دە اعاش ات, سول اعاشتان ءجۇرمىز ءبىز كوپىر سالىپ, قالا ساپ. وتتىڭ باسىن قارىق قىپ, كوركىنە ساي جاراسقان, كىتاپ سورەڭ, توسەگىڭ, جيھازىڭ دا اعاشتان. كورگەن تالاي سىنىپ تا, كونگەن تالاي بىلىققا, سول اعاشقا وتتىڭ جاۋ ەكەندىگىن  ۇمىتپا! ءونىپ-وسكەن ورمانعا جاي تۇسپەسىن دەپ تىلە, كەسىپ, قۇرتىپ, جايپايتىن وي تۇسپەسىن دەپ تىلە. عاسىر بويى جايقالىپ ءوسىپ تۇرعان ورمانىم, كەلەشەككە جەتكىزسىن اتا-بابا ارمانىن. *    *    *  «بۇتاقتارىم – بيىكتە, تامىرلارىم – تەرەڭدە...»  (جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ) وزەن بولىپ جىلعالار, وزگەرەدى ارنالار, جەرمەن-جەكسەن بولادى كۇنى بىتسە زور قامال. تارتىلادى تەڭىزدەر, مۇجىلادى تاۋ-شىڭدار, جاساساڭ دا قانشا جاس, ولمەي قالعان قايسىڭ بار؟! سۋ تارتىلىپ, تاۋ قۇلاپ, ورتەنسە دە ورماندار, بىراق, ءۇمىت ۇزىلمەي, جالعانادى ارماندار. ەرتەگىدەن  شىندىققا اينالادى جورامال, شولدە گۇلزار باق ورناپ, سالىنادى قالالار. جالعاستىرماي بابا ءىسىن, انا ءتىلىن ارداقتاپ, جۇرە  الماعان جان عانا قالت-قۇلت ەتىپ جان باقپاق. بۇتاقتارىڭ – بيىكتە, تامىرلارىڭ – تەرەڭدە. بولسا عانا ءوزىڭدى ساقتايسىڭ  بۇل الەمدە. اقىلبەك  شاياحمەت قوستاناي