*استانا ەكونوميكالىق فورۋمى قارساڭىندا
ەندى ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن, ياعني 25-26 مامىردا قازاقستان استاناسىندا «جاڭا ەكونوميكالىق اقيقات: ءارتاراپتاندىرۋ, يننوۆاتسيالار جانە ءبىلىم ەكونوميكاسى» تاقىرىبىندا استانا ەكونوميكالىق فورۋمى (اەف) وتەدى.
بۇگىندە الەمدىك ەكونوميكانىڭ كۇردەلى پروبلەمالارىن تالقىلايتىن جاھاندىق ءۇنقاتىسۋ الاڭى بولىپ ۇلگەرگەن اەف بارعان سايىن دۇنيەجۇزىنىڭ بەلگىلى ساراپشىلارىن قىزىقتىراتىن ورتالىققا اينالۋدا. جىلداعىداي وعان بيىل دا ەكونوميكا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى, تانىمال كاسىپكەرلەر مەن جەتەكشى ساراپشىلار, ساياساتكەرلەر مەن قايراتكەرلەر كوپتەپ قاتىسپاق.
الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى سالقىنىن سەزىپ وتىرعان جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس ماماندار مەن ساراپشىلاردى بۇل تىعىرىقتان شىعۋ جولىن ىزدەۋگە ماجبۇرلەۋدە. قازىرگى كۇنى شيكىزات تابىستارىنا تاۋەلدى بولىپ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جولىن ىزدەمەگەن مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى بۇل تىعىرىققا تەرەڭدەي باتۋدا. سونىمەن بىرگە, جاھاندى جايلاعان داعدارىس بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن جاڭا ءوسۋ جولىن تاڭداپ, جاڭا رىنوكتاردى يگەرىپ, دامۋدىڭ تىڭ باسپالداقتارىنا ءتۇسۋ ءۇشىن قوسىمشا ءمۇمكىندىكتەر دە اشىپ وتىر. بۇگىندە الەمدىك ەكونوميكا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالار ارقىلى قارقىندى دامۋ جولىنا تۇسكەندە عانا ناتيجەلى بولاتىندىعىن كورسەتىپ بەردى. مىنە, ناق وسى كەلەلى پروبلەمالار استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا قاتىسۋشىلار تالقىلايتىن تاقىرىپتارعا اينالماق.
ءيا, بۇل تاقىرىپتاعى پىكىرسايىستار جوعارى دەڭگەيدە ءارى قىزۋ تالقىلانباق, سەبەبى, فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ اراسىندا ءوز كاسىپتەرىن نولدەن باستاپ, قىسقا مەرزىم ىشىندە عالامشاردىڭ ەڭ تابىستى كاسىپكەرلەرى قاتارىنا ەنگەن تۇلعالار بار. مۇنداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى – عالامتور-ساۋدا سالاسىنداعى قىتايلىق «AliBaba Group» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, بۇگىندە عالامشارداعى ەڭ باي ادامداردىڭ ۇزدىك جيىرمالىعىنا ەنەتىن دجەك ما.
سونداي-اق, فورۋمعا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسقارۋشى-ديرەكتورى كريستين لاگارد, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى سۋما چاكرابارتي, بريتاندىق «The Economist» جۋرنالىنىڭ نۇسقاسى بويىنشا الەمدەگى ەڭ بەدەلدى ەكونوميستەردىڭ ۇشتىگىنە كىرەتىن كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتى جەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى دجەففري ساكس قاتىسادى.
اتالمىش قاتىسۋشىلار ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىننىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى, «نەگە ءبىر مەملەكەتتەر باي, ەكىنشىلەرى كەدەي؟» الەمدىك بەستسەللەرىنىڭ اۆتورى دارون ادجەموگلۋ, اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ر.رەيگان (1981-1989) جانە ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى م.تەتچەردىڭ (1980-1989) كەڭەسشىسى ارتۋر لاففەر, «ۆاليۋتالار سوعىسى» بەستسەللەرىنىڭ اۆتورى سۋن حۋنبين, سونىمەن قاتار, ەكونوميكا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى ەدۆارد پرەسكوتت, كريستوفەر پيسساريدەس جانە توماس ساردجەنتپەن بىرگە الەمدىك قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ جاڭا ەكونوميكالىق شىنايىلىق جاعدايىندا بولىپ جاتقان جاھاندىق وزگەرىستەرىن تالقىلايدى.
فورۋم شەڭبەرىندە ءداستۇرلى تۇردە وتەتىن قازاقستان ينۆەستيتسيالىق سامميتى مەن تۇڭعىش رەت ۇيىمداستىرىلعالى وتىرعان جەكەشەلەندىرۋ جونىندەگى قازاقستان فورۋمى بار. وعان قاتىسۋشىلار قازاقستاندىق ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا سالۋ ءمۇمكىندىكتەرى تۋرالى اقپارات الا الادى. ۇلى جىبەك جولى ەلدەرىنىڭ فورۋمى جاھاندىق باستامالاردى ءارى قاراي دامىتۋ جولدارى تۋرالى تۇسىنىك بەرەدى. سونداي-اق, اەف-2016 الەمدىك ەكونوميكانىڭ ورنىقتى دامۋى ءۇشىن ەۋرازيالىق ترانزيتتىك جانە سۋ الەۋەتى مەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن دامىتۋدىڭ تەتىكتەرى مەن قۇرالدارىن ۇسىنادى.
اەف-تىڭ نەگىزگى جانە قورىتىندىلاۋشى ءىس-شاراسى – پلەنارلىق وتىرىس بولىپ تابىلادى. بيىل اتالمىش وتىرىس ءبىرىنشى رەت «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالىنىڭ عيماراتىندا وتكىزىلەدى. بۇدان وزگە, بيىلعى جىلعى اەف شەڭبەرىندە ءىرى ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارتتار جانە ماڭىزدى مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر مەن باستامالارعا قول قويۋ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار, قازاقستاندىق بيزنەس وكىلدەرى ءۇشىن شەتەلدىك ءارىپتەستەرمەن جانە ينۆەستورلارمەن اراداعى بايلانىستى رەتتەۋ ءمۇمكىندىكتەرى تۋىندايدى.
قازاقستاندىق ءوسۋ جولى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى جانىنداعى «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن بىرگە 2016 جىلعى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى شەڭبەرىندە «قازاقستاندىق ءوسۋ ستراتەگياسى» سەسسياسىن وتكىزەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك ەكونوميكاداعى ءوندىرىس جانە ساۋدا شارتتارى تەز وزگەرۋ ۇستىندە, وسىعان بايلانىستى قازاقستان جاڭا سىن-قاتەرلەرگە تاپ بولۋدا. سول سەبەپتەن قازاقستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن ورتاشا مەرزىمدى دامۋ باعدارلامالارىن قايتا جاساقتاۋ ءارى جوعارى دەڭگەيلى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى بار ەلدەر ساناتىنا كوشۋ ماڭىزدى سانالادى.
استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ جىل سايىنعى ءۇنقاتىسۋ الاڭىندا, ساراپشىلار مەن ساياساتكەرلەر ورتاسىندا تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, وزگە ەلدەردىڭ, اسىرەسە شيكىزاتتى ەكسپورتتاۋدىڭ ۇلكەن ۇلەسىنە يە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋىنىڭ زاماناۋي ترەندتەرى جانە ەكونوميكالىق دامۋ ۇلگىلەرى, سونىمەن قاتار, جاڭا ەكونوميكالىق جاعدايلاردا ەكونوميكالىق ءوسۋدى ىنتالاندىرۋدىڭ تەتىكتەرى تالقىلانادى. تالقىلاۋعا جوسپارلانعان ماسەلەلەر الەمدىك نارىقتىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى ءۇشىن وزەكتى بولىپ سانالادى جانە ورنىقتى ەكونوميكالىق دامۋ مەحانيزمدەرىن جەتىلدىرۋ جولىندا جاڭا سەرپىن بەرەدى.
اتالمىش سەسسياعا لاففەر قيسىعىن اشقانى ءۇشىن الەمگە تانىمال بولعان امەريكالىق ەكونوميست ارتۋر لاففەر, ەكونوميكا سالاسى بويىنشا 2010 جىلعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى كريستوفەر پيسساريدەس, پولشانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى الەكساندر كۆاسنەۆسكي (1995-2005 جج.), فرانتسۋزدىق ەكونوميست جانە جازۋشى, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى جاك اتتالي (1991-1993 جج.) قاتىسادى.
الەمدىك ەكونوميكانىڭ زاماناۋي سىن-قاتەرلەرىن تالقىلاۋ جانە تاجىريبە الماسۋ ناتيجەلەرى قازاقستانداعى ورتاشا مەرزىمدى ءوسۋ ستراتەگياسىنا قاتىستى ساراپتامالىق پىكىرلەر مەن تۇسىندىرمەلەر الۋ, ورتاشا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا مەملەكەتتىڭ ورنىقتى ءوسۋ قارقىندارىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار جاساۋ, سونداي-اق, ەكونوميكالىق ءوسۋدى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ سالاسىندا تاجىريبە جانە ءبىلىم الماسۋ ءۇشىن ساراپشىلار اراسىنداعى بايلانىستاردى ءارى قاراي نىعايتۋ بولىپ تابىلادى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»