باتىرحان ءشۇكەنوۆتىڭ قازاسى كەزىندە الەۋمەتتىك جەلىلەرگە قاتىسۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگىنە ءارى قۋانىپ, ءارى مۇڭعا باتقانمىن. قۋانعانىم – ازاماتتارىمىزدىڭ ەلىمىزدە بولىپ جاتقان وقيعالارعا باعا بەرۋگە, ءبىر كىسىدەي جۇمىلۋعا شاماسى كەلىپ-اق قالعاندىعى ەدى. مۇڭ باسقانى – وسىنداي بەلسەندىلىك حالقىمىز ءۇشىن تاعدىرشەشتى ماسەلەلەر بويىنشا كەزدەسە قالسا, ونى باعىتتاۋ, يگەرۋ قيىنعا سوعۋى مۇمكىن ەكەن دەگەن ۋايىمنان ەدى. جەر تۋرالى ءمانىسىن تەرەڭ بىلمەيتىن ازاماتتاردىڭ الىپ-ۇشپا اڭگىمەلەرىنەن وسىنداي ءىرى قوعامدىق پىكىر تۋىنداۋى سول كەزدەگى قوبالجۋىمنىڭ نەگىزسىز ەمەستىگىن كورسەتتى.
كەز كەلگەن ىستە, ءاسىرەسە, قازىرگىدەي شيكىزات ءوندىرىسى قۇنسىزدانىپ, الەمدىك ەكونوميكا كۇردەلى كەزەڭدە تۇرعان شاقتا ينۆەستيتسيالىق سالىمداردىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. قازىرگى زامانعى سوعىستار مەن تايتالاسۋ ادىستەرىنىڭ ەڭ الدىمەن ءونىمدى ۇقساتىپ ساتۋعا توسقاۋىل بولىپ, وسىنى شەكتەيتىن سانكتسيالاردى ەنگىزۋدى قامتيتىنى بەكەر ەمەس. ەلباسى وسىنى الدىن-الا باعامداپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن باسىم باعىت دەپ بەلگىلەپ, ون بەس جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى سالانى مەملەكەتتىك رەتتەۋ مەن قولداۋدى ەسەلەپ ارتتىرىپ وتىرعانى بەكەردەن-بەكەر ەمەس. جەر كودەكسىنە وزگەرىستەر دە ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سەكتورىن ساۋىقتىرۋعا, بۇگىنگە دەيىن قابىلدانعان شارالاردىڭ جۇزەگە اسپاي تۇرعان سەبەپتەرىن انىقتاپ, رەفورما جولىندا باستالعان ءىس-ارەكەتتەردى جەرىنە جەتكىزۋ, وسى سالادا بيزنەس جۇرگىزۋدى وڭايلاتۋ ماقساتىندا ەنگىزىلگەن ەدى. ءبىزدىڭ زاڭنامامىز شەتەلدىكتەر قاتىساتىن مامىلەلەرگە اناعۇرلىم قاتاڭ تالاپتار قويادى, اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى شەتەل ازاماتتارىنا جانە شەتەلدىڭ زاڭدى تۇلعالارىنا ساتۋعا مۇلدە تىيىم سالادى.
1995 جىلعى 22 جەلتوقساندا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «جەر تۋرالى» زاڭ كۇشى بار جارلىعىندا العاش رەت ازاماتتارعا, ونىڭ ىشىندە شەتەل ازاماتتارىنا جەرگە جەكەمەنشىك قۇقىعىن بەرۋ ناقتىلانىپ قويعان. بىراق, بۇل جارلىقتا شەتەلدىكتەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىنە جەكەمەنشىك قۇقىعىن بەرۋ قاراستىرىلعان جوق, ول تەك ۇيىرگەلىك, قوسالقى شارۋاشىلىق, باعباندىق, ساياجاي, وندىرىستىك جانە ءوندىرىستىك ەمەس قۇرىلىس سالۋ ءۇشىن بەرىلەتىن جەر ۋچاسكەلەرىنە عانا قاتىستى بولدى.
ەڭ ءبىرىنشى اۋىلشارۋاشىلىق جەرىن جەكەمەنشىككە الۋ 1994 جىلدىڭ 5 ءساۋىرىندە پرەزيدەنتتىڭ «جەر قاتىناستارىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ تۋرالى» جارلىعىنا بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلدى. جارلىقتا كونستيتۋتسيانى بۇزباي-اق اۋىلشارۋاشىلىق جەرىن جەكەمەنشىككە بەرۋگە نەگىز قالاندى. جەردى تۇراقتى پايدالانۋ قۇقىعى ارقىلى ساتۋعا, سىيلاۋعا, جالعا بەرۋگە جانە كەپىلگە قويۋعا ءمۇمكىندىك جاسالدى. وسىدان باستاپ كەڭشار باسشىلارىنىڭ ىشىندەگى 20 جىلدان ارتىق ەڭبەكتەنگەندەرگە شارۋاشىلىق جەرىنىڭ 10 پايىزى تۇراقتى پايدالانۋ قۇقىعى ساتىلدى. كەيىننەن بۇل قۇقىق جەر پايدالانۋشىلاردىڭ يەلىگىنە ءوتتى.
1995 جىلعى 30 تامىزدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىنداعى «زاڭدارمەن رەتتەلگەن نەگىزدە جەر جەكەمەنشىككە بەرىلۋى مۇمكىن» دەگەن جاڭا تۇجىرىمىنا ءسايكەس سول جىلعى 22 جەلتوقساندا «جەر تۋرالى» پرەزيدەنتتىڭ زاڭ كۇشى بار جارلىعى قابىلداندى. وندا «قازاقستاندا جەر زاڭمەن كوزدەلگەن ءتارتىپ پەن شەكتەردە جەكەمەنشىكتە بولا الادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنا جەر ۋچاسكەلەرى وزىندىك قوسالقى شارۋاشىلىق ءۇشىن; باعباندىق ءۇشىن; ساياجاي قۇرىلىسى ءۇشىن; ءوندىرىستىك جانە وندىرىستىك ەمەس قۇرىلىس نەمەسە قۇرىلىس سالۋ ءۇشىن, سونىمەن ءبىرگە, تۇرعىن ءۇي عيماراتى جانە وسى عيماراتتى (قۇرىلعى, قۇرىلىس) قامتاماسىز ەتۋگە بەرىلەدى», دەلىندى.
وسى جارلىقتىڭ ناتيجەسىندە 2,5 ميلليون ادامعا ۇيىرگەلىك جەر بەرىلدى, 1,2 ميلليون وتباسىنا قوسالقى شارۋاشىلىققا, 112 مىڭ گەكتار باعباندىق ءۇشىن, 270 مىڭ گەكتار 80500 ادامعا ساياجاي ءۇشىن بەرىلدى.
شەتەل ازاماتتارى مەن ازاماتتىعى جوق تۇلعالارعا, مەملەكەتتىك ەمەس زاڭدى تۇلعالارعا جەكەمەنشىككە جەر ۋچاسكەلەرى ءوندىرىستىك ءجانە وندىرىستىك ەمەس سيپاتتاعى قۇرىلىس, تۇرعىن ءۇي ءۇشىن عانا بەرىلەتىنى ناقتىلاندى.
ءتۇرلى ەلدەردەگى جەردى جەكەمەنشىككە بەرۋ ۇردىسىنە زەر سالساق, اقش-تا 40 پايىز جەر جەكەمەنشىكتە, فرانتسيادا جەر جەكەمەنشىككە بەرىلەدى, بىراق ونى باسقا تۇلعاعا ساتۋعا تىيىم سالىنعان, جەردى تەك جالعا بەرۋگە عانا بولادى. ۇلىبريتانيادا جەكەمەنشىككە بەرىلەدى, بىراق شەتەل ازاماتتارىنا ساتۋعا تىيىم سالىنعان. يسپانيادا جەر جەكەمەنشىككە بەرىلەدى, ءبىراق ونى 12 جىلعا دەيىن ساتۋعا بولمايدى. شۆەتسيادا جەر تولىعىمەن دەرلىك جەكەمەنشىكتە, جەردىڭ تەك 2,4 پايىزى عانا مەملەكەتتە. پولشادا جەر تولىق جەكەمەنشىكتە. رۋمىنييادا ءاربىر وتباسىنا اۋىل شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 10 گا جەر تەگىن بەرىلىپ, 8 جىلعا دەيىن سالىقتان بوساتىلعان.
پاكىستاندا, مالايزيادا, مەكسيكادا, كولۋمبيا مەن برازيليادا جەر جەكەمەنشىككە ساتىلادى. بولگاريا مەن ۆەنگريادا 90 پايىز جەر جەكەمەنشىكتە. گەرمانيادا شىعىس وڭىرىندەگى كەيىن قوسىلعان جەرلەر 12 جىلعا جالعا بەرىلگەن. ولاردا جەكەمەنشىككە بەرىلگەن, مۇراعا بەرىلمەيدى, جەر وڭدەۋگە قابىلەتى بار ادامدارعا ساتىلادى. جەردى ساتىپ العاندار 20 جىلعا دەيىن قايتا ساتا المايدى.
چەحيا, سلوۆاكيادا جانە يۋگوسلاۆيادا رەستيتۋتسيا ارقىلى جەرلەر بۇرىنعى يەلەرىنە قايتارىلىپ بەرىلگەن. چەحيادا 8 پايىز عانا جەر مەملەكەت مەنشىگىندە. قازىر بۇرىنعى يۋگوسلاۆيا ەلدەرىندە 85 پايىز جەر جەكەمەنشىكتە.
پوستكەڭەستىك ەلدەر ىشىندە رەسەيدە, ارمەنيادا, ۋكراينادا, ليتۆا, لاتۆيا مەن ەستونيادا جەرگە جەكەمەنشىك بەكىتىلگەن. تۇرىكمەنستاندا مەملەكەتتىك قورداعى جانە پايدالانىلماي جاتقان جەرگە جەكەمەنشىك بار. بۇگىندە 10 پايىز جەر جەكەمەنشىكتە.
يزرايل, يتاليا, قىتاي ەلدەرىندە جەر تەك مەملەكەتتىك مەنشىكتە. قىتايدا جەردى پايدالانۋ قۇقىعى ەشبىر شەكتەۋسىز ساتىلادى. گوللانديادا دا جەرگە مەملەكەتتىك مەنشىك نەگىزىنەن ساقتالعان, شارۋالار جەردى جالعا عانا الادى.
بەلورۋسسيا مەن قىرعىزستاندا قۇرىلىسقا, قوسالقى شارۋاشىلىققا, باعباندىق پەن ساياجاي ءۇشىن جەر جەكەمەنشىككە بەرىلەدى. وزبەكستاندا جەكەمەنشىككە تەك قۇرىلىس سالۋ ءۇشىن عانا بەرىلەدى.
اۆستراليادا «شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى رەتتەۋ جونىندەگى كەڭەس دەپ اتالاتىن (Foreign Investment Review Board (FIRB)» ارنايى ورگان قىزمەت اتقارادى. بۇل ورگان اۆستراليانىڭ زاڭناماسى جەردى شەتەلدىكتەرگە ساتۋعا تىكەلەي تىيىم سالمايتىنىنا قاراماستان جەردى شەتەلدىكتەرگە جەكەمەنشىككە بەرۋگە اسا مۇقيات قارايدى, كوپ رەتتە ۇسىنىستارى كەرى قايتارىلادى. دەمەك, مەملەكەت تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋ بار.
بىراق, اۋىلشارۋاشىلىق جەرىن نارىقتىق اينالىمعا قوسپاي, ول جەرلەردى ساقتاۋ, جوعارى ءونىمدىلىككە جەتۋ بولمايتىنى بۇرىننان-اق ايتىلىپ كەلگەن.
پرەزيدەنتىمىز 2002 جىلى 16 ساۋىردە قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا بىلاي دەدى: «جەر تۋرالى زاڭنىڭ «اۋىل شارۋاشىلىعى جەرiنە جەكەمەنشiك كەرەك پە؟» دەيتiن ساۋالعا قايتاراتىن جاۋابى بولۋعا تيiس. وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن iزدەگەندە بiز, ادەتتە, جەردi ساتۋ – «وتاندى ساتۋ» دەيتiن توعىشارلىق تۇجىرىمعا ويىسا بەرەمiز, ال جەرگە دەگەن مەنشiكتiڭ شارۋانىڭ ەندiگi جەردە ءوز جەرiن ەشكiمنiڭ الىپ قويمايتىنىنا دەگەن سەنiمi مەن ءۇمiتi ەكەنiن ەسكەرە بەرمەيمiز. كەرەك دەسەڭiز, جەرگە دەگەن مەنشiك – ونى اباتتاندىرۋعا, ءوز بالالارىنا شۇرايلى قالپىندا ميراس ەتۋگە دەگەن ىنتا-ىقىلاس. يەسiز جەر جەتiم. ەكولوگيالىق اپاتقا الدىمەن ۇشىرايتىن دا سول يەسiز جەر. قازاقستان جاعدايىندا جەردi نارىق اينالىسىنا قوسۋ دەگەنiمiز — پايدالانىلماي جاتقان وراسان زور رەسۋرستاردى ەكونوميكاعا قوسۋ دەگەن ءسوز. ...ۇكiمەتكە باسقا ەلدەردiڭ ءتاجiريبەسiن زەردەلەپ, «قولدايمىن» مەن «قارسىمىندى» قاتار تارازىعا تارتا كەلiپ, وسى زاڭنىڭ جوباسىن ازiرلەپ, پارلامەنتكە ەنگiزۋدi تاپسىرامىن.
جىل وتكەن سايىن مەملەكەت پەن قوعامنىڭ قىزمەتi كوبiنەسە زاڭدارمەن رەتتەلەتiن بولا باستادى. سوندىقتان, پارلامەنتتiڭ دە, ۇكiمەتتiڭ دە وسى زاڭدار بويىنشا ءومiر سۇرۋگە تيiس جاندارمەن كوبiرەك كەڭەسكەنi ءجون. ارينە, ءبارiن بiردەن شەشiپ تاستاۋ مۇمكiن ەمەس, سوندىقتان, ءتوزiمدiلiك تانىتۋ كەرەك, ۇساق-تۇيەككە شاشىلا بەرمەي, كۇش-قۋاتىمىزدى قالاپ العان باسىمدىقتارىمىزعا جۇمىلدىرۋىمىز كەرەك. بiزدiڭ, اتقارۋشى جانە وكiلدi بيلiكتiڭ حالىق سايلاعان وكiلدەرi رەتiندە ماڭىزدى مەملەكەتتiك مiندەتتەردi شەشۋ بارىسىندا سەزiم جەتەگiنە iلەسiپ كەتپەي, سالماقتىلىق كورسەتiپ, پاراساتقا جۇگiنگەنiمiز ءلازiم». مىنە, وسىلاي حالقىمىزعا دا, پارلامەنتكە دە, ۇكىمەتكە دە قاتىستى اتالى ءسوز بۇدان 14 جىل بۇرىن ايتىلىپ قويعان.
ەندى جەرگە جەكەمەنشىك ماسەلەسىنىڭ قۇقىقتىق جاعىن تالداپ كورەلىك. اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جەكەمەنشىككە بەرۋ مەن جالعا بەرۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ ماسەلەسىن زاڭداستىرۋ تەكتەن-تەككە تۋىنداعان جوق.
«100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 35-36-قادامدارى اۋىلشارۋاشىلىق جەرىنىڭ مەنشىگى مەن ءتيىمدى پايدالانۋعا ارنالعان. وندا بىلاي دەلىنەدى: «35-قادام. اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن تيىمدى پايدالانۋ ماقساتىمەن ولاردى نارىقتىق اينالىمعا ەنگىزۋ. جەر كودەكسىنە جانە باسقا دا زاڭ اكتىلەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ.
36-قادام. جەر تەلىمدەرىن ماقساتتى پايدالانۋ ءتۇرىن وزگەرتۋگە رۇقسات الۋ رەسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ. اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن پايدالانۋعا تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزۋ. بارلىق پايدالانىلماي جاتقان جەردى الداعى ۋاقىتتا جەكەشەلەندىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قورعا بەرۋ».
بۇل سوزدەردە بۇرىننان قالىپتاسىپ كەلە جاتقان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جەكەمەنشىككە جالعا بەرۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ جانە ساتۋ ارقىلى نارىقتىق اينالىمعا ەنۋىن تەرەڭدەتە ءتۇسۋ ءۇشىن جەر زاڭىن جەتىلدىرۋ دەگەن وي تۇر.
كوپتەگەن اۋىلشارۋاشىلىق القاپتارى يەسىزدىكتەن جىلدار بويى وڭدەلمەي, ارامشوپتەر باسىپ, دەگراداتسياعا ۇشىراپ جاتىر. ونى تۇلەتۋ ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى شەتەلدىك كومپانيالارعا شيرەك عاسىرعا جالعا بەرىلمەك دەگەن تۇجىرىم قارسىلىققا تاپ بولدى. «تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا كولحوز-سوۆحوزدار بەكەر تاراتىلدى, ورنىنا كووپەراتيۆ سياقتى مەنشىك فورماسىن وزگەرتۋ جولىمەن-اق جەرگە يەلىكتەردى ساقتاپ قالعان دا بولاتىن ەدى. بەلورۋسسيا مەن وزبەكستان بۇگىندە سول قالىپپەن ءومىر ءسۇرىپ وتىر», دەگەندى العا تارتتى سويلەگەندەر.
«قازاقستاندا جەردىڭ بۇگىنگىدەي دەگراداتسياعا ۇشىراۋىنا كىم كىنالى؟ ەندىگى جەردە ۇكىمەت ءوزىنىڭ «جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, اۋىلدىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ, جۇمىسكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ» سياقتى مىندەتتەرىن جەردى 25 جىلعا جالعا بەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرماق بولىپ وتىرعانى قانشالىقتى دۇرىس», دەيدى نارازىلار.
جەر القاپتارى شەتەلدىكتەرگە جەكەمەنشىككە بەرىلمەۋى ءتيىس دەگەن تالاپقا قاتىستى ايتساق, ونداي ەرەجە قابىلدانىپ, 1 ءشىلدەدە كۇشىنە ەنۋى ءتيىس زاڭدا تىپتەن كوزدەلمەگەن دە ەدى. جالپى, شەتەلدiكتەرگە جەر ساتۋ تۋرالى ماسەلە بۇرىن دا, سوڭعى وزگەرىستەردە دە ەشقاشان كوتەرىلگەن جانە زاڭداستىرىلعان ەمەس.
قازاقستانداعى بۇكىل جەر قورى 272,5 ميلليون گەكتار, مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ونىڭ 100,8 ملن. گەكتارى اۋىلشارۋاشىلىق جەرى, ونىڭ 1,3 ميلليون گەكتارى ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ مەنشىگىندە. 99,5 ملن.گا جەردىڭ 65058 گەكتارى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرىلگەن. ينتەرنەتتەگى اقپاراتتاردا ونىڭ ىشىندە 44942 گەكتارى شەت مەملەكەتتەردىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان بىرلەسكەن كاسىپورىندارعا بەرىلگەن. ال 10236 گەكتارى – رەسەيگە, 7959 گا – كيپر مەملەكەتىنە, 859 گا – بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە, 432 گەكتارى – اقش-قا, 294 گا – گەرمانياعا, 282 گا – قىتايعا, 45 گەكتارى – پولشاعا, 7 گەكتارى تۇركياعا بەرىلگەن. قالعان 2,3 گەكتارى 11 مەملەكەتكە 0,1-04 گا كولەمىندە بەلارۋس رەسپۋبليكاسى, ۋكراينا, اۆستراليا, يزرايل, يران, ارمەنيا, وزبەكستان, وار, مولدوۆا, برازيليا, لاتۆيا ەلدەرىنە بەرىلىپتى.
ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدە جەرگە مەنشىك قۇقىعىنىڭ ەكى سۋبەكتىسى بار ەكەنىن ءتۇسىنىپ الۋعا ءتيىسپىز, ويتكەنى, جەردى ساتۋ مەن جالعا الۋ تۋرالى بولعان جاعدايلاردا وسى ەكەۋىن بىلمەۋ مەن شاتاستىرۋ بارلىق كەلىسپەۋشىلىكتىڭ باستى سەبەبى بولدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ مەنشىك يەسى بولۋ, ولار – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى, سونداي-اق, شەتەلدiكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدار. ونداي جەر ۋچاسكەلەرىنە قوسالقى شارۋاشىلىق; باعباندىق; ساياجاي جانە وندىرىستىك جانە ءوندىرىستىك ەمەس قۇرىلىس سالۋعا ارنالعان جەرلەر جاتاتىنى زاڭمەن بەلگىلەنگەن. دەمەك, وسى اتالعان تۇلعالار عانا جەر ۋچاسكەلەرىنە مەنشىك يەسى بولا الادى. بۇل كاتەگوريا ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىق جەرى جوق.
كودەكستىڭ 20-بابىنىڭ 2-تارماعىندا بىلاي دەلىنگەن: «وسى كودەكستە بەلگiلەنگەن نەگiزدەردە, شارتتار مەن شەكتەردە جەر ۋچاسكەلەرiنە جەكەمەنشiك قۇقىعىنىڭ سۋبەكتiسi – ازاماتتار جانە مەملەكەتتiك ەمەس زاڭدى تۇلعالار. بۇل رەتتە, ەگەر وسى كودەكستە وزگەشە بەلگiلەنبەسە, ازاماتتار دەپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى, سونداي-اق, شەتەلدiكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدار ۇعىنىلادى». بۇل جەردە ءبارى ءتۇسىنىكتى سياقتى.
جەردىڭ مەنشىك يەسى بولا الاتىنداردىڭ ەكىنشى ءتۇرى – اۋىل شارۋاشىلىعىن يەلەنۋگە قۇقىعى بار تۇلعالار.
داۋدىڭ باسى بولعان, 2016 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە كۇشىنە ەنەتىن جەر كودەكسىنىڭ 24-بابىنىڭ 1-تارماعىنداعى «1. مەملەكەتتiك مەنشiكتەگi اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرi وسى كودەكستە بەلگiلەنگەن تارتiپپەن جانە جاعدايلاردا جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا جەر پايدالانۋ قۇقىعىمەن جانە (نەمەسە) جەكەمەنشiك قۇقىعىمەن بەرiلۋi مۇمكiن», دەگەن ءماتىننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەرىنە قاتىسى جوق.
وسى تارماقتىڭ ءۇشىنشى بولىگى كودەكسكە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە وراي جاڭا رەداكتسيادا كوزدەلگەن «شەتەلدىكتەر, ازاماتتىعى جوق ادامدار, شەتەلدىك زاڭدى تۇلعالار, سونداي-اق, جارعىلىق كاپيتالىنداعى شەتەلدىكتەردىڭ, ازاماتتىعى جوق ادامداردىڭ, شەتەلدىك زاڭدى تۇلعالاردىڭ ۇلەسى ەلۋ پايىزدان اساتىن زاڭدى تۇلعالار اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرىن جيىرما بەس جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە جالداۋ شارتتارىمەن ۋاقىتشا جەر پايدالانۋ قۇقىعىمەن عانا يەلەنە الادى» دەگەن ماتىنگە تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋىنداعان. كوپشىلىك 25 جىلدى كوپ سانايدى.
24-باپ, 2-تارماق, 2)-تارماقشادا:
«مامiلەلەر جاسالعان كەزدە قولدانىستا بولعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس شارۋا نەمەسە فەرمەر قوجالىعىن جانە تاۋارلى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندiرiسiن جۇرگiزۋ ءۇشiن جەر ۋچاسكەسiنە تۇراقتى جەر پايدالانۋ قۇقىعىن (ۇزاق مەرزiمدi جەر پايدالانۋ قۇقىعىن) مەملەكەتتەن بۇعان دەيiن ساتىپ العان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى مەن مەملەكەتتiك ەمەس زاڭدى تۇلعالارى, وسى كودەكس قولدانىسقا ەنگiزiلگەن كەزدەن باستاپ وسى كودەكستە بەلگiلەنگەن جەر ۋچاسكەلەرi نورمالارىنىڭ شەگiندە جەكەمەنشiك قۇقىعىن ساتىپ الۋعا قوسىمشا تولەماقى الىنباي, جەر ۋچاسكەلەرiنiڭ مەنشiك يەلەرiنە اينالادى» دەلىنگەن.
ەندى جەردى جەكەمەنشىككە الىپ العاندار مەن ۇزاق مەرزىمگە جالعا العاندار سول جەردەگى جولداردان وتۋگە, اۋماقتاعى ەلەكتر باعاندارىنا, مولاعا, ت.س.س. بۇرىننان ورنالاسىپ قالعان نۇكتەلەرگە كىرگىزبەي قويادى, بابالارىمنىڭ قابىرىنە بارىپ دۇعا وقي الماي قالامىن دەگەندەردى جەر كودەكسىندەگى سەرۆيتۋت دەپ اتالاتىن مىناداي ەرەجەمەن تانىستىرىپ قويايىن: «سەرۆيتۋت – بوتەن جەر ۋچاسكەلەرىن شەكتەۋلى نىسانالى پايدالانۋ, ونىڭ ىشىندە, جاياۋ ءوتۋ, كولىكپەن ءوتۋ, قاجەتتى كوممۋنيكاتسيالاردى تارتۋ مەن پايدالانۋ, اڭشىلىق جانە بالىق شارۋاشىلىقتارى جانە وزگە دە مۇقتاجدار ءۇشىن پايدالانۋ قۇقىعى». دەمەك, بۇل ماسەلەدە دە پروبلەما جوق, بارلىعى زاڭمەن ناقتىلانعان.
كودەكستىڭ 8-بابىندا: «مەملەكەتتiڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرiن جەكەمەنشiككە ساتقاننان ءتۇسەتiن قاراجات ۇلتتىق قورعا اۋدارىلادى» دەلىنگەن. ۇلتتىق قور تۋرالى ارنايى زاڭ بار, ونىڭ قارجىسى تەرەڭ زەرتتەۋلەرمەن, باسىم باعىتتارعا عانا جۇمسالادى. بۇل دا «مەملەكەت كۇنىن كورە الماعاندىقتان اتا-بابا جەرىن ساتقالى جاتىر» دەگەن سوزدەرگە جاۋاپ.
اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن شەتەلدىكتەرگە ساتپاۋ تۋرالى حالىقتىڭ تالابى قوردالانعان پروبلەمالاردى اشىپ كورسەتتى. ونىڭ نەگىزىندە حالىق تۇرمىسىنىڭ تومەندەۋى, قىمباتشىلىق, جەڭىس بەرمەي جاتقان سىبايلاس جەمقورلىق, ستراتەگيالىق نىسانداردىڭ جابىق سحەمالارمەن ساتىلىپ كەتۋى, ءادىلدىككە جەتۋدىڭ بۇرالاڭ-بۇلتاعى مول جولى, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ الماعايىپ ءحالى, ءبىلىم سالاسىنداعى اسىعىستاۋ ءجۇرگىزىلمەك ءوزگەرىستەر, ت.ب. پروبلەمالار جاتىر. حالىق باعدارلامالارداعى ۋادە ەتىلگەن مەرزىمدە ەمەس, تاپ بۇگىن جاقسى, لايىقتى ءومىر سۇرگىسى كەلەدى.
بۇلارعا جەردى جالعا بەرۋ مەن ساتۋ ۇسىنىستارىنان تۋىنداعان كۇماندەردى سەيىلدىرۋدە ۇكىمەتتىڭ ق ۇلىقسىزدىعى, حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ قاساڭدانۋى قوسىلدى. بۇرىندارى ەل الدىندا زاڭناما مەن جاڭا يدەيالاردى ءتۇرلى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنا جۇمىلدىرىلاتىن ۇكىمەت باسشىسى مەن باس پروكۋرور سىندى بەدەلدى تۇلعالاردىڭ جابىق رەجىمگە ءوتىپ, ءارى كەتكەندە رەسمي بريفينگتەردە عانا مونولوگ فورماسىندا ءتۇسىندىرىلۋى باسىم بولىپ قالىپتاستى.
وسى جونىندە ۇستىمىزدەگى جىلعى 5 مامىر كۇنى وتكىزىلگەن جيىندا ەلباسى دۇرىس ايتتى. «ءبىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ ستاندارتتارىنا تالپىنىپ, الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلامىز دەگەن ماقسات ۇستانىپ وتىرمىز. بۇل ۇيىمداعى, جالپى, دامىعان ەلدەردىڭ ەڭ ءبىر جاقسى ستاندارتى – مۇنداي ەلدەردىڭ ۇكىمەتى حالىق الدىنا كۇندە شىعادى, ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ بارلىعى قوعام الدىندا قۇرداي جورعالايدى. ول ەلدەردىڭ مينيسترلەرى ءبىر ماسەلە تۋىنداي قالسا, جەدەل پىكىر بىلدىرەدى. ال, بىزدە قالاي؟ مەنىڭ ايتارىم, بريفينگكە كەلىپ, جۋرناليستەردىڭ الدىندا قاعازعا جازىلعان ءماتىندى وقىپ بەرۋ – اقپاراتتىق جۇمىس ەمەس. ءبىزدىڭ مينيسترلەر بريفينگتەردە جۋرناليستەردەن قاشقاندا, الدىنا جان سالمايدى, قاراپايىم سۇراققا جاۋاپ بەرمەيدى», – دەدى.
بىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرى ۇكىمەت باسىنداعىلاردى شىنداپ قىزىقتىرمايتىنى جەر-جەرلەردە بۇرىن دا ايتىلىپ جۇرگەن. وسىدان بارىپ جەر پايدالانۋدىڭ ەسكىدەن كەلە جاتقان ءۇردىسى بوساڭسىدى. تىپتەن, ارىدەن ايتساق, ابىلاي حاننىڭ ارمانى بولعان «حالقىمدى جەردى ەمىپ وسەتىن ەتە المادىم» دەگەنى, ول كەزدەگى جەر پايدالانۋدى تىم بولماعاندا مالشىلىق ونەرىنىڭ اسا دامىعان ساتتەرى ەكەنىن ەسىمىزگە الامىز. سوتسياليستىك قوعامداعى قوعامدىق مەنشىكتىڭ باسىمدىعى ادامداردى مەنشىك يەلىگىنەن ايىرعانى دا كەمشىلىك بولعانى كورىنىپ تۇر. ادامدار جەردى پايدالانۋ مەن ونى ءوز يگىلىگىنە جۇمساۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان وسى 70 جىلداعى ادەتتەنگەن قوعامدىق مەنشىككە تەك ايلىق جالاقى الۋ ءتاسىلى رەتىندە قاراستىرۋ بۇگىندە زيانىن تيگىزۋدە. ادامدار مەنشىكتى شىنداپ يەلەنۋگە, ونىڭ يگىلىگىمەن وتباسىن اسىراۋدى, سودان تولەنەتىن سالىق ارقىلى قوعامعا پايدا كەلتىرۋگە ءالى دە بولسا تولىق بەيىمدەلە الماي كەلەدى.
«وزىمدىكى دەگەندە وگىز قارا كۇشىم بار» دەگەن قازاق ماتەلى بار. سولاي «وزىمدىكى» دەي الماعاندىقتان, سوتسياليزم قازاقتارى ۇيىندەگى 5-6 تۇياعىنا ريزا بولدى جانە ونىڭ جەم-ءشوبىن قوعامدىق مالعا تيەسىلى يگىلىكتەن ءۇزىپ-ج ۇلىپ الۋدى ادەتتەندى. وسى پيعىلدان ءالى دە ارىلا الماي كەلەمىز. اسىرەسە, نارىق ەكونوميكاسىنا كوشكەلى بەرى ەگىن سالىپ, مال وسىرۋگە بەيىمدەلگەندەر اۋىل ادامدارىنىڭ جالپى كوپشىلىگى بولۋدان قالدى. مۇنى دا 2012 جىلدىڭ 10 شىلدەسىندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» ماقالاسىندا ادەمى ايتىلدى. «راس, تاۋەلسىزدىك قوعامىمىزعا ەڭبەك ەركىندىگىن سىيلادى. كەڭەس زامانىنداعىداي ءماجبۇرلەپ جۇمىس ىستەتۋ جوق. اركىم نەندەي كاسىپپەن شۇعىلدانامىن دەسە دە, ەركى, قالاۋى بىلەدى. بىراق, كۇنگەي مەن كولەڭكە قاتار جۇرەتىنى سەكىلدى بۇل بوستاندىقتىڭ دا ەكىنشى جاعى بار ەكەن. وزدەرىن وزدەرى جۇمىسپەن قامتىپ جۇرگەندەردى مەملەكەت قوعامعا ءزارۋ ماماندىقتارعا قايتا, تەگىن وقىتىپ جاتقاندا, جاڭاعى ەڭبەك ەركىندىگىن پايدالانىپ, جاڭادان اشىلىپ جاتقان كاسىپورىندارعا كەرەكتى ماماندىق الىپ, ىسكە كىرىسۋدىڭ ورنىنا, قايسىبىرەۋلەر جەكەمەنشىك ماشيناسىنا ءمىنىپ, اۋىل اراسىندا, قالا ىشىندە جولاۋشى تاسىعاندى ارتىق كورۋدە. «جانىمدى قيناپ قايتەمىن, وسى تىرلىگىم پايدالى» دەيتىن سەكىلدى», دەدى.
جاسىراتىنى جوق, حالىقپەن كەلىسپەي شەشىم قابىلداۋ, ءوز وكتەمدىگىن جۇرگىزۋگە تىرىسۋ ءبىزدىڭ ۇكىمەتكە ابىروي اپەرمەيدى. ستيحيالى تۇردە تۋىنداعان جەر تۋرالى تالقىلاۋلاردىڭ باستى سەبەبىنىڭ ءبىرى – حالىقتى اقپاراتتاندىرۋدىڭ ازدىعى. وعان كەڭەس كەزىنەن قالعان: «ايتقاندى ىستە, باسقادا شارۋاڭ بولماسىن» دەگەن تاربيە الىپ كەلگەن قۇقىقتى تۇسىنبەۋ قوسىلدى.
ابىز ءابىش اعانىڭ: «بۇگىنگى ەلدىك – تىنىشتىق, بۇگىنگى ەرلىك – سابىر, بۇگىنگى وتانشىلدىق – ءتوزىم!» – دەگەنى بۇگىندە ەڭ كەرەكتى ۇستانىم.
جەر تەلىمدەرىن 49 جىلعا جالعا بەرۋ تۋرالى وزگەرىس جەر كودەكسىنە 2003 جىلى ەنگىزىلگەن بولاتىن. 2016 جىلدىڭ 1 شىلدەسى كۇنى بۇرىن جاسالعان جالعا بەرۋ تۋرالى كەلىسىمشارتتار زاڭدى كۇشىن جويمايتىنى, ەسەسىنە, جالعا الۋشىلاردىڭ جەر تەلىمدەرىن جەڭىلدىكپەن ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى پايدا بولاتىنى دا, اكىمدىككە ءوتىنىش جازسا بولعانى, سول جەردە تىكەلەي اۋكتسيونسىز ساتۋ تۋرالى كەلىسىمشارت جاسالاتىنى, جەر يەسى اتانۋ ءۇشىن جالعا الۋشى ادام جەردىڭ كاداسترلىق باعاسىنىڭ 50 پايىزىن عانا تولەسە جەتەرلىك ەكەندىگى, قوجالىق يەسىنە جەردىڭ قۇنىن بىردەن نەمەسە 10 جىلعا دەيىن ءبولىپ تولەۋگە مۇمكىندىك بەرىلەتىنى دە جەتە ءتۇسىندىرىلۋى ءتيىس ەرەجەلەر.
زاڭدا اۋكتسيون قازاقستاندىقتار ءۇشىن, ال كونكۋرس شەتەلدىكتەر ءۇشىن وتكىزىلەدى دەپ انىق جازىلعانىمەن, مۇنداي جۇيەدە سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرىلمەيدى, اۋكتسيوننىڭ ءوزى ازاماتتار اراسىندا اشىق باسەكەلەستىكتى كۇشەيتەدى, – دەپ ايتىلعانىمەن, قاراپايىم تۇرعىندارعا مۇنى دۇرىستاپ تۇسىندىرگەن ەشكىم بولمادى.
قازاقستان ازاماتى جەرىن شەتەلدىك ازاماتقا ساتىپ پايدا تابا المايتىنى, ولاي ەتۋگە زاڭدا نوتاريۋستاردىڭ مۇنداي كەلىسىمشارت جاساۋىنا تىيىم سالىنعانى دەر كەزىندە تۇسىندىرىلمەدى.
وسىنىڭ ءبارى قوردالانىپ, ەلباسىنىڭ شۇعىل شەشىمىمەن عانا قالپىنا كەلتىرىلدى.
جەردى جەكەمەنشىككە الىپ, جالعا الىپ يگەرىپ, شارۋا ءوز ناپاقاسىن ايىرۋى قاجەت. جەر بەرۋ زايىرلى مەملەكەتتەردەگىدەي جاريالى تۇردە, اشىق ءجۇرۋى كەرەك. «جەردىڭ ەلەكتروندى كارتاسىن جاساپ, قاي جەر ساتىلاتىنىن كورسەتىپ تۇرۋ كەرەك» دەگەننىڭ دە جانى بار. جەردى العان ادام ءتيىمدى پايدالانباسا, ەلباسى سوزىندە ايتىلعان كوميسسيا قاراپ, ول جەر قايتارىلىپ, يگەرە الاتىن, وزىنە دە, سالىق ارقىلى ەلگە دە پايدا اكەلەتىن ادامعا بەرىلگەنى دۇرىس. ادامداردى جەر تابىس كوزى ەكەندىگىنە ۇيرەتۋ, قالاي ۇقساتۋدى وقىتۋ كەرەك. سوندا عانا ءبىز ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە الاتىن, ەكسپورت دەڭگەيىن قامتي الاتىن مەملەكەتكە اينالامىز. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, كەيبىرەۋلەر ايتقانداي, وزىمىزدە وندىرىلەتىن تاۋارلاردان حالىققا قاجەت مولشەرىنىڭ 70-80 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرۋدى ۇستانۋ ەمەس, ءونىمدى قاجەتتىلىكتەن ەكى ەسە ارتتىرىپ شىعارۋعا جەتۋ دەگەن ءسوز. سوندا عانا بىزدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلەدى جانە ەكسپورتتىق تاۋار ءوندىرۋدى جوسپارلاۋعا جەتەمىز.
اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, ەكونوميكامىزدى ورىستەتۋ ءۇشىن الىپ ءۇش نارىقتان (رەسەي, قىتاي, يران) ايىرىلىپ قالماۋ كەرەكتىگى دە ايتىلۋدا. بۇلارداي الىپ نارىقتان قاشپاۋىمىز كەرەك. ءبىز ۇلكەن نارىققا شىقپاي, ءوز بەتىمىزشە دامي المايمىز. ولارعا كەرەگى, ءوز نارىعىن قامتاماسىز ەتە الاتىن, ءتيىمدى الىس-بەرىس جاساي الاتىن ءبىز سەكىلدى ەل. «وسى ءۇش الىپ نارىق جىلىنا 100 ميلليارد دوللار تۇراتىن ازىق-ت ۇلىككە ءزارۋ. ءبىز سونىڭ 10-اق پايىزىن الساق, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن 2-3 ەسەگە وسىرەمىز. بۇل دەگەنىڭىز, جاڭا جۇمىس كوزى, ەڭسەسىن كوتەرگەن اۋىلدار, ۇلكەن قارجى كوزى», دەدى ەلباسى.
تالداۋىمىز كورسەتكەندەي, جۇرتشىلىقتىڭ تالاپتارىنداعى باستى ماسەلە زاڭدا ەمەس, ۇكىمەتتىڭ ءوزى ۇسىنعان وزگەرىستەرىن قورعاماۋىندا, ءتىپتى, قورعاعىسى كەلمەۋىندە. سوندىقتان, ۇكىمەت بۇدان بىلاي حالىقپەن ساناسىپ, سۇحباتتاسىپ, پىكىر الىسىپ وتىرۋ قاجەتتىگىن تۇسىنگەنى ءجون.
«جەر تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا 13 جىل بولدى. ونى كوپشىلىك بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. ماسقارا عوي... كەشە عانا جەر تۋرالى سايت اشىلدى. بىراق بۇل دا كەشىككەن شارا. ءالى دە اشىلۋى ءتيىس اقپاراتتار كوپ. مىسالى, كورشى رەسەيدە كىمنىڭ مەنشىگىندە قانشا گەكتار جەر بارىن وپ-وڭاي بىلە الاسىز. ولار سونداي ءتىزىمدى جاريالاپ وتىرادى. ال ءبىز قاي جەر كىمنىڭ يەلىگىندە ەكەنىن بىلە المايمىز. سودان كەيىن كۇدىك پەن كۇمان قويۋلانادى» دەگەندى ايتتى جاقىندا مەنىڭ ءبىر ارىپتەسىم.
اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىن پايدالانۋدى جاقسارتۋ جولىندا جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز دە مول. استىقتى القاپتارداعى جەر پايدالانۋ ۇدەرىسى كوڭىل تولاتىنداي جاعدايدا – جىل ارالاتىپ ميلليارد پۇت استىق جينالۋدا. سۋارمالى جەر كولەمى 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا 800 مىڭ گەكتارعا ازايىپ كەتكەنىمەن, كەيىنگى جىلدارى جەر پايدالانۋداعى جاڭا تەحنولوگيالار ءتيىمدى پايدالانىلۋدا. ونىڭ ىشىندە, تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى شارۋالار ەڭبەگىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىردى. وعان قوسا سارىاعاش اۋدانى باس بولىپ, وڭتۇستىك ولكەنىڭ شارۋالارى جىلىجايلار سالۋدا ۇزدىك ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ كەلەدى. بۇرىن وزبەكستاننان تاسىمالداناتىن كوكونىس ونىمدەرىمەن بۇدان بىلاي رەسپۋبليكا حالقىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگى تۋىپ وتىر.
ءسوز سوڭىندا عالىم ءارى اۋىلدان تۇلەپ ۇشقان پەرزەنت رەتىندە ەندى عانا قۇرىلعان ارنايى كوميسسياعا ايتار ناقتى ۇسىنىستارىم دا بار, ونى بولەك باياندارمىن.
«حالىق قالاسا, حان تۇيەسىن سويادى» دەگەن كونەدەن بىزگە جەتكەن ماتەل بار. سول ايتقانداي, ەلباسىنىڭ 6 مامىرداعى «جەر زاڭناماسىنىڭ كەيبىر نورمالارىن قولدانۋعا موراتوري ەنگىزۋ تۋرالى» جارلىعى حالىق كوڭىلىنەن شىقتى, تۇيتكىلدى ماسەلەلەرگە نۇكتە قويدى. ەندىگى ماسەلە – جىل اياعىنا دەيىن اسىقپاي تالداپ, ءتۇرلى كوزقاراستا بولعانمەن سىندارلى ويلايتىنداردىڭ پىكىر الماسۋلارىن ۇيىمداستىرىپ, قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزىپ, بولاشاعىمىزعا بالتا شاپپايتىن, ەل ءۇشىن ءتيىمدى ءبىر ورتاق شەشىمگە كەلەمىز عوي دەپ ۇمىتتەنەمىن.
مىرزاگەلدى كەمەل,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
استانا