نەمەسە «دانياردىڭ ءانى» اشقان داڭعىل جول
قالماقتىڭ اسا كورنەكتى اقىنى داۆيد كۋگۋلتينوۆ بىشكەكتە وتكەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ جەتپىس جىلدىعىندا ساحنا تورىندە تۇرىپ, «شىڭعىس پروزاسى مۋزىكالى پروزاعا اينالدى» دەپ تەبىرەنە سويلەدى. وسى ءبىر سالتاناتتى ءسوز ءبىزدى ەرىكسىز ەلەڭ ەتكىزىپ, تۇلا بويىمىزدى ءيىتىپ جىبەرگەندەي بولدى. ال ەندى, شىڭعىستىڭ ءوزىنىڭ دە «پروزادان مۋزىكا چىعات. كانداي ۋكۋمۋش, ا؟ گەنيالنو!» دەگەنى جانە بار. بۇل ءسوز سول تورقالى تويدا شىڭعىس پروزاسىنا جازىلعان ءىليا جاقانوۆتىڭ اندەرىنە بايلانىستى ايتىلىپ, ءبىزدى ەرەكشە ءبىر ماقتانىش سەزىمىنە بولەدى. وسىندايدا قيلى-قيلى تولعانىسقا تۇسەسىڭ. وي كەڭىستىگى كەڭەيە بەرسە ەكەن دەپ, قيالىڭ شارتاراپقا سامعاي جونەلەدى. ۇنەمى وي مەن سەزىم تەڭىزىنە شومىلىپ جۇرەتىن, كۇيساندىققا وتىرسا بولدى «اق كلاۆيشتەر كوزىنە اق سەلەۋلى بوز دالا» بولىپ كورىنەتىن ءىليا جاقانوۆتىڭ ەڭ الدىمەن ءوز الەمىنە ءبىر ايالداپ الىپ, قىرعىز كەڭىستىگىنە سونان كەيىن اتباسىن بۇرساق قۇپياسى مول تۇڭعيىق سىردى اشقانداي بولار ەدىك.
ول جىلدار بويىنا حالقىنىڭ رۋحاني جوعىن ىزدەپ ءۇنسىز ەڭبەك ەتە بەردى. كەشەگى ستاحانوۆشىلار يدەالعا اينالىپ, «توك جىردى الەكسەيدىڭ كومىرىندەي» دەپ اندەتىپ جاتقان زاماندا دا ەشبىر اعىمنىڭ اياسىندا كەتپەي, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ ءباز قالپىنان اينىماي حالقىنىڭ ەڭ اياۋلى قاسيەتتەرىن تەك ءوز جۇرەگىنىڭ لۇپىلىنە عانا سالىپ تولعاعان تالانتتىڭ ءبىرى دە وسى ءىليا ەدى. ءسىرا, قۇدايدىڭ ءوزى ءاۋ باستا قابىلەت, تالانتتى اركىمگە ولشەپ-ءپىشىپ بەرسە كەرەك. ءتاڭىرىنىڭ دە بۇعان دەگەن الابوتەن سىيى مەن وڭ قاباق تانىتۋىن حالقىنىڭ كادەسىنە جۇمساپ كەلە جاتقان ءىليا جاقانوۆ شىن مانىندە باقىتتى جان. تالانتتىڭ ەڭ ۇزدىك بالاماسىنىڭ ءبىرى – بەكزاتتىق بولار. ەندەشە, ونىڭ شىعارمالارىنداعى كىسى باۋراعىشتىق قاسيەتتىڭ سىرىنا ۇڭىلگەندە ەڭ الدىمەن وسى بەكزات بولمىستىڭ ءتۇپ-توركىنىنە دەن قويعان ءجون-اۋ...
قادىر مىرزا ءالى: «مەن جاقسى اقىن بولماعاندا, جاقسى وقىرمان بولار ەدىم», دەۋشى ەدى. سول كىسى ايتپاقشى, جاقسى وقىرمان, جاقسى تىڭداۋشى بولساڭ جاقانوۆ تۋرالى جازۋ قيىنعا سوقپايدى. ءوزى سەنى جەتەلەپ وتىرادى. سودان كەيىن باسىڭدى اندا-ساندا سىلكىپ قوي دا جازا بەر. جاقانوۆتىڭ ەرەكشەلىگى سول, ونى جازۋ ءۇشىن وقىرمان دا, تىڭداۋشى دا بولۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى, ول ەكى انانى – ءسوز بەن سازدى تەل ەمگەن تالانت.
ءبىر زاماندا «اققۋلار قونعان ايدىن كولدى» جازعان ىلەكەڭنىڭ ءوزى قازىر سول شالقىپ جاتقان ايدىنعا اينالدى. جاتقان ءبىر شالقار كەڭىستىك. جازۋىنىڭ ءوزى دە جاتقان ءبىر ساز. سوزدە ساز بولادى دەگەندى ىلەكەڭدى وقىعاندار راستايتىن بولار. سوندىقتان, ونىڭ ۇشى-قيىرىنا كوز جەتپەيتىن بايتاق الەمىنە ەنۋ بيىك ورە, دەڭگەيدى, پايىم-پاراساتتى قاجەتسىنەدى. مىنا پاقىرىڭىز دا سول ورە بيىگىنەن كورىنۋگە الدەنەشە رەت تالپىنىس جاساپ, كىشكەنتاي عانا ساتتىلىكتەرمەن شەكتەلگەن. ەسسە, نوۆەللا, ەلەگيا دەگەندەردى ءىلياداي قۇيرىق-جالى توگىلگەن جۇيرىكتەي جۇتىندىرىپ جازاتىندار سيرەك. اسىرەسە, ونەردىڭ ءوزىن ونەرگە ارقاۋ ەتۋدىڭ قانشا ازاپ ەكەنىن جانىڭ ءجانناتتا بولعىر ءابىش اعا, اقسەلەۋ مەن اشىربەك, ىلەكەڭنىڭ وسى ءبىر بولمىسىن تەبىرەنە جازىپ ەدى. الگى جانرلاردى قومسىنساڭىز رومان, پوۆەستەردىڭ نەبىر ءنازيرا ۇلگىلەرىن دە وسى كىسىدەن تاباسىز. ال, ەندى قازاق راديوسىنىڭ مۇراعاتىنان اراگىدىك بەرىلەتىن راديونوۆەللا, ەسسەلەردى جايباراقات تىڭداۋ مۇمكىن ەمەس. كەي-كەيدە جول ۇستىندە كەلە جاتىپ, ماشينانى توقتاتىپ قويىپ تىڭدايتىن جاعدايعا جەتتىك. حالقىمىزدىڭ رۋحاني التىن باستاۋلارىن بىلاي قويعاندا, سوناۋ موتسارت, شوپەن, باح, بەتحوۆەن, چايكوۆسكيدىڭ ءوزىن سول زاماندا جۇرگەندەي دايەكتى تولعانىسپەن جازاتىنىن ايتساڭشى. نەبىر ديالوگ, مونولوگتاردى تىڭداعاندا تاڭدايىڭىزدىڭ سۋىن جۇتىپ, تامسانا بەرەسىز.
قىسقاسى, بۇگىندە ءبىر ءوزى ءبىر رۋحاني ۋنيۆەرسيتەتكە اينالعان اڭىز ادامنىڭ الەۋەتىن ءبىز قالاي پايدالانىپ ءجۇرمىز دەگەن ساۋال دا وسىندايدا ءتىل ۇشىندا تۇرادى. باياعىدا الماتىداعى اۋەزوۆ ۇيىندە حالىق ۋنيۆەرسيتەتى دەگەن قوعامدىق مەكەمە بولۋشى ەدى. وندا ءار كەز ادەبي-مۋزىكالى قوڭىر كەشتەر ءوتىپ جاتاتىن. ونىڭ قوناقتارى: ءبىر كۇنى عۇلاما عالىمدار الكەي مارعۇلان, اقجان ماشانوۆ, تاعى ءبىر كۇنى, سوناۋ سوزاقتان كەلگەن كۇيشى تولەگەن مومبەكوۆ... تاعى باسقالار... ءبىزدىڭ تاربيەمىزدەگى وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ورنى ەرەكشە بولدى. بىلىمگە تويىمسىز كەزىمىزدە سوعان باراتىنبىز, ءبىلىمپازداردى تىڭدايتىنبىز. ال, قازىر سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءرولىن نەگە ءىليالار اتقارمايدى؟ ۇلت ورەسىن بيىكتەتۋ ءۇشىن مۇنداي ۇسىنىسقا ىلەكەڭ ءبىر تيىن سۇراماي قۋانىپ بارار ەدى. سوندا ءبىز دە قازىرگى قاپتاپ جۇرگەن ادام تانىمايتىن, ماسەلەن, مەرۋەرت وتەكەشوۆاعا بارىپ: «ءسىز قانداي كينوعا ءتۇستىڭىز؟» دەيتىن ۇرپاقتىڭ الدىن العان بولار ەدىك. ءىليالاردىڭ لەكتسياسىن تىڭداۋ عاجاپ قوي. ەگەر وسى ءۇردىس قولعا الىناتىن بولسا, ءىليانى «ءبىر كىسىدەي بىلەمىز» دەپ جۇرگەن ءبىزدىڭ ءوزىمىز «ءبىرشاما بىلەمىز» دەمەس ەدىك. ونى ۇزبەي تىڭداعان قازىرگى ۇرپاق ەندى ون-ون بەس جىلدان كەيىن ءبىرشاما بىلەمىز دەپ ايتا باستاسا, جەتىستىك دەگەن وسى ەمەس پە؟! ءىليالار كەشەدەن گورى بۇگىنگە كوبىرەك كەرەك. ينتەللەكتۋالدى ۇلت تاربيەلەۋدىڭ توتە جولى وسى ەمەس پە؟ ءتىپتى, الگى جىپىرلاعان «جۇلدىزداردىڭ» ءبارىن ءبىر جەرگە جيناپ, ىلەكەڭدى تىڭداتسا سولاردىڭ تالايى جەرگە ءتۇسىپ, تالايى وشكەن بولار ما ەدى؟! ءوزى ۇنەمى قايتالايتىن شوپەننىڭ: «ءسوز بىتكەن جەردەن مۋزىكا باستالادى», دەگەن قۇدىرەتتى ءسوزىن ءىليا قالاي ساباقتار ەدى دەيسىڭ. بويىنداعى بار بولمىسىن سوزبەن دە سومداۋعا قابىلەتتى ىلەكەڭ ءبىر ءسات ءسوزدىڭ قادىرىن ويلاعاندا مۋزىكاعا اۋىسىپ, ءسوز بەن سازدى قاتار شاپقان قاس جۇيرىكتەي شالقىتار ەدى.
وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن قاراعاندىدا كوزىنە ءساتتى جاسالعان وپەراتسيادان كەيىن احۋال سۇراپ, اراسىندا اتىراۋعا ءبىر جولىمىز ءتۇسىپ, اعىل-تەگىل اڭگىمەلەسىپ, سول باياعى قازاق ونەرى مەن مادەنيەتى تۋرالى ۇزاق-ۇزاق ويعا بەرىلگەنىمىز جانە ەسكە ءتۇسىپ وتىر. سول جولى ءبىر قۇشاق كىتاپ الىپ قايتتىم. عاجايىپ قولتاڭبالار بەردى. عاجايىپ دەيتىن سەبەبىم, ىلەكەڭنىڭ قولتاڭباسىنىڭ ءوزى شاعىن ءتامسىل سەكىلدى وقىلادى. الىستا جۇرگەن اعامىز رۋحاني اعالارى مەن ىنىلەرىن دە قاتتى ساعىنادى ەكەن. ساعىنىشپەن ءومىر ءسۇرۋ شىن ونەر ادامىنا عانا ءتان شىعار. سول جولعى اتاقتى اشىربەك سىعايعا جازعان قولتاڭباسىنىڭ ءوزى ءبىر تاقىرىپ.
اتىراۋ دەگەننەن ەسكە تۇسەدى. قايسىبىر جىلى قازاق رۋحانياتىنىڭ جاناشىرى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ شاقىرۋىمەن تيىش اپامىزدى قولتىقتاپ, ءبىر چەمودانى مەن ءتىس ششەتكاسىن عانا الىپ اتىراۋعا بەت تۇزەگەن ءىليا اعا قازىر وسى جەردىڭ تۇراقتى تۇرعىنىنا اينالدى. ءاۋ باستا: «مىناۋ باتىستا شاشىلىپ جاتقان مول رۋحاني مۇراعا يە بولساڭىز, ءبىر جۇيەگە سالىپ بەرسەڭىز», دەگەن يمەكەڭنىڭ ىزگى ماقساتى, يگى مۇراتىن قازىر بۇل كىسى اسىرا ورىنداعان كۇيدە. وعان دالەل رەتىندە باتىس ولكەنىڭ تۇماداي تۇنىپ جاتقان ءان-حيكاياسى شەرتىلگەن «زاۋرەش» اتتى تولىمدى ەڭبەگىن اتاساق تا جەتىپ جاتىر. ول كەشەگى عۇلاما احمەت جۇبانوۆتاردىڭ قولى تيمەگەن, نازارىنا ىلىكپەگەن بەيمالىم تاريح. قازاقتىڭ جەر استى بايلىعى قانشا بولسا, ونىڭ ءتورت بۇرىشى, بار الابى دا ونەرگە تۇنىپ تۇر. ازەلدەن وسى تاقىرىپقا تۇرەن تارتىپ, الدىنا قارا سالماعان ىلەكەڭ وسىناۋ بايتاق الەمگە قۇنىعا كىرىستى. قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكاسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ءان ونەرىنىڭ اسقان بىلگىرى, قادىرىن بىردە ءبىلىپ, بىردە بىلمەيتىن, ۇنەمى جوق ىزدەپ جۇرەتىن جاقانوۆتىڭ سوڭعى جىلدارى تاپقان اسىلدارىن جۇيەلەپ جازىپ ايتاتىن ادام تابىلسا بۇل زاماندا ءبىر باقىت سول بولار ەدى. بىرەۋ ارعى-بەرگى تاريحتان بىردەڭە تاۋىپ السا, جانىن قويارعا جەر تاپپاي بەزىلدەپ كەتسە, ىلەكەڭ ءۇن-ءتۇنسىز, اسپاي-تاسپاي, ءوزىن-ءوزى جارنامالاماي, ءوزىن دە, وزگەنى دە تاڭعالدىرىپ, تامساندىرىپ ەڭبەك ەتە بەرەدى. ءىشى تولعان تولعانىسقا, قازىناعا اينالعان بىرىنەن ءبىرى وتەتىن كىتاپتار شىعا بەرەدى. بىراق, سولاي ەكەن دەپ قاراپ جاتپاي, ءتىپتى, دەمىن الماستان كەلەسى ءبىر سىرلى الەمگە سوقا سالادى. مۇنداي رۋحاني تويىمسىز ادامدى كورمەدىم.
الماتى مەن استانادان الىستا جۇرسە دە, سول اتىراۋدىڭ وزىندە دە مۇنىڭ باعاسىن بىلەتىندەر جەتىپ-ارتىلادى. رۋحاني شەجىرە ءدال قاسىنا كەلىپ جانتايىپ جاتسا جۇرت نەگە قۋانباسىن, نەگە باعالاماسىن؟! ىلەكەڭدى ءار جەردە كەزدەسۋگە شاقىرىپ جاتادى. سونداي كەزدەسۋدىڭ ءبىرى مۇناي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىمەن وتەدى.
– سول كەزدەسۋدە كەڭ تىنىستى, بيىك اندەردى كوپ ايتتىم. ءار كەزدەسۋدەن ءبىر اسەر الىپ قايتاسىڭ, ءيا, ءوزىڭ كۇتپەگەن كەرەمەت جايعا تاپ بولاسىڭ عوي. وسى كەزدەسۋدە ءبىر ەڭسەلى, كوركەم جىگىت, ەلۋلەر شاماسىنداعى گرەك پىشىندەس ءبىر ازامات سونشالىقتى ىنتىزار, ويلى كۇيدە وتىردى. ءبىر كەزدە الگى ازامات: «مەن يتاليالىقپىن. ماسكەۋدە وقىدىم. مۇنايشىمىن. ءبىزدىڭ يتاليادا دا ءاندى وسىلاي شىرقاپ سالىپ ايتادى. كەڭ تىنىستى, بيىك اندەردى جاقسى كورەدى. ءسىز ءان شىرقاعاندا ءوز حالقىمدى ويلاپ, كەۋدەمدى قۋانىش سەزىمى كەرنەدى. ءسىزدىڭ سونشالىقتى جۇرەكپەن ايتقان اندەرىڭىز ءوز حالقىڭىزدى قالاي سۇيەتىنىڭىزدى بايقاتىپ كەتتى. ءسىز, ءسىرا, «مۋزىكانىڭ دينوزاۆرىسىز» دەپ قاتتى تولقىدى», – دەيدى ىلەكەڭ سول كەزدەسۋ تۋرالى.
كوكىرەگى وياۋ, كوزى اشىق ادام قاشاندا بايقامپاز, تالعامپاز كەلەدى. الگى, شەتەلدىك ازامات ىلەكەڭنىڭ بولمىسىن قالاي تاپ باسىپ تانىعان. ءبىر بويىنا بىرنەشە ونەر جيعانىن قالاي باعامداعان؟! شىركىن, وسىنداي تىڭداۋشىسى, باعالاۋشىسى بار ەل ەكى ەسە باقىتتى عوي.
***
ىلەكەڭمەن بولعان سۇحباتتاردى بىلاي قويعاندا, «بەكزات بولمىس», «شىڭعىس پەن ءىليا» («ونەر-ءومىر», «قازىعۇرت» باسپاسى 2004 ج.) اتتى پورترەتتەر جازعان ەدىم.
سوندىقتان بۇل جولى ول دۇنيەلەردە كوپ قامتىلماعان تۇستاردى ايتۋعا تالپىندىم.
ەدىلدى كەلىپ العانى – ەتەككە قولدى سالعانى,
جايىقتى كەلىپ العانى – جاعاعا قولدى سالعانى,
ويىلدى كەلىپ العانى – ويداعىسى بولعانى, – دەپ جىرلاعان مۇرات اقىننىڭ مۇڭ-زارى جىلدار بويىنا جۇرەگىندە جۇرەتىن ىلەكەڭ ءۇشىن سول زار زامان سارىنى قازىر بۇكىل ەل تىك تۇرىپ ايتاتىن «ەدىل-جايىق» اتتى رۋحتى ءان-پانوراماعا اينالدى. بۇل كەرەمەت جانكەشتى جۇبان اعا مەن تاباندى ىلەكەڭ تاندەمىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. كەزىندە ىلەكەڭنىڭ ابدەن يلەۋىنە تۇسكەن جۇباعاڭ كەيىننەن: «ءاۋ باستا وسى اننەن ازاپ كورىپ ەدىم, ەندى راحاتىن كورىپ ءجۇرمىن», دەپتى. راس. بۇل ءاندى بەيجاي تىڭداۋ مۇمكىن ەمەس. جەكە ادام ءوز الدىنا, ال حور مەن وركەستر قوسىلعاندا الاپات. اسىرەسە, بوزتورعايداي شىرىلداپ ءبىر توپ قارادومالاق ايتقاندا («ەرتوستىك» بالالار حورى) جانىڭدى قويارعا جەر تاپپاي, تىپىرشىپ كەتەسىڭ. وسىنداي ءان جازىپ تا «ءتىرى جۇرۋگە» بولادى ەكەن.
ءوزىڭىزدى بىلاي قويعاندا بۇل تۋىندىنىڭ وزگە ەلدەردىڭ, اسىرەسە, ورىستىڭ تاريحىنداعى ي.دۋناەۆسكيدىڭ «شيروكا سترانا مويا رودنايا», م.بلانتەردىڭ «كاتيۋشاسى», ۆ.سولوۆەۆ-سەدويدىڭ «پودموسكوۆنىە ۆەچەرا», م.فرادكيننىڭ «تەچەت رەكا ۆولگا» ءتارىزدى اندەرىمەن قاتار تۇراتىنىن قالاي ماقتان ەتسەك دە جاراسادى.
ءىليا جاقانوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ شوقتىعى بيىك ءبىر سالاسى – قىرعىز تاقىرىبى. زادىندا كىتاپ اسەرىمەن ءان جازۋ دۇنيەلىك رۋحانيات تاريحىندا سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. بۇل رەتتە شىڭعىس ايتماتوۆ ىلەكەڭنىڭ ىشكى سەزىم قۋاتىنىڭ جاڭا كوزدەرىن اشۋدا ۇلكەن قوزعاۋشى كۇشكە اينالدى. ۇلى سۋرەتكەردىڭ شىعارماسىن وقىعان سايىن كومپوزيتوردىڭ الدىنان ۇدايى ءبىر كوگىلدىر كەڭىستىك اشىلعانداي بولاتىن. وتكەنگە ءسال شەگىنىس جاسايىق.
1963 جىلدىڭ 10 قازانىندا ش. ايتماتوۆقا «تاۋ مەن دالا حيكايالارى» كىتابى ءۇشىن لەنيندىك سىيلىق بەرىلدى. راديودان ءدال وسى ءبىر قۋانىشتى حاباردى ەستىگەن كۇنى تەلەديداردا رەداكتور بولىپ قىزمەت ەتەتىن كەزى, ءىليا تۇسكى اس كەزىندە «ءجاميلا» پوۆەسىنە قايتا ءبىر بەرىلە ءۇڭىلدى. سول ساتتە «دانياردىڭ ءانى» تۋدى. ارادا ءبىر كۇن وتكەن سوڭ الماتى تەلەديدارىندا شىڭعىس ايتماتوۆپەن تىكەلەي ءباسپاسوز ءماسليحاتى ءوتتى. وسى وقيعانىڭ ۇستىندە ءانشى مادەش نيازبەكوۆتىڭ ورىنداۋىندا «دانياردىڭ ءانى» شىرقالدى. سول كۇننەن باستاپ, بۇل قۇدىرەتتى ءان دۇنيەنى شارلاپ كەتتى. ارادا ءبىر جىل وتەر-وتپەستە «ءجاميلانىڭ ءانى» ومىرگە كەلدى. وسى ارادا ىقىلاس زامانىن كوكتەي شولۋعا تۋرا كەلەدى. قازەكەم كوشە بەرگەن عوي. قانشا كوشسە دە ءبىر جاقسىسى قىرعىزدان قاشىق كەتپەگەن. بۇل تاعدىر ەكى حالىقتىڭ باسىن امالىن تاۋىپ ءوزى قوسىپ وتىرعان. ىلگەرىدە تالاس بويى, توقماق, بىشكەككە دەيىن (كۇنى بۇگىنگە دەيىن سولاي عوي) قوڭسى قونعان قازاق-قىرعىزدىڭ اراسىنداعى قۇدا-قۇداندالىق, باۋىرمالدىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتكەن ىقىلاس پەن قىرعىزدىڭ اتاقتى كۇيشىسى كۇرەنكەي زامانىنان بەرى قايىرساق, بۇل ويىمىزعا مىسال كوپ. سول جارىقتىقتاردىڭ كوزىن كورگەن ءىليانىڭ تۋىسى سادىق اتانىڭ جارى ءجاميلا (قىرعىز قىزى) دەگەن ۇلكەن شەشەمىز ەكى ەلدىڭ اراسىنا التىن كوپىر سالدى. الكەن اكەمىزدىڭ قوساعى سابيعا, ودان كەيىن كەلىن بولىپ تۇسكەن ءباتيما سىندى قىرعىزدىڭ كوركەم قىزدارى الاتاۋ مەن قاراتاۋعا سىبىزعىداي سىزىلعان قىرعىز ءانىن الىپ كەلدى. بۇل ءىليانىڭ بەس- التى جاسار كەزى. اۋىل-ايماق تاڭنىڭ اتىسى مەن كۇننىڭ باتىسى قىرعىز ءانىن ايتادى. بالا ءىليا سونىڭ ءبارىن ءوز ءانىمىز دەپ قابىلداي بەرگەن. بۇگىندە ويلاپ وتىرساق, قىرعىز ءانى مەن شىڭعىس الەمى ءىليانىڭ شىعارماشىلىعىنا تابيعي تۇردە ىقپال ەتۋى سول كەزدەن باستاۋ العان ەكەن. دەمەك, ماسەلە – نەگىزدە. حاس ونەر وسىنداي نەگىزدەن تۋادى. بۇدان كەيىن «دانياردىڭ انىنە» جاۋاپ رەتىندە «ءجاميلانىڭ ءانى» تۋى دا زاڭدىلىق قوي. 1964 جىلى قىرعىزدىڭ «الاتوو» جۋرنالىندا گۇلسايرا مومىنوۆانىڭ اۋدارۋىمەن ءىليانىڭ «قايتا ورالعان ءان» اتتى پوۆەسى جاريالاندى. ول كەزدە باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى – تولەگەن قاسىمبەكوۆ, جاۋاپتى حاتشىسى – جالەل سادىقوۆ. قىرعىز باۋىرلاردىڭ بۇل شىعارماعا ىنتىزار بولعانى سونشالىقتى, ءتىپتى, پاراقتاپ, ءبىر-بىرىنەن قىزعانىپ, جىرتىپ الىپ وقىعان دا جاعداي كەزدەسكەن. قىرعىز ادەبيەتىنىڭ جىل قورىتىندىسىندا تۇگەلباي سىدىقبەكوۆ اقساقال: «ءبىزدىڭ قىرعىز ادەبيەتىنە ءبىر تالانتتى جاس كەلدى», دەپ شاتتانعان. ءىليا قىرعىز ەكەن دەپ قالىپتى, جارىقتىق.
جىل وتكەن سايىن شىڭعىسپەن اراداعى بايلانىس ءىليانىڭ ومىرىندە بەتبۇرىس جاساي باستادى. ساناسىن ساۋلەلەندىردى, جانىن جادىراتتى. شىڭعىس شۋاعىنا شومىلىپ, شاپاعاتىنا بولەندى. ارادا «قوش بول, ۆالس» دەگەن پوۆەست تۋدى, قىرعىزدار ونى «قايران, ۆالس» دەگەن اتپەن جاريالادى. سودان كوپ ۇزاماي قىرعىز تىلىندە «قايرا تاڭشىعان وبون» دەگەن كىتابى جارىق كوردى. ءىليانىڭ كوڭىلى بۇعان دا كونشىمەدى. سول ارالىقتا ءسوزىن جۇبان مولداعاليەۆ جازىپ, قىرعىز تاقىرىبىنا «ايناگۇل» دەگەن ءانى شىقتى. بۇدان كەيىن ارقانى جايلاعان قىرعىزداردىڭ ءبىرسىپىراسىنىڭ ىستىقكول جاققا... ەلگە كوشۋىنە سەبەپشى بولعان اتاقتى «اسەل», ودان سوڭ «اسىلىم» ومىرگە كەلدى. ەندىگى جەردە قىرعىزدار ونى شىقاڭنىڭ «شىنارىم مەنىڭ, شىرايلىم» تۋىندىسىنداعى حاديشانىڭ ءانى دەپ اتاپ كەتتى. وسىناۋ ۇزدىك ءۇردىس تەرەڭگە تارتا بەردى. ءىليا ىقىلاس پەن كۇرەڭكەي, جالپى قازاق پەن قىرعىزدىڭ كوركەم تاريحىنا ارنالعان «ىقىلاس» اتتى اسەم رومان جازدى. بۇل رومان شىڭعىستىڭ كومەگىمەن ەڭ الدىمەن قىرعىز تىلىندە «قىرعىزستان» باسپاسىنان 1988 جىلى «كەرتولعاۋ» دەگەن اتپەن جارىق كوردى. سول جىلى قىرعىزدىڭ ادەبي جىل قورىتىندىسىندا ەڭ ۇزدىك شىعارما اتالدى.
كەزىندە شىڭعىس ايتماتوۆقا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ارناۋلى سىيلىعى بەرىلدى. وسى سالتاناتتىڭ الدىندا ىلەكەڭە تەلەفون شالعان قىرعىزدىڭ داڭقتى ديريجەرى اسانحان جۇماحماتوۆ: «بۇگىن رەسپۋبليكا سارايىندا جاڭا ءاننىڭ پرەمەراسى بولادى», دەدى. ىلەكەڭ اڭ-تاڭ. قايداعى ءان. بىراق, ءىشى بىردەڭەنى سەزدى. قىرعىزداردىڭ ايتەۋىر ويلاماعان جەردەن جاقسى ءىستىڭ باستاۋشىسى بولىپ جۇرەتىنىن بىلەتىن. سالتاناتتى كەش سوڭىنداعى كونتسەرتتە قىرعىزدىڭ حالىق ءارتىسى داريعا جالعاسىنوۆا «ءجاميلانىڭ ءانىن» ورىندادى. بۇل ءان اراعا 25 جىل سالىپ كەلىپ الماتىدا تۇڭعىش رەت شىرقالدى. عاجايىپ ءان وسىنشاما جىلدار ايتۋشىسىن كۇتىپ جاتقان ەكەن عوي. وسىناۋ ءبىر ءساتتى ساباقتاستىقتى, عاجايىپ ۇندەستىكتى جۇرەگىمەن تۇسىنگەنى سوندايلىق پرەزيدەنت جۇزىندەگى نۇردى, باۋىرعا دەگەن اق, ادال ماحابباتتى ايتىپ جەتكىزۋ قيىن ەدى. ءان دە سۇلۋ, داريعا دا سۇلۋ. اراعا 25 جىل سالىپ بارىپ تىڭداۋشىسىمەن قايتا تابىسقان اسەم انمەن بىرگە دالانىڭ ماحابباتىن جازعان شىڭعىس تا شات-شادىمان كۇي كەشىپ تۇر ەدى. ءان تاعدىرى دەگەن دە كەيدە وسىلاي بولىپ كەلەدى.
سول كۇننىڭ ەرتەسىنە نۇراعاڭ باستاپ قاسىندا شىڭعىس پەن ءابىش بار يگى جايساڭدار الاتاۋ اۋدانىندا تىگىلگەن ۇيگە قوناققا كەلدى. سول كەزدەسۋدە ىلەكەڭ «اسەلدەن» كەيىن «قوش بول, گۇلسارىنىڭ» اسەرىمەن تۋعان «ءبيبىجاندى» شىرقادى. كومپوزيتور وسىنىڭ الدىندا عانا كەلندە تۇراتىن ەۋروپا مۇسىلماندارى وداعى ليدەرىنىڭ ورىنباسارى مۇرتازا دەگەن كىسىدەن شىڭعىسقا وسى ءاننىڭ تاسپاسىن بەرىپ جىبەرگەن. ەگەر ۇناي قالسا وسى انمەن ەلگە, جەرگە دەگەن ساعىنىشىن باسسىن دەپ سالەم جولداعان. بۇل جولى دا شىڭعىستىڭ رازى كوڭىلىن كوردى. ورىستار: «كاك نيكوگدا», دەيدى عوي. ىلەكەڭدى قاتتى قىسىپ قۇشاعىنا الدى شىڭعىس. ول رۋحاني ىنىسىنە دەگەن كوڭىلىن ۇدايى وسىلاي ءبىلدىرۋدى ادەتكە اينالدىرعان ەدى. «ءىليا, جۇرەگىمدى ۇيىتىپ جۇرگەن ءبىر ليريكالىق پوۆەستى ءبىتىردىم. سوعان مۋزىكا جازاسىڭ», دەدى.
ىقىلاس پەن كۇرەڭكەي, جامبىل مەن توقتاعۇل, مۇحتار مەن شىڭعىس, ىدىرىس پەن سۇيمەنقۇل... قازاق پەن قىرعىزدىڭ رۋحاني دۇنيە كەڭىستىگىن وسىناۋ تۇلعالارسىز كوزگە ەلەستەتە المايسىڭ. بۇل ءتىزىم ايتا بەرسەڭ تاۋسىلماق ەمەس. شىقاڭنىڭ رۋحاني ءىنىسى ىليامەن اراداعى بايلانىسىنىڭ وسىناۋ ءبىر ۇزىك-ۇزىك ساتتەرى دە سونىڭ دالەلى. بۇل ءوزى الداعى تابانداتىپ جازۋدى قاجەت ەتەتىن قىزىق تا كۇردەلى تاقىرىپ. «قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەتكە ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» ىلەكەڭدى باۋىرلاس قىرعىز ەلىمەن بايلانىستىراتىن ساباقتاستىقتىڭ ءبىر ۇزىگى وسى.
1965 جىلى, كۇزدە ول ىستىقكولدەگى قايناعاسى رىباچە قالاسىندا پروكۋرور بولىپ ىستەيتىن قارپۋللانىڭ ۇيىنە بارىپ دەمالادى. الماتىعا قايتار ساتىندە جول ۇستىندە كەلە جاتقان ءىليا عاجايىپ ءبىر كورىنىسكە تاپ بولىپ, كوڭىلى الاي-دۇلەي كۇيگە ءتۇسىپ, ىلە ماشينانى ىستىقكولگە بۇرعىزادى. قىرعىزدا كادىمگى قارا جەلدىڭ «ۇلان» دەگەن ءبىر سۇيىكتى اتى بار. ول سول جولى ىستىقكولدىڭ بۋىرقانعان مىنەزىن, تۋلاعانىن, شۋلاعانىن, «ۇلاننىڭ» ۋىلدەگەنىن كوردى. كوز الدىنا ايۆازوۆسكي دە, حەمينگۋەي دە ەمەس, شىڭعىس كەلدى. «پروششاي يسسىكۋل! پروششاي اسەل! پروششاي پەسنيا مويا نەدوپەتايا» – دەگەن يلياستىڭ ءسوزى جۇرەگىن تولقىتىپ جىبەردى. ءان تۋدى. ىلە بىشكەكتەگى كومپوزيتور دوسى التىنبەكتىڭ ۇيىنە جەتتى. ءاندى نوتاعا ءتۇسىردى. سودان ارادا التى جىلدان كەيىن ابدەن وي سۇزگىسىنەن وتكەن سوڭ بارىپ, ءان 1973 جىلى ەفيرگە شىقتى. ءان جۇرتشىلىققا تەز تاراپ كەتتى. ادەتتەگىدەي قۋانىشىن جاسىرا الماي قىرعىز ەلىنە تەلەفون شالدى. شىقاڭدى ساياجايدان تاپتى. جازۋشىنىڭ قوڭىر داۋسى ەستىلدى.
– شىڭعىس اعا, كوپتەن بەرى تولعاندىرىپ جۇرگەن ءبىر ءان تۋدى. جاڭا عانا ەفيردەن بەرىلدى.
– ووبا, ووبا, قانداي بولدى, ىرداپ قويشى.
ىلەكەڭ قوڭىر داۋىسىمەن جايلاپ قانا ىڭىلدادى.
– ۋقمۋش بوپ شىققان ەكەن, ابدان جاقشى, سەن, ءىليا ءبىر ەسەبىن تاۋىپ كەلسەڭشى, – دەدى جازۋشى.
ۇنىنەن تىلەۋلەس ءىنىسىن ساعىنعاندىق سەزىلەدى. وسى ءبىر اندە تەك سۇيگەن جارعا عانا ەمەس, ادام جۇرەگىن قوزعايتىن ەلگە, جەرگە دەگەن رۋحتى سۇيىسپەنشىلىك جاتىر ەدى. ءان قۇدىرەتى دەگەن وسى. بۇل اتاقتى «اسەل» ءانى ەدى.
وسىدان سوڭ-اق قازاق-قىرعىز اراسىندا دانيار مەن اسەل, ءجاميلا ەسىمدى بالالار كوبەيدى. وسى ارالىقتا ساعىنىشتى جۇرەكتەن «اسىلىم» تۋدى. ەندىگى جەردە قىرعىزدار ونى الگىندە ايتقانىمىزداي, شىقاڭنىڭ «شىنارىم مەنىڭ, شىرايلىمداعى» حاديشانىڭ ءانى دەپ اتاپ كەتتى.
جىلدار وتكەن سايىن ۇلى سۋرەتكەرمەن كەزدەسۋ وسىلايشا جالعاسا بەردى. شىڭعىس قازاقتان جانىنا جاقىن تاعى ءبىر ءىنى تاپتىم دەپ قۋاندى. ءبىرىن-ءبىرى ۇزاق كورمەسە ساعىنىسىپ قالاتىن جاعدايعا جەتتى.
* * *
ەندى «ىقىلاس» رومانىنىڭ تۋ سەبەبىنە بايلانىستى كەڭىرەك تولعاساق دەيمىن. 1986 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانى. ءىليانى ىقىلاس پەن كۇرەڭكەي اراسىنداعى بايلانىس كوپتەن قىزىقتىراتىن. سودان ماتەريال جيناۋ ءۇشىن جولعا شىعادى. بىشكەككە كەلەدى. «اراشان» شىعارماشىلىق ۇيىنە جايعاسادى. سول كۇنى قاسىندا دوسى – قىرعىزدىڭ ۇلكەن جازۋشىسى, «سىنعان قىلىش» ديلوگياسىنىڭ (ونى قازاق تىلىنە اۋدارعان وسى ىلەكەڭنىڭ ءوزى ەدى) اۆتورى تولەگەن قاسىمبەكوۆ بار, ەكەۋى شىقاڭمەن كەزدەسەدى. اڭگىمە بىردەن ۇيلەسە كەتەدى. شىقاڭ «سىنعان قىلىش» رومانىن وتە ءساتتى اۋدارعانىن بىلەدى ەكەن. ءىليانىڭ جازۋشىلىعىنا قىزىقتى. اڭگىمە ەمىن-ەركىن باستالعان ساتتەن:
– شىقا, مىنا ءىليا «كەرتولعاۋ» دەگەن پوۆەست جازباقشى, – دەدى تولەگەن.
ءىليا بۇل كىتاپ جايىندا ءوز ويىن كەڭىنەن تولعادى. شىڭعىس بۇل ءسوزدى بەرىلە تىڭداپ: «ءىليا, سەن بۇل تاقىرىپتى ەش جالتاقتاماي تەرەڭنەن تولعاپ, رومان ەتىپ جازۋعا شاماڭ جەتە مە؟ ايتقان وقيعاڭ كەڭ دە تەرەڭ ەكەن. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەل تۇتقاسى بولعان اسىل ارىستارىمىزدىڭ اتىن اتاۋعا دا باتىلىمىز بارمايدى. كىتابىڭا وزەك بولىپ تارتىلاتىن وقيعالاردا ءبىزدىڭ ەل مەن جەر ءۇشىن جويقىن كۇرەستەر جاساپ, ەڭىرەپ وتكەن سول اسىلدارىمىزدى ءبىر قىردىڭ استىندا جاتىپ, ەلىمىزدىڭ جۇرەگىندە ساقتالعان تاريحي جاعدايلارمەن جاقسىلاپ تۇرىپ, شىندىق اياسىندا جازىپ قويساڭ مىنا تولەگەننىڭ «سىنعان قىلىش» ديلوگياسى سەكىلدى سانامىزعا ساۋلە تۇسەر ەدى», – دەپ توگىلىپ وتىرىپ تىلەك ەتتى.
وسى اڭگىمەدەن كەيىن ءىليا قىرعىز ءومىرىن جان-جاقتى زەرتتەدى. روماندى ءۇش ايدا جازىپ ءبىتتى. ەكى حالىقتىڭ ەكى مۋزىكانتى ىقىلاس پەن كۇرەڭكەي ارقىلى كوپ ءومىردىڭ سىرى شەرتىلدى. سودان بۇل رومان شىڭعىستىڭ كومەگىمەن تەز ارادا ەڭ الدىمەن قىرعىز تىلىندە «قىرعىزستان» باسپاسىنان 1988 جىلى «كەرتولعاۋ» دەگەن اتپەن جارىق كورىپ, سول جىلدىڭ ادەبي قورىتىندىسىندا ەڭ ۇزدىك شىعارما اتاندى. شىڭعىس وسى رومان تۋرالى سول جولى ءسۇيسىنىپ ايتتى. وسىنداي رۋحاني بايلانىستاردىڭ ءبىزدى بايىتا تۇسەتىنىنە قۋانىپ اعىنان جارىلىپ ۇزاق سويلەدى. سول جىلى ۇلى جازۋشىنىڭ 60 جىلدىعىندا ءىليانىڭ «وبون» اتتى ليريكالىق ەسسەسى «دانياردىڭ ءانى», «ءجاميلانىڭ ءانى», «اسەل», «اسىلىم», «ءبيبىجان» اندەرىنىڭ جازىلۋ تاريحىن جىر قىلىپ «الاتوو» جۋرنالىندا جاريالادى. جالپى, ءىليانىڭ قىرعىزدىڭ ءوزى ايتا الماعان شىڭعىس ومىرىنە قاتىستى ءالى دە بەتى اشىلماعان شىندىقتاردى جازعانى, «شىڭعىس جانە مۋزىكا» اتتى تاقىرىپتا فەستيۆال وتكىزۋگە مۇرىندىق بولعانى, وسى ونەر تويى ۇستىندە بۇعان كورسەتىلگەن قۇرمەتتىڭ ءوزى دە ارنايى اڭگىمەگە ارقاۋ بولاتىن تەرەڭ ءبىر حيكايالار.
* * *
شىڭعىس ايتماتوۆ دەسە, ىلەكەڭىڭ ونەردەگى جولىن اشقان «دانياردىڭ ءانى» ەسكە تۇسە بەرەدى. وسى انگە كوڭىلى قۇلاعانى سونشالىق, ۇلى جازۋشى ونى اركەز سەبەپ تاۋىپ اڭگىمەسىنە قوسىپ وتىرعان. قايسىبىر جىلى جازۋشى تاشكەنتكە بارعان ءبىر ساپارىندا «دانياردىڭ ءانىنىڭ» نوتاسىن وزبەكتىڭ ناۋايى اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ءبىر ديريجەرىنە تابىس ەتىپتى. ءاندى سول تەاتردىڭ اكتەرى, جۇماعۇل ەسىمدى قاراقالپاق جىگىتى حالىقارالىق ءانشىلەر كونكۋرسىندا ورىنداپ, ءۇشىنشى دارەجەلى سىيلىق الىپتى. مىنە, ءسويتىپ, دالانىڭ ءۇنىن, ماحابباتىن الەمگە پاش ەتكەن ءان دۇنيەنى شارلاپ ءجۇر.
ءىليا جاقانوۆتى قىرعىز حالقىنا سۇيىكتى ەتكەن اندەردىڭ قۇدىرەتتىلىگى سونشا, ارامىزعا قىلاۋ تۇسپەيتىن ەلدىگىمىزدىڭ ىنتىماعىن جاراستىرا بەرەدى. سول ىقىلاس-پەيىلدىڭ ءبىر ايعاعى 1999 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىندە ىلەكەڭە شىڭعىس ايتماتوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىق بەرىلدى. بۇل وقيعا بىشكەكتە ەكى-ءۇش كۇن بويى قىرعىز جۇرتىن شاتتىققا بولەگەن ۇلان-اسىر كونتسەرت بولىپ ءوتتى. ەگىز ەلدىڭ وسى ءبىر ءسۇيىنىشتى تۋىستىعىنا شىڭعىستىڭ ءوزى دە ءماز-ءمايرام بولىپ قۋانعانى ەسىمىزدە.
2004 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ ءتورتىنشى جۇلدىزىندا الماتىنىڭ رەسپۋبليكا سارايىندا ءىليا جاقانوۆتىڭ ۇلكەن كونتسەرتى بولدى. مىنە, وسى كونتسەرتتىڭ كوركى شىڭعىس ايتماتوۆ شىعارمالارى نەگىزىندە جازىلعان اندەر, ونى ورىنداعان قىرعىزدىڭ ەكى بۇلب ۇلى –داريعا جالعاسىنوۆا مەن كەريم تۇراپوۆ قازاق كومپوزيتورىنىڭ اتاعى مەن بەدەلىن مۇلدە اسقاقتاتىپ جىبەردى. سول جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا استانادا «كونگرەسس-حولل» زالىندا وتكەن وسى كونتسەرتتە دە قىرعىز بەن قازاقتىڭ مىزعىماس تۋىستىعىنىڭ بەلگىسى رەتىندە سۇيسىنە ارداقتاپ وتىرعان اندەر تاعى دا شالقىدى. ءىليا جاقانوۆ وسى قۋانىش ۇستىندە قىرعىزدىڭ «دانەكەر» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. وسى جاراستىقتى ءومىر وسىلايشا جالعاسىپ جاتىر.
وتە شىعار دۇنيە-اي!
«ءىليا, جۇرەگىمدى ۇيىتىپ جۇرگەن ءبىر ليريكالىق پوۆەستى جازىپ ءبىتىردىم, سوعان مۋزىكا جازشى» دەپ ءۇنى جان جىلىتار لەبىزگە تولىپ شىعاتىن ۇلى قالامگەردىڭ داريعا ديدارىن قارا جەر جاسىرعالى دا جىلدار ءوتىپ بارادى.
سول «دانياردىڭ انىنە» تەنور بىتكەندەر ءالى كۇنگە جابىلىپ جاتىر. نەگە جابىلماسىن؟! كوڭىلىڭدى شالقىتىپ, اسقاقتاتاتىن ءبىر بايتاق الەم عوي ول. سوڭعى جىلدارى جاس ءانشى قايىرجان بەردىباەۆ «دانياردىڭ ءانى» دەگەن فيلمگە بەرگىسىز بەينەبايان ءتۇسىردى. قىسقاسى, بىرەۋ ءبىلدى, بىرەۋ ءبىلمەدى, «دانياردىڭ ءانىنىڭ» تاڭعاجايىپ ەكىنشى ءومىرى باستالدى. ءبىزدى ءبىر عانا «دانياردىڭ ءانى» وسىلاي باۋراي بەرەدى. نە قۇدىرەت بار وندا؟ ىلەكەڭنىڭ قىرعىز تاقىرىبىنداعى ءار ءانى اڭىز-اڭگىمە بوپ جايىلىپ بارا جاتىر. «دانياردىڭ ءانى» سول رۋحاني ءتولدىڭ كوشباسى, ارنالى بۇلاقتىڭ ءمولدىر باستاۋى ەدى.
... تاياۋدا ءبىر ۇلكەن تويدا اتاقتى ءانشى كەنجەعالي مىرجىقبايمەن ساعىنىسىپ قاۋىشتىق. كوپ ءاڭگىمەلەستىك. وتكەن كۇندەر, عاجايىپ كونتسەرتتەر ەسكە ءتۇستى. كەنجەعالي تويدا ءان سالدى. سول باياعى جان جۇيەڭدى بوساتار قوڭىر داۋىس. بىراق, «دانياردىڭ ءانىن» ايتقان جوق. ايتپاعانى دا دۇرىس بولدى. تويدىڭ اتى – توي. بىرەۋ ماس, بىرەۋ جاس دەگەندەي. بۇل ءاندى ۇلكەن دايىندىقپەن كەلىپ تىڭداسا عوي, شىركىن!
– «دانياردىڭ ءانىن» ءبىر ەستىگىم كەلىپ ءجۇر, – دەپ ەدىم, ءانشىنىڭ ءجۇزى نۇرلانىپ كەتتى.
– الداعى ۋاقىتتا ىلاعانىڭ اندەرىنەن ءبىر كومپاكت ديسك دايىنداماق ويىم بار. سوعان كىرگىزەمىن, ءوزىم دە ساعىنىپ ءجۇرمىن سول ءاندى, – دەدى, كەنجەعالي.
قازاقتا «دانياردىڭ انىندەي» ءان كوپ ەمەس قوي. ول سيرەك ورىندالادى. سونىسى دا جاقسى. ونداي ءان ولمەيدى, بىراق, اسىرەسە, مىناۋ ءتىرى داۋىستار جۇتىلىپ بارا جاتقان زاماندا جۇرەك تولى اسقاق سەزىممەن, بيىك ۇنمەن ايتىلعانى دا كەرەك-اق!
...سوزاق دەگەن قاسيەتتى جەر بار, وندا قوجا احمەت ياساۋيداي مۇسىلمان الەمىنىڭ ءپىرىن ءوز قولىمەن ارۋلاپ قويعان قارابۋرا اۋليەنىڭ كەسەنەسىنىڭ توڭىرەگى بۇگىندە قۇدىرەتتى پانتەونعا اينالدى. وسى قاۋىمدا مۇسىلمان جۇراعاتىنىڭ ۇلىلارى مەن اسىلدارىنا قارا گرانيتتەن ەسكەرتكىش تاستار قويىلادى. سونداي تاستاردىڭ ءبىرىن ءىليا جاقانوۆ شىڭعىس ايتماتوۆتاي ۇلى اعاسىنىڭ رۋحىنا ارناپ قويعانىن جۇرتشىلىق ءبىلىپ جاتىر. بۇل –ماڭگى دوستىقتىڭ بەلگىسى!
قالي سارسەنباي,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى