ەلوردادا تۇران-استانا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قابىرعاسىندا «ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەردى جەكەشەلەندىرۋ: ەرەكشەلىكتەرى مەن تۇسىندىرمە جۇرگىزۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. باسقوسۋعا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ماماندارى, ەكونوميكالىق باعىتتاعى پاندەردىڭ ۇستازدارى مەن ساراپشىلار, سونداي-اق, زاڭگەرلەر قاتىستى.
جيىن بارىسىندا جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەر مەن تۇزەتۋلەردەن كەيىنگى كوپشىلىكتىڭ سانسىز ساۋالى مەن نارازىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعان جاعدايلارعا ماماندار تاراپىنان ورنىقتى جاۋاپتار مەن قاجەتتى ءتۇسىنىكتەمە بەرىلدى. بۇل رەتتە بۇقارا حالىقتىڭ ساناسىندا جەر ماسەلەسىنە بايلانىستى ۇلكەن تۇسىنىسپەۋشىلىك ورناپ وتىرعانىن العا تارتقان جەر جانە ەكولوگيالىق قۇقىق بويىنشا حالىقارالىق ساراپشى, زاڭگەر باقىتجان بازاربەك بىلاي دەيدى: «جەر كودەكسىنە ەنگىزىلىپ وتىرعان وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن پايدالانۋشىلاردى قولداۋ بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە ازاماتتار مەن مەملەكەتتىك زاڭدى تۇلعالاردى قولداۋ كوزدەلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا قوعام اراسىندا جاپپاي تۇسىنبەۋشىلىك سالدارىنان تۋىنداپ وتىرعان داۋلاردىڭ دەنى ەلىمىزدەگى كوپتەگەن ازاماتتاردىڭ زاڭدى دۇرىس ۇعىنباۋىنان بولىپ وتىر. ال ونىڭ ناتيجەسىندە ءبىر عانا ادام ەمەس, بۇكىل قوعام مەملەكەتتىڭ جاساپ جاتقان شارالارىن دۇرىس ءتۇسىنبەۋدە. جەر كودەكسىنە ەنىپ وتىرعان نەگىزگى وزگەرىستەر اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار ءوندىرۋشىلەرىن قولداۋعا باعىتتالادى».
ساراپشىنىڭ ايتۋى بويىنشا, ولاردى قولدايتىن تەتىكتەر وتە ماڭىزدى سانالادى. وسىناۋ تەتىكتەردى دۇرىس ءارى ءتيىمدى پايدالانا بىلسەك, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بار. مىسالى, كەز كەلگەن جالعا الۋشى اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەردىڭ كاداسترلىق قۇنىنىڭ 50 پايىزىن عانا تولەپ, ونى جەكەمەنشىككە اۋدارا الادى. بۇل قۇقىق ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزعا, مەملەكەتتىك زاڭدى تۇلعالارعا بەرىلەدى. ال بۇرىن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار ءوندىرۋشىلەردە ونداي مۇمكىندىك بولعان جوق. ولار اۋكتسيوننان جەردى ساتىپ الار بولسا, كاداسترلىق قۇنىنىڭ تولىق 100 پايىزىن تولەۋى قاجەت بولاتىن. ءونىمنىڭ بىتىك شىعۋىنا قاراپ وتىرعان شارۋاشىلىققا تولايىم ءونىم بولسا بولدى, ال بولماسا قۋاڭشىلىق كەزدەرىندە, شولەيتتى جاعدايلار مەن كليماتتىق فاكتورلار ورىن العان ۋاقىتتا ءونىم الىنباي دا قالادى. ونىڭ سالدارى قاراجات تاپشىلىعىن تۋدىرادى. سوندىقتان دا وسى ماسەلەدە مەملەكەتتىڭ كومەگى جۇيەلى دەۋگە نەگىز بار. بۇل رەتتە جەردىڭ كاداسترلىق قۇنىنىڭ 50 پايىزىن عانا تولەپ, قالعانىن تولەمەۋگە ءمۇمكىندىك جاسالۋدا. بۇعان دەيىنگى جەر زاڭناماسىندا مۇنداي كومەك بولعان جوق.
ال كەلەسى وزگەرىس – جەردىڭ نىسانالى ماقساتىن وزگەرتۋگە قاتىستى بولىپ وتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەردە كەيبىر قۇرىلىستاردى جۇرگىزۋ ءۇشىن ازاماتتار جەردىڭ نىسانالى ماقساتىن وزگەرتۋ ءۇشىن كوپتەگەن قيىندىقتارعا تاپ بولاتىن. قازىرگى تاڭدا جەردىڭ نىسانالى ماقساتىن وزگەرتۋ توقتاتىلدى. بۇرىن اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەردى ماقساتسىز پايدالانعانى ءۇشىن ازاماتتارعا مەملەكەت سالىقتى ون ەسە كوتەرەتىن. ەندىگى كەزدە بۇل تەتىك جەر سالىعىن كوبەيتۋدى جوققا شىعارادى. وسى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى جۇيەلى تۇردە ىسكە قوسار بولساق, ءبىرىنشىدەن, ۇلتتىق قورعا قوماقتى قاراجات تۇسەدى, ەكىنشىدەن, جەردىڭ شىنايى يەسى پايدا بولادى. بۇل رەتتە ساراپشى وسى ۋاقىتقا دەيىن جەردىڭ شىنايى يەسى بولماعاندىعىن العا تارتتى. ياعني, بۇرىن جەر مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە بولىپ, بيۋدجەتتىڭ قاراجاتى شەكتەۋلى بولعاندىقتان ونى يگەرۋگە مۇمكىندىك بولماعان بولسا, بۇگىنگى تاڭدا جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردەن كەيىن ونىڭ ءوز يەسى پايدا بولىپ, جەردى كۇتىپ-باپتاۋعا جاعدايلار جاسالادى.
ال جەر داۋىن تۋىنداتىپ وتىرعان كيكىلجىڭ – جەردى شەتەلدىكتەرگە 25 جىلعا جالعا بەرۋ ماسەلەسى ءتىپتى دە الاڭداۋعا نەگىز ەمەستىگىن العا تارتقان ساراپشى, كەز كەلگەن شەتەلدىكتىڭ ينۆەستور ەكەندىگىن ەسكەرسەك, ولار مىندەتتى تۇردە ءبىزدىڭ ەلگە ەكونوميكالىق تۇرعىدا پايدا اكەلەتىنىن ءبىلۋ ماڭىزدى. بۇل رەتتە جەردى شەتەلدىكتەرگە 10 جىلعا جالعا بەرەمىز دەيتىن بولساق, ەشقانداي ينۆەستوردىڭ ەلگە كەلمەۋى اقيقات. وعان سەبەپ – قوماقتى قاراجات قۇيىپ وتىرعان ينۆەستور قاجەتتى سومانى 10 جىل ىشىندە جيناي المايدى. بۇل الەمدىك تاجىريبەدە كورىنىس تاپقان, ۇلكەن قاراجات قۇيا وتىرىپ, ونى 10 جىل ىشىندە ءوندىرىپ الۋ ەش جەردە جوق. ول وتە قىسقا مەرزىم سانالادى. سوندىقتان, مەملەكەت 25 جىل ۋاقىتتى سايلادى. بۇل تەك جالعا بەرۋ. وسى ۋاقىت ىشىندە ينۆەستور جەردى پايدالانىپ, ءونىمىن العان سوڭ جەردى قايتارۋى ءتيىس. جانە دە كوپشىلىكتىڭ كۇدىگىنە ۇلاسىپ وتىرعان جەردى ءبۇلدىرۋ نەمەسە دۇرىس پايدالانباۋ ءىسى دە نازاردان تىس قالمايتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. جەردى پايدالانۋ شارتتارىنىڭ ساقتالۋى قاداعالانادى.
ب.بازاربەك شەتەلدىكتەردەن استە قورقۋدىڭ قاجەتى جوقتىعىن, دەگەنمەن, ولاردى قولداپ نەمەسە قورعاۋدان اۋلاق ەكەنىن جەتكىزدى. تەك جاعدايعا شىنايى قاراپ, ەلدەگى بوس جاتقان جەرلەردى يگەرۋ قاجەتتىگىنە سەنىم ءبىلدىردى.
سونىمەن قاتار, جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ ماسەلەسىندە ولاردىڭ كوپتەپ كەلۋىنەن جانە جەردى يەمدەنىپ الۋىنان قاۋىپتەنۋگە سەبەپ جوق. سەبەبى, ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەروزياعا بەيىم جەرلەر. ياعني, شەتەلدىكتەردىڭ نازارىنا ءىلىگەتىندەي تارتىمدى, نە قۇنارلى ەمەس. سوندىقتان, ولار ەلىمىزدە قاپتاپ كەتپەيدى. جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر تەك ءبىر ماقساتتى كوزدەيدى – جەردىڭ يەسى بولۋ جانە بوس جاتقان جەرلەردى پايدالانىپ, ودان ءونىم الۋ.
ەلميرا ماتىباەۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»