اگرونوم مۇحامەديار سادىقوۆتىڭ قۇپياسىنا نازار اۋدارىڭىز
جۋىقتا رەداكتسيامىزعا رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىنان كوشىپ كەلگەن ەڭبەك ارداگەرى مۇحامەديار سادىقوۆ اقساقال تەلەفون شالىپ, ەگىننەن مول استىق الۋ جونىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشكىمگە ايتپاي كەلگەن قۇپياسىمەن بولىسكىسى كەلەتىندىگىن جەتكىزدى. ول كىسى رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىنداعى ماريانوۆ اۋدانى «موسكالەنسكي» كەڭشارىندا ۇزاق جىلدار بويى اگرونوم بولىپ قىزمەت ىستەگەن ەكەن. سول جەردە اكەسى پومەششيك بولعان ورىستىڭ شالىنان مول استىق الۋدىڭ قۇپياسىن ۇيرەنگەن. سول قۇپيانى قازاقستاندىق استىق وسىرۋشىلەرگە ايتىپ بەرگىسى كەلەتىندىگىن ءبىلدىردى.
وسىدان كەيىن مۇحامەديار عازيز ۇلىمەن ونىڭ استاناداعى پاتەرىندە كەزدەستىك. مۇندا كوشىپ كەلگەنىنە دە ءبىراز جىلدار بولىپ قالعان ەكەن. جۇبايى جىبەك جەڭگەي ەكەۋى التى بالا تاربيەلەپ وسىرگەن. ولاردىڭ بارلىعى استانادا جەكە ءۇي بولىپ تۇرىپ جاتىر. اعامىزدىڭ جاسى 75-كە كەلسە دە, ءوزىن ءالى شيراق سەزىنەدى. بويى 2 مەترگە جۋىق, جاس جىگىتتەي ءتىپ-تىك قالپى. سونىمەن, اعامىز اڭگىمەسىن باستاپ كەتتى.
– مەن ومبى وبلىسى ماريانوۆ اۋدانىنىڭ «موسكالەنسكي» كەڭشارىنا قاراستى كەگەنتاي اۋىلىندا تۋىپ-ءوستىم. بۇل اۋىلدا سول كەزدە 150 ۇيگە جۋىق قازاق وتباسىلارى بولدى. مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ ءوزىمنىڭ تۋعان جەرىمدە كومباينشى بولىپ جۇمىس ىستەدىم. جۇمىسىمدى جاقسى اتقاردىم. كەڭشار ديرەكتورى نيكولاي ۆاسيلەۆيچ ۆەليچكو – ءۇش رەت قىزىل تۋ, ەكى رەت لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالعان اتاقتى ادام. حالىققا وتە جايلى بولدى. ال ول كىسىنىڭ زايىبى ليۋبوۆ گريگورەۆنا گەراسيموۆا تۋرالى اڭگىمە بولەك. كەڭشارىمىزدا باس اگرونوم بولىپ قىزمەت ىستەگەن ليۋبوۆ گريگورەۆنا – ناعىز ەڭبەك مايتالمانى. سول ەڭبەگىنە ساي سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا يە بولىپ, كسرو جوعارعى كەڭەسىنە ومبى وبلىسىنىڭ اتىنان دەپۋتات بولىپ سايلانعان.
باس اگرونوم ل.گەراسيموۆا مەنىڭ ەڭبەكقۇمارلىعىمدى ۇناتىپ, جاقىن تارتتى. «سەن جەردى سۇيەتىن جىگىت ەكەنسىڭ, ساعان وقىپ, اگرونوم بولۋ كەرەك», دەپ كەڭەس بەرىپ, ومبىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكۋمىنا سىرتتاي وقۋعا تۇسۋىمە كومەك جاسادى. بۇل وقۋدى ءبىتىردىم. ديرەكتور مەنى كەڭشاردىڭ ءتورتىنشى بولىمشەسىنە اگرونوم ەتىپ تاعايىندادى. شىنىمدى ايتسام, ول قىزمەتكە بارعىم كەلمەدى. ويتكەنى, مەن بولىمشە اگرونومىنىڭ الاتىن 140 رۋبل جالاقىسىنا قاراعاندا مەحانيزاتور رەتىندە اقشانى الدەقايدا كوپ تابامىن. سوندىقتان, بۇل قىزمەتتەن قاشىپ ءبىراز ءجۇردىم. ونىڭ ۇستىنە, سىرتتاي وقىعاننىڭ اتى سىرتتاي وقىعان عوي, وندىرىسكە بارعانىمدا ءبىلىمىم جەتپەي قالا ما, دەگەن قورقىنىشىم دا بولدى.
ديرەكتور تىزەگە سالدى. «سەنى ءبىز سوندا كەڭشاردان اقشا تولەپ بەكەر وقىتتىق پا؟! ەگەر ۇسىنعان قىزمەتكە بارماساڭ, وندا ساعان جۇمسالعان اقشانى تولىقتاي قايتا قايتارتىپ الامىن», دەپ قورقىتتى.
سونىمەن, قىزمەتكە بارۋعا تۋرا كەلدى. مەن اگرونوم رەتىندە جۇمىسقا كىرىسكەن شاقتا, ماعان قاس قىلعانداي ديرەكتورىمىز نيكولاي ۆاسيلەۆيچ جۇبايى ليۋبوۆ گريگورەۆنامەن بىرگە دەنساۋلىقتارىنا بايلانىستى قىزمەتتەن بوساپ, كەڭشاردان كوشىپ كەتتى. كەڭشارىمىزعا فيوتيس چەبوكساروۆ دەگەن ۇلتى چۋۆاش جاڭا ديرەكتور كەلدى. سونىمەن, كۇز دە كەلىپ, ەگىندى جيناپ الدىق. وسى وقيعاعا بايلانىستى كەڭشارىمىزدا وراق ناۋقانىنىڭ قورىتىندىسىن قاراعان ۇلكەن جينالىس بولىپ ءوتتى. التى بولىمشەنىڭ ىشىندە ەڭ تومەنگى ءونىم العان مەن ەكەنمىن. جاڭا ديرەكتور ورنىمنان تۇرعىزىپ قويىپ, مەنى ءبىراز سىنعا الدى. «حالايىق, مىنا ءتورتىنشى بولىمشەنىڭ اگرونومىنا قاراڭدار! بويى قانداي ۇزىن. ال وسى جىگىت ەگىستە ءوز بويىنان دا ۇزىن ءارامشوپ ءوسىردى. ءسويتىپ, دۇرىس ءونىم الا المادى», دەدى.
مەن اگرونوم رەتىندە جاڭا كەلگەن ديرەكتوردىڭ سەنىمىنە يە بولا المادىم. ويتكەنى, ول كىسى كوپ وتپەي كەڭشارعا ۋكراينادان جوعارى ءبىلىمدى ەكى بىردەي اگرونوم اكەلىپتى. سولاردىڭ ءبىرىن مەنىڭ ورنىما ىڭعايلاپ ءجۇر ەكەن دەگەن اڭگىمە شىقتى. قاتتى نامىستانىپ كەتتىم. جۇمىسقا جانىمدى سالدىم. بىراق ءبىلىمىمنىڭ تايازدىعىن ءوزىم دە سەزەمىن. سوندايدا مول ءونىمدى قالاي الۋعا بولادى دەگەن ويمەن كىتاپتار اقتارامىن, تاجىريبەسى مول ديقاندارمەن كەڭەسەمىن.
ءبىزدىڭ بولىمشەدە ۆاسيلي پەرەتياتكو دەگەن شال تۇراتىن. ول كىسىنى جاقسى تانىماسام دا, كەزدەسە قالعان جەردە سالەم بەرىپ, امانداسامىن. سول اقساقال مەنىڭ جۇمىسىمدى قالاي جاقسارتارىمدى بىلمەي قينالىپ جۇرگەندىگىمدى بايقاعان. ءبىر كەزدەسە قالعاندا مەنى ۇيىنە شاقىردى. ماعان ەگىستەن قالاي مول استىق الۋدىڭ جولىن ايتىپ بەرەتىندىگىن جەتكىزدى. ءسويتىپ, مەن ءبىر شىنى اراعىمدى الىپ, كەشكە جاقىن اقساقالدىڭ ۇيىنە باردىم. سويتسەم, ول كىسى كەزىندە وسى وڭىرگە اتى شىققان پومەششيكتىڭ بالاسى ەكەن. ايتىسىنا قاراعاندا, ءبىزدىڭ ءتورتىنشى بولىمشەنىڭ ەگىس القاپتارى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ تۇسىندا 3 پومەششيكتىڭ يەلىگىندەگى جەر بولىپتى. ولار مول استىق الۋدان ءبىر-بىرىمەن جارىسقا تۇسكەندە, مۇنىڭ اكەسى ۇنەمى وزىپ شىعادى ەكەن. ونىڭ سىرىن قارت پومەششيك بالالارىنا ۇيرەتىپ كەتىپتى. شال بىراق بۇل سىردى ەشكىمگە جايماعان. مەنىڭ قينالىپ جۇرگەنىمدى كورىپ, جانى اشىپ ماعان سول سىرىن جايىپ سالدى. ول ءتىپتى, سونداي ءبىر كۇردەلى شارۋا دا ەمەس ەكەن. بار بولعانى ەگىسكە تۇقىمدى سەۋىپ بولعاننان كەيىن ەگىستىڭ بەتىن كاتوكپەن تەگىستەپ, جاقسىلاپ جايمالاۋ قاجەت. بۇل شارا توپىراقتىڭ بەتىن قوپسىتىپ, نىعىزداۋعا, ونىڭ ىلعال ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ ارتۋىنا وتە جاعىمدى ەكەن. ال پومەششيك بولسا, بۇل ءادىستى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا تۇتقىنعا ءتۇسىپ, ءبىزدىڭ وڭىرىمىزگە جەر قازۋ جۇمىستارىنا اكەلىنگەن اۆستريالىقتاردان بىلگەن جانە ونى ەشكىمگە ايتپاي, ءوزى پايدالانىپ جۇرگەن.
اقساقالدان وسى ءادىستى ءبىلىپ العاننان كەيىن كەلەسى كوكتەمدى اسىعا كۇتتىم. كوكتەم كەلىسىمەن كۇندىز-ءتۇنى ەگىس باسىندا بولىپ, بارلىق شارالاردىڭ دۇرىس اتقارىلۋىن قاداعالادىم. تۇقىمدى سزس-9 سەيالكاسىمەن سەۋىپ وتكەننەن كەيىن, شالدىڭ اقىلى بويىنشا سول كەزدە پايدالانىلاتىن 3 كك-6 كاتوگىمەن ەگىستىڭ بەتىن دۇرىستاپ تەگىستەتىپ, جايمالاتتىم.
شىنىندا دا, سول جىلى ءبىز ەگىستەن مول ءونىم الدىق. باسقا بولىمشەلەر گەكتارىنا 20 تسەنتنەردەن قاراتقاندا, ءبىز 27 تسەنتنەردەن الىپ, ەرلەدىك. سول جىلى ەگىن ورۋ قورىتىندىسىنا ارنالعان كەڭشار جينالىسىندا جاڭا ديرەكتورىمىز مەنى باسقالارعا ۇلگى ەتتى. سىننان قورىتىندى شىعارىپ, جۇمىستى جولعا قويعانىم ءۇشىن العىس ءبىلدىردى.
مۇنان كەيىنگى جىلدارى دا مەن ەگىنشىلىكتەن جوعارى ءونىم الىپ, ۇنەمى الدىدا ءجۇردىم. سول ەڭبەگىمنىڭ ارقاسىندا لەنيننىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويلىق مەدالىنە يە بولدىم, – دەپ اياقتادى اڭگىمەسىن مۇحامەديار اعامىز.
مۇحامەديار سادىقوۆ اتالعان كەڭشاردا اگرونوم بولىپ 1965 جىلدان 2000 جىلعا دەيىن ەڭبەك ەتكەن. ونىڭ بولىمشەسىندە 5 مىڭ گەكتار ەگىستىك بولعان. جىلما-جىل ەگىستىڭ ءار گەكتارىنان 25-26 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ وتىرعان. مول ءونىم الۋ سىرىن ەشكىمگە ايتپاي كەتكەن.
– ءبىزدىڭ كەڭشار اگرونومدارى دا باراەۆتىڭ ءادىسى بويىنشا جۇمىس ىستەدى. ولار تۇقىم سەۋىپ بولعاننان كەيىن, ەگىسكە ارنايى كاتوك جۇرگىزۋدى قاجەتسىنبەدى. ويتكەنى, سەيالكانىڭ سوڭىنان ءسۇيرەتىلەتىن كاتوكتار اتالعان شارا ءۇشىن جەتكىلىكتى دەپ ەسەپتەدى. ال مەن بۇل شارانى مىندەتتى تۇردە جەكە ارنايى جۇرگىزىپ وتىردىم. كاتوكتاردى ءوزىم قىزمەتتەن بوسار الدىندا عانا تەمىر جيناۋشىلارعا تاپسىردىم. ول كاتوكتار كوپ بۇرىن ەسەپتەن شىعارىلعان جارامسىز زاتتار رەتىندە سانالعان بولاتىن. بىراق ولار مەنىڭ قاجەتىمە ابدەن جاراپ تۇردى, – دەدى مۇحامەديار اعا.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا مۇحامەديار اعا كەيىنگى كەزدە جىل سايىن ءجۇرىپ جاتقان سۋ تاسقىنى جاعدايىنا توقتالىپ ءوتتى.
– مەنىڭ ويىمشا بۇل بەكەر ەمەس. بۇرىن بولمايتىن تاسقىندار قازىر جازىق دالانىڭ بەتىندە قالايشا قاپتاپ كەتتى؟ مەن مۇنىڭ سىرى قازىرگى استىق وسىرۋشىلەردىڭ توپىراقتى دۇرىس وڭدەمەيتىندىگىنەن دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە ەگىستىك القاپتارىنا ىلعال توقتاتۋ شارالارى دۇرىس جۇرگىزىلەتىن. كۇزدە جەردى 22-25 سانتيمەترلىك تەرەڭدىكتە سىدىرا جىرتىپ ءوتۋ كەرەك. وسىدان توپىراق قوپسيدى دا, ىلعال ساقتاۋ قابىلەتى الدەقايدا جاقسارادى. مىنە, وسى شارا قازىر دۇرىس ءجۇرگىزىلمەيتىندىكتەن جەردىڭ بەتى قاتىپ قالىپ جاتىر. سودان سۋ جەرگە سىڭبەي, بەتىمەن جەڭىل سىرعىپ وتىرادى دا, كوكتەمدە قار ەرىگەن كەزدە تاسقىن پايدا بولادى. قازىرگى تاسقىنداردىڭ ءبىر سىرى وسىندا دەپ ەسەپتەيمىن, – دەدى.
مۇحامەديار سادىقوۆ اعامىزدىڭ بۇل كەڭەسىن دە نازارعا الۋعا ابدەن لايىقتى دەپ ەسەپتەيمىز.
بيىل, مىنە, جەرىمىزگە تاعى دا كوكتەم كەلدى. كوپ وتپەي-اق, كوكتەمگى دالا جۇمىستارى تاعى دا باستالاتىندىعى انىق. سول تۇستا قازىرگى ديقاندار ءۇشىن اگرونومنىڭ بىزگە اشىپ بەرگەن قۇپيا-سىرى اجەتكە جارايدى دەگەن سەنىمدەمىز.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا