الەمدى شارلاعان ەكونوميكالىق داعدارىستارعا قاراماستان, قازاقستان قوعامى ءوز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن بەلسەندىلىكپەن باستادى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ بىلتىرعى جىل سوڭىنداعى «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» جولداۋىندا اتاپ كورسەتكەنىندەي, «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى ءبىزدىڭ ەڭسە تىكتەپ, العا باسۋىمىزدىڭ قۋاتتى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى. مۇندا تىرشىلىك وزەگى سانالاتىن جول قاتىناسىنىڭ ماڭىزى زور. وسى ورايدا, استانالىق وڭىردە قانداي شارۋالار اتقارىلىپ جاتقانى جونىندە اقمولا وبلىسى بويىنشا كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى ەربولات ەرىمبەتكە بىرەر سۇراق قويعان ەدىك.
– ەربولات مىلتىقباي ۇلى, الدىمەن جول قۇرىلىسىنىڭ ەكونوميكالىق سەرپىلىستەگى ماڭىزىنا توقتالساڭىز.
– تىرشىلىك اتاۋلى جولدان باستالاتىنى بەلگىلى. حالقىمىزدىڭ بۇعان قاتىستى قاناتتى سوزدەرى دە كوپ قوي. ەلباسىمىزدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىمىزدىڭ جۇزەگە اسۋىن سەنىمدى كولىك لوگيستيكاسىمەن بايلانىستىرۋىنىڭ ماڭىزى زور. قازىرگى كۇنى جول قۇرىلىسى ارقىلى مىڭداعان جۇمىس ورىندارى اشىلىپ وتىر. مۇنىڭ ەكونوميكانىڭ وزگە سالالارىن جەتەككە الىپ, جانداندىراتىن ءتيىمدىلىگى بار. ماسەلەن, تسەمەنت, مەتالل, بيتۋم, ماشينا, جابدىقتار ءوندىرىسى, جول بويى بيزنەسى, باسقا دا قىزمەتتەر قانات جايدى. زاماناۋي اۆتوماگيسترالدار جولاۋشىلار مەن جۇك تاسىمالىن جەدەلدەتۋمەن قاتار, حالىقارالىق ترانزيتتىك الەۋەتتى كۇشەيتتى.
جولدار ەكونوميكالىق قانا ەمەس, حالىقارالىق ينتەگراتسيا, ءوزارا دوستىق پەن مادەنيەتتىڭ جارشىسى ەكەندىگى اقيقات. زامانالىق ماگيسترالدارىمىز «جىبەك جولىن» قايتا تۇلەتىپ, ەلىمىزدىڭ جۇرەگى – استانادان تارماقتالا تاراتىلاتىنى ەل رۋحىن كوتەرىپ, جاسامپازدىق سەزىمدەردى كۇشەيتۋدە. رەسپۋبليكامىز سوڭعى جىلدارى بۇرىن-سوڭدى بولماعان ساپالىق دەڭگەيدەگى زاماناۋي كۇرە جولدار, تەمىرجولدار قۇرىلىسى الاڭىنا اينالدى. ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق قادامداردىڭ قۋاتتانۋىن وسى ەكپىندى ىستەرمەن بايلانىستىرامىز. قارجىلىق نەگىزى مىعىم وڭىرلىك جوبالار اۋقىمى دا كەڭەيە تۇسۋدە. ناقتىلاپ ايتساق, 2016 جىلى ورتالىق-وڭتۇستىك جانە ورتالىق-شىعىس تارماقتارىنداعى «استانا – تەمىرتاۋ» (25,6 ملرد.ت.), «استانا – ەرەيمەنتاۋ – شىدەرتى» (11,8 ملرد.ت.) باعىتىنداعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ قۇرىلىسىن قايتا ءجۇرگىزۋگە مەملەكەت 37,4 ميلليارد تەڭگە ءبولىپ وتىر. باسقا ايماقتاردا دا قىزۋ جۇمىستار ءجۇرىپ جاتقانىن ءوزىڭىز دە بىلەسىز. ەكونوميكالىق سەرپىلىس, باسقا دا يگىلىكتەردىڭ بوي كوتەرۋى قاتىناس ءماسەلەسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايقىندايدى.
– ماقسات – ەل تۇرمىسىن جاقسارتۋ. ايتكەنمەن, كەز كەلگەن قارجى قايتارىمدى قالايدى, سۇراۋى بار. بۇل رەتتە, سىزدەردىڭ ينسپەكتسياعا جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىك سالماقتى دەپ بىلەمىز.
– ءيا, ەكونوميكا قايتارىمعا قۇرىلادى. بۇل زاڭدىلىق. سوندىقتان, ونىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ كەرەك.
ءبىزدىڭ مەكەمەگە كولىكتەگى قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ جانە اۆتوموبيل جولدارىنىڭ تالاپقا ساي ۇستالۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەشەندى مىندەتتەرى جۇكتەلگەن. بۇگىنگى تاڭدا اقمولا وبلىسى اۋماعىنداعى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جولدار 2260 شاقىرىمدى قۇرايدى. مۇنىڭ 97 شاقىرىمى تسەمەنتتى-بەتوندى, 1434,5 شاقىرىمى اسفالتتى-بەتوندى, 633 شاقىرىمى قۇم-شاعالدى, 59 شاقىرىمى قيىرشىق تاستى جانە 37 شاقىرىمى توپىراق جامىلعىلى جولدار. 2015 جىلى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوكولىك جولدارىن جوندەۋگە 6 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, سونىڭ ءناتيجەسىندە 84 شاقىرىم جول جوندەلدى.
– جول مەن كوپىر سالۋ سياقتى ساۋاپتى ىسكە جاناشىرلىق كەرەك. قىرۋار قارجىنى بىلاي قويعاندا, وندا كوپتىڭ ماڭداي تەرى بار. جۇمىستارىڭىزداعى جاۋاپكەرشىلىك, بەرىلەتىن باعا وسىدان كورىنەدى ەمەس پە؟
– بىلىكتى كادر قالىپتاستىرۋ – تۇتقالى ماسەلە. وسى قىزمەتكە كەلگەن ءبىر جىل ىشىندە سەگىز اشىق كونكۋرس ۇيىمداستىرىلىپ, 17 ادام قىزمەتكە الىندى. سونداي-اق, بەس كىسىمىز قايتا دايارلىقتان ءوتىپ, ون ءبىرى بىلىكتىلىگىن جوعارىلاتتى. قازىرگى كۇنى شتاتتىق كەستە بويىنشا بىزدە 27 مەملەكەتتىك قىزمەتكەر جانە ەڭبەك كەلىسىمشارتىمەن 10 ادام جۇمىس ىستەيدى. جۇكتەمەنىڭ اۋىرلىعىنا قاراماستان, ولار ءوز مىندەتىن ابرويمەن اتقارۋدا دەي الامىن. اتاپ ايتساق, وتكەن جىلى بيۋدجەت كىرىسىنە بارلىعى 150 ميلليون تەڭگە قارجى تۇسسە, ونىڭ 87 ميلليون تەڭگەسى 556 اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا وندىرىلگەن ايىپپۇلدار بولىپ وتىر. سونداي-اق, ەل اۋماعىنداعى جولداردى پايدالانعانى ءۇشىن 63 ميلليون تەڭگە قارجىلاي الىم ەسەپكە ءتىركەلدى.
– قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ مۇشەسى. بۇل جونىندە ينسپەكتسيا تاراپىنان قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ىسكە اسىرىلعان بۇل قادامدى قازاقستاندى الەمدىك قاتىناستاردىڭ ابىرويلى ساناتىنا قوسۋ دەپ ەسەپتەۋ كەرەك. ياعني, ەلىمىزدەگى بارشا قۇرىلىمدار سياقتى, ءبىزدىڭ ۇجىم دا دامۋ ءۇردىسىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىنە قىزمەت ەتەدى. سونىمەن ءبىر مەزەتتە ءوز ۇلەسىمىزدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇددەلىمىز. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك كىرىس, پروكۋراتۋرا ورگاندارىمەن جانە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلىك پالاتاسىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ تۋرالى مەموراندۋم قابىلداندى. بۇل ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە جەكەلەگەن تاۋار ءتۇرلەرىنىڭ قوزعالىسىندا زاڭدىق نورماتيۆتەردىڭ ساقتالۋىنا باعىتتالعان. وسى رەتتە, ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان رۇقساتناما جۇيەسى سالاسىندا مىڭنان استام مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىلگەنىن تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى. جۇمىستى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ شارالارى قاراستىرىلىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلىپ جاتىر. كەڭ تارماقتى ىزدەنىس جالعاسىن تابا بەرمەك.
– ىزدەنىس دەمەكشى, «اقمولا مەديا ورتالىعىنداعى» بريفينگتە كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ كوشپەلى بەكەتتەرىنىڭ جۇمىسىنان تىكەلەي ونلاين-ترانسلياتسيا جۇرگىزىپ ەدىڭىز. بۇرىن بولماعان دۇنيە ەدى. ماقسات بەلگىلى. سوندا دا...
– الدىمەن ينسپەكتورلارعا قاجەتتى بارلىق جاعدايدى جاسادىق. كوشپەلى بەكەتتەر كومپيۋتەر, كوشىرمە جانە كوبەيتكىش قۇرالدارىمەن جابدىقتالدى. قۇجاتتار قولما-قول دايىندالادى. ىشكى جانە سىرتقا بەينەباقىلاۋ قوندىرعىلارى ورناتىلدى.
ونلاين رەجىمىندە بارلىق جازبالار كورىنىس تاۋىپ, ينسپەكتورلاردىڭ كۇندەلىكتى كەشكى ەسەپتەرىمەن سايكەستىگى تەكسەرىلەدى. سونداي-اق, توقتاتىلعان كولىكتەردىڭ ۋاقىتى مەن سانى, زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ بەلگىلەرى دالمە-ءدال ايقىندالادى. ياعني, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ اشىقتىعى قامتاماسىز ەتىلەدى. الداعى ۋاقىتتا ينسپەكتور مەن جۇك تاسىمالداۋشىلاردىڭ سوزدەرى جازىلاتىن اۋديو-دىبىس جابدىقتارى ورناتىلادى. مۇنى شەكتەن تىس سەنىمسىزدىك دەپ تۇسىنبەۋ قاجەت. اۋديو-بەينەماتەريالدار بۇل تارتپاس دالەل رەتىندە سوت پروتسەستەرىندە پايدالانۋ ءۇشىن دە قاجەت.
– جوعارىداعى اڭگىمەڭىزدەن كولىكتىك باقىلاۋ سالاسىندا ءتارتىپ بۇزۋشىلىق ازايماي وتىرعانى اڭعارىلادى. سوعان كىشكەنە توقتالىپ, قولدانىلعان شارالاردى اتاي كەتسەڭىز.
– كولىكتىك زاڭدىلىق جۇك تاسىمالداۋشى-قوسالقى مەردىگەرلەر تاراپىنان كوبىرەك بۇزىلادى. اسىرەسە, جۇك تاسىمالداۋدا ارنايى رۇقسات قۇجاتتارىن رەسىمدەمەۋ, بيۋدجەت الىمدارىن تولەمەۋ, قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىن ساقتاماۋ سياقتى فاكتىلەر ءجيى ورىن الادى.
ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىز قازبا بايلىقتارىنا وتە باي. ەلوردا مەن وبلىستىڭ اۋماعىندا قۇرىلىس تا قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. بىراق, تىركەۋگە الىنعان 179 كارەردەن (179) قيىرشىق تاس پەن قۇم تاسىعان كولىكتەر جۇك تاسىمالى ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزاتىندىقتان, جولدىڭ دا ساپاسى كەتىپ, جارامسىز بولىپ قالادى. ينسپەكتسيا جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسىپ پايدالى قازبا ورىندارىنداعى ءتارتىپ بۇزۋشىلىق پەن ونىڭ الدىن الۋ شارالارىن قولدانۋدا. جالپى, قولدانىلعان شارالاردىڭ ءناتيجەسىندە پويىزداردىڭ قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىن بۇزۋ فاكتىلەرى ءبىرشاما ازايعانىن دا ايتا كەتۋ قاجەت.
اڭگىمەلەسكەن
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى