دۇبىرگە تولى دۇنيە
جەكسەنبى كۇنى بۇل ەلدە مەرزىمىنەن بۇرىن سايلاۋ ءوتتى. وندا ەۋرووداققا كىرۋگە باعىت ۇستاعان پرەمەر-مينيستر الەكساندر ۆۋچيچ باسقاراتىن كواليتسيا جەڭىسكە جەتتى. سايلاۋ ناتيجەسى سولاي بولاتىنى دا كۇنى بۇرىن ايقىن ەدى.
بۇل ەلدە ساياسي كۇرەس قاشان دا قىزۋ جۇرەدى. سوناۋ يۋگوسلاۆيا دەيتىن سوتسياليستىك جۇيەدەگى ەل كۇيرەگەن تۇستا باسقالاردى سىرتقا جىبەرمەيمىز دەگەن ۇلتشىلداردىڭ دەگەنى بولماعان سوڭ, كۇن ءتارتىبىنە قانداي باعىت ۇستانۋ ءجونىندەگى ماسەلە شىقتى. تاۋەلسىزدىك العان ەلدەردىڭ كوپشىلىگى باتىس وركەنيەتىنە بەت بۇرسا, سەربيادا وعان قارسى كۇشتەر بارشىلىق ەدى. حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى قاي جاقتا جاعدايدىڭ جاقسى ەكەنىن كورىپ وتىرسا دا, سىرتتىڭ قولداۋىنا ارقا سۇيەگەن ءبىراز ساياسي كۇشتەر باتىسقا باعىتتى وزگەرتكىسى كەلەدى.
وسىنداي ساتتە حالىقتىڭ پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن سايلاۋ كەرەك بولدى. سوندا پرەمەر-مينيستر ەل پرەزيدەنتى توميسلاۆ نيكوليچكە 3 ناۋرىز كۇنى پارلامەنتتىك سايلاۋ وتكىزۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى. ارادا ءبىر كۇن وتكەندە پرەزيدەنت سكۋپشينانى تاراتىپ, جاڭا سايلاۋ كۇنىن بەلگىلەگەن جارلىق شىعاردى. ساياسي پارتيالار ءوز باعدارلامالارىن جاريالاپ, كۇرەسكە شىقتى. «الەكساندر ۆۋچيچ – سەربيا جەڭەدى» كواليتسياسى ەۋرووداققا كىرۋ باعىتىن ۇستاندى. ونى پرەمەر-مينيستر باسقاردى.
از-كەم تاريحقا جۇگىنەيىك. سەربيا ەو-عا كىرۋگە 2012 جىلدان ۇمىتكەر. كىرۋدىڭ شارتتارى دا بەلگىلەنگەن: ەڭ الدىمەن ءبىرشاما ەكونوميكالىق رەفورما جاساۋ كەرەك, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى – زاڭعا اينالسىن, سوت جۇيەسىن دە جەتىلدىرۋ كەرەك, تاعى ءبىر باستى تالاپ – كوسوۆومەن قارىم-قاتىناس تۇزەلۋى ءتيىس. قاراپ تۇرساڭ, بۇل تالاپتار ەۋرووداقتان گورى سەربيانىڭ وزىنە قاجەت. ءۆۋچيچتىڭ ۇكىمەتى بۇگىنگە دەيىن وسى تاراپتا ءبىراز جۇمىستىڭ باسىن قايىرعان.
سويتسە دە, سەربيا ۇكىمەتى ەۋرووداقتىڭ ايتقانىنا باس شۇلعىپ وتىردى دەۋگە استە بولمايدى. 2014 جىلى ەو بەلگرادقا رەسەيگە قارسى سانكتسياعا قوسىل, دەدى. ۇكىمەت باسشىسى ۆۋچيچ بولمايدى, دەدى. سونىسىمەن ءبىر قاۋىم حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بولەندى. سونداي-اق, ناتو-عا دا كىرمەيتىندەرىن, اسكەري تۇرعىدا بەيتاراپتىق ساقتايتىنىن مالىمدەدى. بۇل دا ولارعا ءبىراز ۇپاي اپەردى.
ەندى تىكەلەي سايلاۋدىڭ قورىتىندىسىنا كەلسەك, العاشقى ەسەپ بويىنشا, ءۆۋچيچتىڭ پروگرەسسيۆتىك پارتياسى – 53 پايىز, ال ولاردىڭ وداقتاسى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى يۆيتسا ءداچيچتىڭ سوتسياليستىك پارتياسى – 13 پايىز, تالاي جىل حالىقارالىق تريبۋنال تۇرمەسىندە وتىرىپ, كۇنى كەشە بوساپ كەلگەن ۆويسلاۆ شەشەلدىڭ رەسەيگە ءىش تارتاتىن راديكالدىق پارتياسى 7 پايىز داۋىس الىپتى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ كواليتسياسى پارلامەنتتەگى 250 مانداتتىڭ كوپشىلىگىن يەلەنەتىنى ايقىن بولىپ وتىر.
حالىق نەنى قالايتىنى ءجونىندە ءسوزىن ايتتى. پرەمەر-مينيستر الەكساندر ۆۋچيچ وزدەرىن حالىقتىڭ قولداعانىنا قۋانا وتىرىپ, باعىتىمىزدى باتىسقا بۇرساق تا, ءوزىمىزدىڭ شىعىستاعى ءداستۇرلى وداقتاستارىمىزدان, ەڭ الدىمەن, قىتاي مەن رەسەيدەن كەتىسپەيمىز دەگەنى دە بىلگەندىك ەدى.
جەڭىلگەندەر, ارينە, ويبايلاپ جاتىر. اسىرەسە, شەشەلدىڭ پىكىرىنشە, بۇل سايلاۋ سەربيانىڭ «جاۋعا» قوسىلۋىنا ارنالعان بەيرەسمي رەفەرەندۋم بولىپتى.
امەريكالىقتار تاڭداۋى اڭعارىلىپ قالدى
الەمدەگى جاعدايعا زەر سالاتىن جۇرت اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ بارىسىن قاداعالاپ وتىرعانى داۋسىز. قازىر ەلدىڭ جەتەكشى ەكى پارتياسىنان كىمنىڭ ۇمىتكەر بولىپ ۇسىنىلاتىنى اڭعارىلىپ قالعانداي.
بۇل ەلدەگى سايلاۋ جۇيەسى باسقا جەردەگىدەن وزگەشەرەك. ول جايىندا بۇرىنىراق ايتقانبىز دا. تۇجىرىمداپ ايتار بولساق, مۇندا كەي ەلدەردەگىدەي وڭ-سولىن ازەر اجىراتاتىن بىرەۋلەر پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا تۇسە المايدى, ولار الدىن الا سايلاۋدىڭ پرايمەريز دەيتىن بولىگىندە شىعىپ قالادى. سايلاۋعا تانىلعان قايراتكەرلەر ءتۇسىپ, ونىڭ وزىندە پرايمەريز كەزىندە ىرىكتەلىپ, جەتەكشى پارتيالاردان جالعىز كانديداتتان قالادى. ياعني, پارتيا سەزى بىرەۋگە توقتايدى. ال پرايمەريز دەگەنىمىز – ناعىز شوۋ.
قازىر سول ەكى ۇمىتكەر ايقىندالىپ وتىر دەسە دە بولادى. ءاسىرەسە, دەموكراتيالىق پارتيادان حيللاري كلينتوننىڭ ۇسىنىلاتىنى داۋسىز كورىنەدى. پرايمەريز سايلاۋىندا پارتيادان ۇسىنىلۋ ءۇشىن 2383 دەلەگاتتىڭ قولداۋى كەرەك بولسا, قازىردىڭ وزىندە ونى 2141 دەلەگات قولداپ وتىر. ونىڭ قارسىلاسى بەرني ساندەرستىڭ كورسەتكىشى – 1306. ال رەسپۋبليكاشىلاردىڭ جاعدايى ءبىرشاما وزگەشەلەۋ. مۇنداعى ءۇش ۇمىتكەردىڭ كوشباستاۋشىسى ميللياردەر دونالد ترامپ قاجەتتى 1237 داۋىستىڭ 950-ىنە يە بولىپ, جەڭىسكە جاقىن تۇرسا دا, ونىڭ قارسىلاستارى سەزد كەزىندەگى كۇرەسكە كوبىرەك ءۇمىت ارتادى. تەحاس شتاتىنان سايلانعان سەناتور تەد كرۋزدىڭ قولداۋشىلارى 560 بولسا, وگايو شتاتىنىڭ گۋبەرناتورى دجون كەيسيكتى قولدايتىندار 153 قانا. سوڭعى ەكەۋى ترامپقا قارسى كۇش بىرىكتىرۋگە كەلىسكەنىمەن, قاجەتتى داۋىس جيناي الماسى انىق. بىراق سەزدە پارتيا باسشىلىعى اتىنان قوسىلار داۋىس بولادى. رەسپۋبليكاشىلار پارتاپپاراتىنىڭ ترامپقا ونشا قۇلقى جوق. بىراق كوپ داۋىس جيناعان ۇمىتكەرىن يتەرە سالمايتىنى جانە بەلگىلى.
ءسويتىپ, قازىر ترامپ پەن كلينتون الداعى شىلدەدە وتەتىن پارتيا سەزىنىڭ شەشىمدەرىن كۇتپەي-اق وزدەرىن جەڭىمپازدار رەتىندە ساناپ, مالىمدەمەلەر جاساپ جاتىر. ترامپ دورەكى تۋراشىلدىعىنا باسىپ, قارسىلاستارىن ولىمتىكتەر دەپ سيپاتتاسا, وعان كەرىسىنشە حيللاري كلينتون قارسىلاسى ساندەرستىڭ اتىنا قاتقىل سىن ايتۋدان تىيىلىپ, جالپى پارتيالىق باعدارلاماعا, بىرلىككە كوبىرەك ءمان بەردى. ءسىرا, وسىعان قاراعاندا, الدا رەسپۋبليكاشىلار سەزىندە ءبىراز ايقاي-شۋ بولسا, دەموكراتتار جيىنى تىنىشىراق وتەتىن سىڭايلى.
ەندى وسىنداي جاعدايدا سايلاۋ ناۋقانىندا كۇرەس اۋانىنىڭ سيپاتى ىشكى پارتيالىقتان پارتياارالىق سيپاتقا ويىساتىن بولار. ترامپ باستاپ كەتتى, دەموكراتتىڭ جەڭىسى حيللاري كلينتوننىڭ ايەل بولعاندىعىنان, ەگەر ول ەركەك بولسا, 5 پايىزعا دا جەتپەس ەدى دەپ ءبوستى. ال بۇدان ونىڭ بەدەلى كوتەرىلەتىنى كۇماندى. كلينتون ازىرگە تاكتيكالىق ساقتىق جاساپ, ءوز باعدارلاماسىن ناسيحاتتاۋمەن شەكتەلىپ وتىر. باسقالارعا ۇرىنعان جوق. جاقىنداعى ءبىر كەزدەسۋىندە, ءوزى بيلىك تىزگىنىن ۇستاعاندا ءوز كابينەتىنىڭ جارتىسىن ايەلدەردەن جاساقتايتىنىن ايتتى. ارينە, بۇل ءسوز ايەلدەرگە ۇنايدى. ۇناعان سوڭ, سوعان داۋىس بەرەدى.
اقش-تاعى سايلاۋعا الەم نازار اۋدارىپ وتىر دەدىك قوي. اۋدارعاندا, پىكىرلەرىن دە ءبىلدىرىپ جاتىر. اسىرەسە, بۇل جەردە رەسەي اقپارات قۇرالدارى بەلسەندىلىك كورسەتىپ وتىر. بىزگە قاي كانديدات قولايلى دەگەندى كوبىرەك ايتادى. توقتايتىندارى – ترامپ.
ارينە, پرەزيدەنت باسقالارعا ەمەس, الدىمەن امەريكالىقتاردىڭ وزدەرىنە كەرەك.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست