مىسىر جانە گوندۋراس

«استانا ەكسپو-2017» حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنە قاتىسۋ ءۇشىن تىلەك بىلدىرگەن ەلدەر اراسىندا مىسىر مەن گوندۋراس مەملەكەتتەرى دە بار. ەكى ەلدىڭ بيزنەس جانە تۋريزم سالالارىنىڭ وكىلدەرى استانادا وتەتىن جاھاندىق شاراعا اسا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. قازاقستان مەن مىسىر ەلى اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس 1992 جىلى ورناتىلسا, گوندۋراس رەسپۋبليكاسىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس 1995 جىلى 28 قاراشادا ورناعان بولاتىن.  مىسىر اراب رەسپۋبليكاسى – افريكانىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا ور­نالاسقان ءىرى اراب ەلى. ونىڭ اۋماعىنىڭ ءبىر بولىگى – سيناي تۇبەگى ازيادا ورنا­لاسقان. ەكى قۇرلىقتىڭ اراسىنداعى شەك­ارا سۋەتس كانالىنىڭ بويىمەن وتەدى. مىسىر باتىسىندا ليۆيامەن, وڭ­تۇستىگىندە سۋدانمەن, شىعىسىندا يزرايل جانە پالەستينا اۆتونومياسىمەن, سول سياقتى ساۋد ارابياسىمەن جانە يوردانيامەن تەڭىز ارقىلى شەكارالاسادى. ونىڭ سولتۇستىگىن جەرورتا تەڭىزى, شىعىسىن قىزىل تەڭىز سۋلارى شايىپ جاتىر. الەمدەگى ەڭ ءىرى سۋەتس كانالى وسى مىسىر ەلىنە ءتان. ول جەرورتا جانە قىزىل تەڭىزدى جالعاستىرىپ, اتلانت جانە ءۇندى مۇحيتتارىنا جول اشادى. مىسىر اۋماعى ارقىلى وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قاراي دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ ۇزىن – ءنىل وزەنى اعادى. ونىڭ ۇزىندىعى 6 852 شاقىرىمدى قۇرايدى. وسى ۇلى وزەن مىسىر وڭىرىندەگى, جالپى, جاھانداعى وركەنيەت بەسىگى بولىپ تابىلادى. جالپى, مىسىر اراب رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر كولەمى 1 001 450 شارشى شاقىرىمعا تەڭ. سوڭعى ساناق (2013 جىل) دەرەكتەرى بويىنشا, مىسىر حالقى 85 294 388 ادامدى قۇرايدى. حالىق سانى جاعىنان ول الەمدە 15-ءشى ورىندى يەلەنەدى. مىنە, وسى حالىقتىڭ 90 پايىزدان استامى كۇنى بۇگىنگە دەيىن وركەنيەت باستاۋى, تىرشىلىك ءنارى – ءنىل وزەنىنىڭ قوس جاعالاۋىندا ءتىر­­­شىلىك ەتەدى. حالقىنىڭ 90 پايىزى مۇ­سىلمان ءدىنىن (نەگىزىنەن سۇننيتتەر), 9 پايىزىن كوپت حريستياندارى, 1 پايىزىن حريستياندار قۇرايدى. ەتنوستىق قۇرامى جاعىنان تۇرعىنداردىڭ 98 پايىزى ارابتار بولىپ تابىلادى. ەجەلگى مىسىر جەرىن ادام بالاسى پالەوليت داۋىرىنەن بەرى مەكەندەپ كەلەدى. نەوليت داۋىرىندە كليمات كۇرت وزگەرىپ, بۇرىنعى جايقالعان ولكەلەردى قۇم باسىپ, ادامدار ءنىل وزەنىنىڭ بويىنا جينالدى. ءنىل وزەنىنىڭ بويىندا ءومىر سۇرەتىن تايپالار (پروتوسەميت, بەربەر, كۋشيت جانە باسقالار) ءوزارا ارالاسىپ, مىسىر حالقى قالىپتاستى. وسى جەردە العاشقى مەملەكەتتىك بىرلەستىكتەر قالىپتاستى. ولاردىڭ اراسىنان ەكى مەملەكەت ىرىكتەلىپ, وڭتۇستىكتە جوعارعى مىسىر, سولتۇستىكتە تومەنگى مىسىر پاتشالىقتارى قۇرىلدى. ب.ز.ب. 3-ءشى مىڭجىلدىق شاماسىندا جوعارعى مىسىر بيلەۋشىسى مەنەس (مينا) تومەنگى مىسىردى باسىپ الىپ, ەكى ەلدى بىرىكتىرىپ, ءىرى پەرعاۋىندار پاتشالىعىن قۇردى. ب.ز.ب. 1279 جىلدان 1213  جىلعا دەيىن ءىى رامسەس پاتشالىق قۇردى. ب.ز.ب. 670 جىلى مىسىردى اسسيريا پاتشاسى اسارحاددون جاۋلاپ الدى. ب.ز.ب. 332 جىلى بۇل كونە وركەنيەت ەلىن ەسكەندىر زۇلقارنايىن جاۋ­لاپ الىپ, الەكساندريا قالاسىنىڭ نەگىزىن قالادى. ب.ز.ب. 30 جىلدان ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 395 جىلىنا دەيىن مىسىر كونە ريم قۇرامىندا بولدى. 395-645 جىلدارى مىسىر ەلى ۆيزانتيا يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا قارادى. ال 645-1171 جىلدارى مىسىر اراب حالي­فاتىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ, مۇسىلمان ءدىنىن قابىلدادى. 972 جىلى كاير قالا­سىنىڭ نەگىزى قالاندى. 1250 جىلى مامليۋكتەر توڭكەرىسى ورىن الىپ, مىسىر سۇل­تانى بولىپ ايبەك تاعايىندالدى. 1260 جىلى مامليۋكتەر موڭعول شاپقىن­شىلارىنىڭ بەتىن قايتاردى. 1517-1914 جىلدار ارالىعىندا مىسىر وسمان يم­پەرياسىنىڭ قولاستىندا بولىپ, ەلدى پاشا تاعايىنداعان وكىلدەر بيلەدى. 1869 جىلى فرانتسۋز ينجەنەرى فەرديناند دە لەسسەپستىڭ باسشىلىعىمەن سۋەتس كانالىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. 1914-1922 جىلدار ارالىعىندا مىسىر ۇلى­بريتانيانىڭ پروتەكتوراتى بولدى. 1922 جىلى كورول  ءى احمەد فۋادتىڭ باس­شىلىعىمەن مىسىر كورولدىگى تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. 1947-1949 جىلدارى مىسىر ءبىرىنشى اراب-يزرايل سوعىسىنا قاتىستى. 1953 جىلى اسكەريلەر توڭكەرىسىنەن كەيىن مىسىر رەسپۋبليكا بولىپ جاريالاندى. 1958 جىلى مىسىر جانە سيريا ەلدەرى پرەزيدەنت ناسەردىڭ جەتەكشىلىگىمەن بىرىككەن اراب رەسپۋبليكاسىنا (بار) بىرىكتى. 1961 جىلى سيريا ونىڭ قۇرامىنان شىقتى. 1970 جىلى پرەزيدەنت ابدەل ناسەر قايتىس بولىپ, ونىڭ ورنىنا انۆار سادات پرەزيدەنت بولدى. 1971 جىلى بار مىسىر اراب رەسپۋبليكاسى بولىپ قۇرىلدى. 1979 جىلى ەگيپەت پەن يزرايل اراسىندا ءبىتىم جاسالىپ, سيناي تۇبەگى مىسىرعا قايتارىلدى. 1981 جىلى انۆار ساداتتى دىنشىلدەر ءولتىرىپ, بيلىك باسىنا حوسني مۋباراك كەلدى. 2011 جىلى ەلدە ورىن العان اسكەري توڭكەرىس سالدارىنان حوسني مۋباراك تاقتان تايدىرىلىپ, بيلىك جوعارى اسكەري كەڭەستىڭ قولىنا كوشتى. 2012 جىلى وتكەن پرەزيدەنت ساي­لاۋىنىڭ ناتيجەسىندە مۇحاممەد مۋر­سي پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. 2013 جىلى 3 شىلدەدە بولعان اسكەري توڭكەرىس سالدارىنان مۇحاممەد مۋرسي تاقتان تايدىرىلدى. 2014 جىلى مامىر ايىندا وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ەل پرە­زيدەنتى بولىپ ابدۋل-فاتتاح اس-سيسي سايلاندى.

مىسىر

گوندۋراس

مىسىر ەكونوميكاسى اگرارلىق سالاعا نەگىزدەلگەن. مۇندا نەگىزىنەن ماقتا ءوسى­رىلەدى. الەمدىك ماقتا وندىرىسىندە مىسىر ماقتاسىنىڭ ۇلەسى 3 پايىزدى قۇرايدى. وسىعان بايلانىستى مۇندا جەڭىل ونەر­كاسىپ ءبىرشاما دامىعان. سونىمەن بىرگە, مۇندا تۋريستىك بيزنەس سالاسى جاق­سى دامىعان. ەل اۋماعىندا تۋريستىك ينفراقۇرىلىم كەڭ ورىستەپ كەلەدى. ەل بيۋدجەتىنىڭ قوماقتى بولىگى سۋەتس كانالى ارقىلى تاسىلاتىن جۇككە سالىناتىن سالىقتان تۇسەدى. مىسىر ەلى الەمدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ 1991 جىلى جەلتوقسان ايىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىدى. قازاقستان مەن مىسىر اراسىندا 1992 جىلى جان-جاقتى ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتىلدى. ال 1993 جىلى تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ مىسىر ەلىنە العاشقى رەسمي ساپارىن جاسادى. مىسىر استاناسىنداعى كوشەلەردىڭ بىرىنە ۇلى اباي ەسىمىن بەرگەن الىستاعى بىردەن-ءبىر شەت مەملەكەت بولىپ تابىلادى. 1998 جىلى ەلشى, مار­قۇم بولاتحان تايجاننىڭ باستاماسىمەن كاير قا­لاسىندا اباي كوشەسى اشىلعان بولاتىن. گوندۋراس رەسپۋبليكاسى – ورتالىق امەريكاداعى مەملەكەت. ول وڭتۇستىك-شىعىسىندا نيكاراگۋامەن, وڭتۇستىك باتىسىندا سالۆادورمەن جانە باتىسىندا گۆاتەمالامەن شەكارالاسادى. سونىمەن بىرگە, سولتۇستىكتە گوندۋراس جاعالاۋىن كاريب تەڭىزىنىڭ, وڭتۇستىگىندە تىنىق مۇحيتىنىڭ سۋلارى شايىپ جاتىر. گوندۋراستىڭ ەڭ بيىك ءوڭىرى سەررو لاس ميناس (2870 مەتر) بولىپ تابىلادى. 2010 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا بۇل ەلدىڭ تۇرعىندارى 8 ميلليون ادامدى قۇرادى. حالىقتىڭ ەتنوستىق قۇرامى نەگىزىنەن مەتيستەر – 90 پايىز, ۇندىستەر 7 پايىز, نەگرلەر مەن مۋلاتتار 1,2 پا­يىز, اق ناسىلدىلەر 1 پايىزدى قۇرايدى. مەم­لەكەتتەگى نەگىزگى ءتىل – يسپان ءتىلى, سونىمەن بىرگە, جەر-جەرلەردە جەرگىلىكتى ۇندىستەردىڭ تىلدەرى قولدانىلادى. ءدىن ۇستانىمىنا كەلەتىن بولساق, حالىقتىڭ 56 پايىزى اتەيستەر, 42 پايىزى كاتوليكتەر, 2 پايىزى پروتەستانتتار بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىڭ استاناسى – تەگۋسيگالپا قا­لاسىندا 1 ميلليون 600 مىڭنان استام ادام تۇرادى. يسپان تىلىنەن تىكەلەي اۋدارعاندا گوندۋراس اتاۋى («وندۋراس») – «تەرەڭ» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. بەلگىلى اڭىز بويىنشا, حريستوفور كولۋمب ءوزىنىڭ جاڭا جەرگە جاساعان سوڭعى ساپارىندا, ياعني 1502 جىلى قاتتى داۋىلعا تاپ بولادى. ساياحاتشى مىنگەن كەمە قاڭ­باقتاي قالتىلداپ, ولاردىڭ سۋ استىنا كەتەتىن قاۋپى جاقىندايدى. كەمە تاۋداي تولقىننان تەرەڭ شىڭىراۋعا قۇلايدى. سوندا ولار جاپپاي قۇدايعا جالبارىنا­دى. اپاتتان امان قالعان حريستوفور كو­لۋمب «ءبىزدى وسىناۋ تەرەڭ شىڭىراۋدان قۇت­قارعان قۇدايعا مىڭ راحمەت!», دەگەن ەكەن. سول «تەرەڭ» شىڭىراۋ دەگەن سوزدەن گون­دۋراس ەلىنىڭ اتاۋى قالىپتا­سىپ­تى-مىس. كونە زاماننان-اق بۇگىنگى گوندۋراس جەرىن ۇندىستەردىڭ لەنكا, ميسكيتو-ماتاگالپا, وتومي-مانگە, پايا, حيكاكە سياقتى تايپالارى مەكەندەگەن. ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءىى عاسىرىندا جەرگىلىكتى ۇندىستەردى مايا تايپالارىنىڭ ۇندىستەرى جاۋلاپ الادى. جەرگىلىكتى ۇندىستەرگە قاراعاندا, بۇل تايپالار وركەنيەتتى ەدى. ولار جازۋ ونەرىن, عىلىم ءتىلىن مەڭگەرگەن بولاتىن. گوندۋراس جەرىندە مايا مادەنيەتىنىڭ ەڭ ءىرى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى – كوپان قالاسى قونىستانعان. الايدا, ءىح عاسىردا بۇگىنگى ادامزاتقا بەلگىسىز سەبەپتەرمەن مايا تايپالارى بۇل جەردەن قوپارىلا كوشىپ, يۋكاتان تۇبەگىنە كەتەدى. كوپان قالاسىنىڭ ورنىن ارحەو­لوگتار 1839 جىلى قالىڭ ورمان اراسىنان تاپقان. 1502 جىلى حريستوفور كولۋمب بۇل ءوڭىردى اشىپ, تەك 22 جىلدان كەيىن كونكيستادورلاردىڭ تابانى ءتيدى. 1524 جىلى گوندۋراستا يسپان كورولدىگىنىڭ بيلىگى ورنادى. جاۋلاپ الۋشىلار جەرگىلىكتى ۇندىستەردىڭ سانسىز ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرىن اياۋسىز باسىپ جانىشتى. ءحىح عاسىردىڭ باسىندا گوندۋراس جەرى يسپان وتارشىلدارىنا قارسى جالپىامەريكالىق كۇرەس الاڭىنا اينالدى. 1821 جىلى 11 قىركۇيەكتە گوندۋراس ءوزىنىڭ ازاتتىعىن جاريالادى. 1823 جىلى گوندۋراس ورتالىق امەريكانىڭ بىرىككەن پروۆينتسيالارىنىڭ قۇرامىنا كىردى. وسىدان باستاپ بۇل ەلدە ۇزاققا سوزىلعان ازامات سوعىسى باستالدى. ماسەلەن, تەك 1845 جىلمەن 1876 جىلدىڭ ارالىعىندا عانا گوندۋراستا 12 ازامات سوعىسى بولعان ەكەن. تەك 1981 جىلعى قاراشا ايىنان باستاپ گوندۋراستا ازاماتتىق بيلىك ءجۇر­گىزىلۋدە. الايدا, ەلدىڭ ساياساتىنداعى اسكەريلەردىڭ ىقپالى ءالى دە بولسا اسا زور. 1982 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا بويىنشا گوندۋراس – ۋنيتارلىق  پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا بولىپ تابىلادى. اتقارۋشى بيلىك 4 جىل مەرزىمگە جالپى حالىق سايلايتىن پرەزيدەنتتىڭ يەلىگىندە. سونىمەن بىرگە, پرەزيدەنت ۇكى­مەتتى باسقارادى. زاڭ شىعارۋشى ورگان 4 جىل مەرزىمگە سايلاناتىن 128 دەپۋتاتتان قۇرالعان ۇلتتىق كونگرەسس بولىپ تابىلادى. جالپى, لاتىن امەريكاسى بويىنشا گوندۋراس رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكو­نوميكاسى ناشار دامىعان. 2009 جىلعى دەرەك بويىنشا گوندۋراس ەلىنىڭ ءىجو-ءسى 33,1 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. اۋىل شارۋاشىلىعى نەگىزىنەن كۇرىش, جۇگەرى داقىلدارىن ءوسىرىپ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. ونەركاسىبىنە كەلەتىن بولساق, مۇندا نەگىزىنەن كەن بايىتۋ ونەركاسىبى دامىعان. مۇندا قورعاسىن جانە مىرىش كونتسەنتراتتارىن شىعاراتىن ءبىر­نەشە كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. كاريب تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا مۇناي كەنىشىن اشۋ ماقساتىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارى كوپ جىلداردان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»