جازۋشى بەيبىت قويشىباەۆ وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا جاريالىلىق پەن قايتا قۇرۋ ساياساتى ءورىس العان شاقتا تاريحتاعى «اقتاڭداقتار» جايىندا قالام تەربەي باستاعان بولاتىن. ول رەپرەسسياعا جازاعا ۇشىراعان تاريحي تۇلعالار تاعدىرىن زەرتتەپ, ولاردىڭ كۇرەس جولدارىن جاڭعىرتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. زەرتتەۋلەرىن تەرەڭدەتە كەلە, جەكەلەگەن قايراتكەرلەر تۋرالى دەرەكتى كىتاپتار شىعاردى. الاش قوزعالىسى جايىندا اۋقىمدى ەڭبەكتەر جازدى.
قالامگەر وتكەن عاسىرداعى قازاق ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كوش باسىندا تۇرعان, 30-شى جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانىنا اينالعان اياۋلى ۇلدارىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى جايىندا ءار جىلدارى جازعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن «تۇنەكتەن ورالعان ەسىمدەر» دەگەن ءتورت كىتاپقا توپتاستىرعان ەدى. اتالعان كىتاپتار توتاليتاريزم داۋىرىندە ۇمىت بولعان شىنايى تاريحىمىزدىڭ كومەسكى بەتتەرىن اشۋعا جاردەمدەسەدى.
الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعىنا, ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىعىنا, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ 100 جىلدىعىنا, تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا وراي بۇكىل ازاتتىق كۇرەسكەرلەرىنىڭ رۋحتارىنا ارنالىپ شىعارىلعان بۇل ءتورت تومدىقتىڭ «ءتورت ك ۇلىك» اتتى العاشقى كىتابى تاياۋدا الماتىداعى «رۋح بگ» باسپاسىنان جارىق كوردى.
كىتاپقا اۆتوردىڭ ۇلت كوسەمى, الاشوردا اۆتونومياسى ۇكىمەتىنىڭ تۇڭعىش باسشىسى ءاليحان بوكەيحان, الاشوردا اۆتونومياسىنىڭ باتىس بولىمشەسىندەگى ۇكىمەت باسى جانشا دوسمۇحامەدوۆ, تۇركىستان اۆتونومياسى ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى, حالىقارالىق قوزعالىس قايراتكەرى مۇستافا شوقاي جانە كەڭەس وكىمەتى پلاتفورماسىندا ەزىلگەن ەلدى پروگرەسكە جەتكىزۋدى كوزدەگەن قايراتكەر, قازاقتان شىققان تۇڭعىش كەڭەستىك ەلشى ءنازىر تورەقۇلوۆ تۋرالى جازعان زەرتتەۋ ماقالالارى مەن ءباسپاسوز وكىلدەرىنە بەرگەن سۇحباتتارى ەنگەن.
ال, 30-شى جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىندە ساياسي جازاعا ۇشىراعان تاريحي تۇلعالار جايىندا جازىلعان «ىرگەتاس» اتتى ەكىنشى كىتابىندا قالامگەر كەڭەستىك ساياسي رەپرەسسيالار جىلدارىندا جاپا شەككەن ونشاقتى تۇلعانىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن ارقاۋ ەتكەن.
سونداي-اق, بۇل ەڭبەكتە اۆتور قازاقتار ءۇشىن تۇڭعىش «الىپپە» كىتابىن جازعان اعارتۋشى, ۇلتتىق قوزعالىستىڭ وڭتۇستىك وڭىردەگى بەلسەندىسى, عالىم, زەرتتەۋشى ق.قوجىقوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ رەپرەسسياعا ۇشىراعاننان كەيىن ءتىل عىلىمى سالاسىنداعى جاڭا كەزەڭنىڭ باستاۋىندا تۇرعان عالىم ق.جۇبانوۆ, «قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتورى ە.بۇيرين, اسكەري دارىگەر, ۇستاز, عالىم, قوعام قايراتكەرى ح.دوسمۇحامەدوۆ, زاڭگەر ج.اقباەۆ, كەڭەستىك قىزمەتكەر ا.سەرعازيەۆ, كەڭەستىك ۇرانمەن ۇلتقا قىزمەت ەتۋگە ۇمتىلعان قىرعىز ازاماتى ت.جانۇزاقوۆ سىندى ازاتتىق كۇرەسكەرلەرى تۋرالى تىڭ مالىمەتتەر كەلتىرگەن.
قالامگەر جازۋشى تاريحتاعى «اقتاڭداقتار» جايىندا 40 جىلدان بەرى قالام تەربەپ كەلەدى. ول ءوزىنىڭ وسىنشا ۋاقىتتان بەرگى زەرتتەۋشىلىك قىزمەتى بارىسىندا جازعان ءتۇرلى ماقالالارى مەن سۇحباتتارىن وسى ءتورت كىتاپقا جيناقتاعان. سونىڭ ءۇشىنشى كىتابى – «ءۇش پەرى» دەپ اتالادى.
مۇندا دا قازاق ەلىنىڭ كەڭەستىك تاريحىندا وزىندىك ەرەكشە ورىندارى بار ت.رىسقۇلوۆ, س.قوجانوۆ, س.سادۋاقاسوۆ سىندى قايراتكەرلەردىڭ تۇلعالىق بەينەلەرى ارقاۋ بولعان.
اۆتور اتالمىش جيناقتا وسىناۋ تانىمال تۇلعالاردىڭ كۇرەسكەرلىك بەينەلەرىن مەيلىنشە جان-جاقتى زەرتتەپ, بىلە تۇسۋگە تالپىنىس جاسايدى. ولاردىڭ قازاقتىڭ ەلدىك ماسەلەلەرىنە, ۇلتتىق مۇددەلەرىنە قىزمەت ەتۋ جولدارىنا دەگەن وزىندىك كوزقاراسىن بىلدىرەدى. ەڭ باستىسى, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ءتالىم الۋى ءتيىس تۇستارىنا ەرەكشە توقتالادى.
راۋشان تاۋىرحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».