ار باستاماسى الەم يگىلىگى ءۇشىن ۇلگى
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەۋروپانىڭ تورىندە وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە ادەتتەگىدەي قازاقستاننىڭ بەيبىت الەم تۇتاستىعى تۋرالى ۇستانعان بەرىك ۇستانىمىن تاعى ءبىر ءمارتە ناقتىلاپ بەردى. ادامزاتتى قىرىپ-جويۋ ماقساتىندا ساقتالاتىن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدان باستالعان قازاق ەلىنىڭ ساليقالى ۇستانىمى بۇگىندە كۇللى الەم كۋا بولىپ ءجۇرگەندەي, الەمدى يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بارلىق باسقوسۋلار مەن جيىنداردا جاسالعان مالىمدەمەلەر, قىرعي-قاباق بولعان يادرولىق دەرجاۆالار اراسىنداعى ارااعايىندىق, بىتىمگەرلىك پەن بەيبىت كەلىسسوزدەرگە شاقىرعان يگى باستامالارعا ۇلاسىپ كەلەدى. قازىردە حالىقارالىق قاۋىمداستىق «قازاقستان» دەسە, يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ مەن حالىقارالىق ەكسترەميزمگە قارسى اشىق توسقاۋىل قويۋمەن قاتار, بەيبىتشىلىك پەن دامۋدى ماقسات ەتكەن ەل رەتىندە ءبىزدى تاني باستادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ اقش استاناسىندا تۇرىپ, بارلىق ادامزاتتىڭ جارقىن كەلەشەگىنە كەپىل بولارلىق «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما ءتۇزۋدى ۇسىنۋى – جالپىادامزاتتىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق ءۇشىن جاسالعان جارقىن قادام. ەكسترەميستىك توپتاردىڭ عانا ەمەس, قازىردە الىپ ەلدەردىڭ ءوزى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا جۇيكەسى شىتىناپ, ءسال نارسەگە بولا اۋناپ ءتۇسۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. ءىرگەلەس ەلدەردىڭ احۋالىن كوزىمىز كورىپ وتىر. ۇلتارالىق قاتىناس, كونفەسسياارالىق كيكىلجىڭ, كوممەرتسيالىق مۇددە دەگەن ماسەلە ۋشىعىپ بارادى. مىنە, وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وزەكتى پروبلەمالاردىڭ الدىن الۋ تۇرعىسىندا جاساعان ءاربىر ۇسىنىسى, ايتقان ءاربىر پىكىرى ادامزات كەلەشەگى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ساپاعا يە ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. اسانالى ءاشىموۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى. الماتى.قارۋ قولدانۋ قاشاندا قاتەرلى
بۇگىنگى الەم الاڭداۋشىلىق تۋعىزاتىنداي جاعدايدا قالىپ تۇر. قيالدىڭ ءوزىن تاڭعالدىراتىنداي جاڭالىق اشىپ, جاڭا تەحنولوگيا جاساپ جاتقانىمىزبەن, بەيبىت ءومىردىڭ كەپىلدىگىن الا الماي وتىرعانىمىز جاسىرىن ەمەس. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىمەن تانىسىپ, ۇلكەن ويعا قالدىم. قاشاندا بەيبىت ءومىردىڭ باعاسىن جەتە ءتۇسىندىرىپ كەلە جاتقان مەملەكەت باسشىسى بۇل جولى دا الەمدىك ماسەلەنى دەر كەزىندە كوتەرىپ وتىر. وسى مانيفەسىندە ەلباسى قاۋىپ-قاتەر كەلتىرەتىن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ, سوعىستاردىڭ الدىن الۋ ءجونىندە ۇلكەن ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. مەن سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىندا تۋىپ-ءوستىم. يادرولىق جارىلىستاردىڭ جەرلەستەرىمە تيگىزگەن زاردابىن ءبىر ادامداي بىلەمىن. قىرىق جىل بويى يادرولىق جارىلىستاردان كوز اشپاي كەلگەن قازاق جەرىندەگى سىناقتاردىڭ ءبىر كۇندە توقتاتىلۋى الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن تاريحي وقيعا بولعانىن ەشكىم دە جوققا شىعارا الماسى انىق. ادامزاتقا اسا قاۋىپتى اتوم اجداھاسىنىڭ ارانىنا قۇم قۇيۋعا الەم ەلدەرى اراسىندا العاشقى بولىپ قازاقستاننىڭ باتىل قادام جاساۋى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياساتكەرلىك كورەگەندىگى, حالقىنىڭ قامىن جەگەن كوسەمدىگى دەۋ ورىندى. قيىن دا كۇردەلى كەزەڭدە سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل قادامى ەرلىككە پارا-پار ەدى. شىنى كەرەك, قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كوممۋنيستىك پارتيانىڭ, كسرو اسكەري-ءوندىرىستىك كەشەنىنىڭ, وداقتىڭ وكتەمدىك ىقپالىنا قاراماستان 1991 جىلى 29 تامىزدا سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ ارقىلى پرەزيدەنت بەيبىت دامۋدىڭ جانە قارۋسىزدانۋدىڭ قازاقستاندىق ۇستانىمىن الەمگە ايگىلەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس. بۇل قادامدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «قازاقستان حالقى ءوزىنىڭ تاريحي ءمىندەتىن ويداعىداي اياقتادى» دەپ باعالاۋىنىڭ ءوزى كوكەيدە كومىلىپ جۇرگەن ادامزاتتىق اسىل ويدىڭ جۇزەگە اسقانىن كورسەتسە كەرەك. ەلباسى ن.نازارباەۆ تاتۋلىقتىڭ, دوستىقتىڭ, بىرلىكتىڭ ءباسى قاشاندا بيىك ەكەندىگى تۋرالى ۇدايى ايتىپ كەلەدى. سونداي ءۇيلەسىمدى ساياساتتىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە تىنىشتىق پەن بىرلىك قالىپتاسىپ وتىرعانىن باسقا ەتنوس وكىلدەرى ايقىن سەزىنۋدە. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدەگى بەيبىت ءومىردىڭ الەمدەگى جاعدايلارمەن قاناتتاس ءوربيتىنىن سەزىنەدى. سول ءۇشىن دە الەمدەگى بەيبىت ءومىردىڭ تۇعىرىنىڭ بەرىك بولۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىن ايتۋ ورىندى. «مەنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىم ءححى عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, جۇمىس ىستەۋ كەرەك بولاتىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا شىنايى الاڭداۋشىلىقتان تۋىنداپ وتىر. بىزدەر, مەملەكەت باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەر, ادامزاتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن زور جاۋاپكەرشىلىكتەمىز. كوپتەگەن تار جول, تايعاق كەشۋلەردەن وتكەن ادام جانە ساياساتكەر, سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى كۇردەلى شەشىم قابىلداعان مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە, مەن الەمدىك ليدەرلەر مەن بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىققا اقىل-پاراساتقا جۇگىنىڭدەر دەگەن تاباندى وتىنىشپەن قايىرىلىپ وتىرمىن. ادامزاتتى اجال سەپكەن سوعىس قاتەرىنەن ارقاشان ارىلتۋ ءۇشىن قولىمىزدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كەرەك. ءبىز ءۇشىن قازىر جانە تاياۋ بولاشاقتا بۇدان كوكەيكەستى مىندەت جوق», – دەگەن ەلباسى ءسوزى ارقايسىمىزدىڭ كوكەيىمىزدە بەكەم ورنىققانى ابزال. قارۋ قولدانۋ قاشاندا قاتەرلى. سوندىقتان ءوزارا كەلىسىم مەن تاتۋلىققا جەتەتىن ەشتەڭە جوق. ەلباسى مانيفەسى وسىنداي يماندىلىققا باستار ىرگەلى ىستەردىڭ ۇيىتقىسى بولعاي. زويا قاجياقباروۆا, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى. اقتوبە.قوسقان ۇلەسىمىز قوماقتى
ءيا, ءبىزدىڭ ەلدىڭ الەمدى يادرولىق جانە باسقا دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدان ازات ەتۋ ءىسىنە قوسىپ كەلە جاتقان ۇلەسى وتە زور. قازاقستان جانە ونىڭ باسشىسى بەيبىتشىلىك جولىندا ءوزىندىك ۇستانىمىنان تانباي, تاباندى تۇردە كۇرەسىپ كەلە جاتقان ەل ەكەنىن جۋىردا بولعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى. سامميتتە سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدە يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان مەملەكەت باسشىسى رەتىندە عالامدىق دەڭگەيدەگى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ جونىندە كەلەلى ويلار ايتتى. «حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى تابىستى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە اقش پەن رەسەيدىڭ يادرولىق ارسەنالدارى ايتارلىقتاي قىسقارعان بولاتىن. بەس يادرولىق دەرجاۆا اتوم قارۋىن سىناۋ ءموراتوريىن جاريالادى جانە ونى ۇستانىپ كەلەدى. پلانەتانى جويىپ جىبەرۋ قاتەرى ەداۋىر ازايدى. قاۋىپسىزدىكتىڭ وڭىرلىك جۇيەسىن قۇرۋ ۇدەرىسى جەدەلدەدى», دەي كەلە, ەلباسى بۇگىنگى كۇندە بۇل ماسەلەنىڭ باسقاشا سيپات الا باستاعانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ماسەلەن, ءدال قازىرگى ۋاقىتتا تەرروريزم قاۋپىنىڭ اسقىنىپ تۇرعانىن ەسكە الساق, يادرولىق جانە باسقا دا قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردىڭ تەرىس پيعىلدىلاردىڭ قولىنا ءتۇسۋ ىقتيمالدىعى الەم حالقىن الاڭداتپاي قويمايدى. مۇنداي الاپات قاۋىپ-قاتەردىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن اۋقىمدى باعدارلاما قابىلداپ, وندا قاراستىرىلعان مىندەتتەردى بارشا الەم بولىپ جۇمىلا اتقارۋعا شاقىردى ەلباسى. ال پرەزيدەنتتىڭ وسى سامميتتە ۇسىنعان «ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى باعدارلاماسى بۇل ىستە ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الىپ, ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى دەپ سەنەمىن. ويتكەنى, بۇل قۇجاتتا الەمدىك اۋقىمداعى ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولدارى تەرەڭ زەرتتەلىپ, جان-جاقتى قاراستىرىلعان. ەلباسىنىڭ «پلانەتا تاعى دا بۇكىل ادامزات ءۇشىن قاسىرەتتى سالدارلارى بار «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» وتكىر جۇزىندە تەربەلە باستادى», دەۋى تەگىن ەمەس. مىنە, وسى اششى شىندىق تۇرعىسىنان قاراعاندا, بۇل باعدارلاما ءوزىنىڭ وكىلەتتىلىگىمەن, وزەكتىلىگى جانە ومىرشەڭدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاھاندىق جيىندا ماسەلەنى حالىقارالىق دەڭگەيدە قوزعاپ, وتكىر دە ۇتىمدى ۇسىنىستار ايتقانىن الەمدىك قوعامداستىق لايىقتى باعالايدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. «ەندى ءولىم سەبەتىن قارۋلاردى عارىش كەڭىستىگىنە, الەمدىك مۇحيتتىڭ بەيتاراپ سۋلارىنىڭ تۇبىنە, اركتيكاعا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالاتىن جاھاندىق شەشىم قابىلداعان ءجون. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن جاڭا قارۋ تۇرلەرىن جاساۋ ءۇشىن عىلىمي جاڭالىقتاردى پايدالانۋعا تىيىم سالاتىن حالىقارالىق قۇجات ازىرلەپ, ونى ورىنداۋدى مىندەتتەۋ ماڭىزدى. بۇۇ-دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋ جانە جەتىلدىرۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولاتىن عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ تىركەۋ رەەسترىن قۇرعان ابزال», دەدى ەلباسى ءوزىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىندە. ياعني, قازاقستان مەن ونىڭ باسشىسى الەمدى يادرولىق تاجالدان اراشالاپ الۋ ىسىندە كۇرەسكەرلىك باعىتتان ەش جاڭىلماي كەلە جاتقانىن وسى جولعى جاھاندىق سامميتتە تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى. تەمىرعالي كوكەتاي, پروفەسسور, «حالىقارالىق قازاق ءتىلى» قوعامى قاراعاندى فيليالىنىڭ توراعاسى, «حح عاسىردىڭ اسا كورنەكتى ادامى» اتاعىنىڭ يەگەرى. قاراعاندى.سەنىم مەن جاۋاپكەرشىلىك
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۋىردا امەريكا قۇراما شتاتتارىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتكە قاتىستى. ەلباسى 51 مەملەكەتتىڭ جەتەكشىلەرى, ءىرى ساياساتكەرلەرى مەن وكىلدەرى قاتىسقان ايتۋلى جيىندا القالى ءسوز ايتتى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بەيبىتسۇيگىش ەل رەتىندەگى ءتول ۇستانىمىنا اينالعان اتوم سىناعىن توقتاتۋ ءھام يادرولىق قارۋسىزدانۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىن جەتكىزدى. پرەزيدەنت ەڭ باستىسى, جويقىن قارۋدىڭ تەررورشىلار قولىنا ءتۇسىپ كەتۋ قاۋپى بارلىعىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. راسىندا, بۇل الەمدىك دەڭگەيدەگى اپاتتىڭ ورىن الۋىنا تۇرتكى بولاتىن ىقتيمال جاعدايلاردىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلەدى. ياعني, ادامزات ۇلكەن سىن-قاتەردىڭ الدىندا تۇر. بۇل رەتتە, ءبىزدىڭ ەلباسىمىز الەم تاريحىنداعى سوعىستىڭ ولشەۋسىز زاردابى مەن قاسىرەتى تۋرالى ناقتى دەرەكتەرگە دە توقتالدى. قانشاما قيىنشىلىقتى باستان وتكەرسە دە, ازىرگە ادام بالاسى قىرعي-قاباق جانجال مەن سوعىستان باس تارتقان جوق. سوندىقتان دا سوعىس قارۋى ۋاقىت وتكەن سايىن جەتىلدىرىلىپ, جاڭا تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەرگە يە بولدى. بىراق, بۇل جەر-جاھان قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى بولا المايدى. كەز كەلگەن قۇرالداعى اقاۋ نەمەسە تەحنيكالىق قاتەلىك الەمنىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعارۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى دە يادرولىق قارۋدان تىس ايماقتاردى ساقتاپ قالۋدىڭ جانە ونى كەڭەيتە ءتۇسۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. مۇنداي ايماقتاردىڭ ەڭ «جاسى» ورتالىقازيالىق كەڭىستىك ەكەنى ءمالىم. قۇرىلعانىنا 10 جىل تولعان ايماقتىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا يادرولىق قۋاتتى قارۋدان باس تارتقانىنا بارلىعىمىز قۋاندىق. اسىرەسە, سەمەيلىك اعايىننىڭ قۋانىشى ەرەكشە بولدى. ونىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى دە. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدان العاش رەت باس تارتقان جانە الەمدى يادرولىق قارۋسىزدانۋعا باستاعان مەملەكەت رەتىندە ەلىمىزدە جىل سايىن اتاۋلى ءىس-شارالار ءوتىپ, اتوم قۋاتىن بەيبىت ماقساتقا جۇمساۋ جوبالارى قولعا الىندى. ماسەلەن, تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. بۇل ەلىمىزگە دەگەن سەنىم جانە قازاقستان تاراپىنان زور جاۋاپكەرشىلىك دەپ ويلايمىن. قورىتا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى باستامالارىن الەم حالقى قولدايدى. بيىلعى سامميتتە دە قازاقستان تاراپىنان باستامالارعا كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ قولداۋ كورسەتىپ, ءبىر ۇدەدەن تابىلعانىنا كۋا بولدىق. اناتولي ۆولچەنكو, «سەمەي-نەۆادا» حالىقارالىق قوزعالىسىنىڭ ارداگەرى. سەمەي.بىزگە ءبولىنۋ ەمەس, بىرىگۋ كومەكتەسەدى
ەلباسى ن.نازارباەۆ اقش-تا ءسويلەگەن سوزىندە جەر شارىندا بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ, ادامزات بولاشاعىنا الاڭداپ قانا قويماي, وسى باعىتتا جۇمىستار اتقارۋ قاجەتتىگىن ايتتى, ياعني ول ناقتى جاسالۋى ءتيىس شارالاردى ۇسىندى. مىسالى, الدىمەن «XXI عاسىر: سوعىسسىز الەم» كەڭ كولەمدى باعدارلاماسىن دايىنداپ, جۇزەگە اسىرۋ كەرەكتىگىن كولدەنەڭ تارتتى. قۇجاتتىڭ نەگىزگى ءۇش باعىتىن دا اتاپ كورسەتتى. ءبىرىنشى قازىرگى زامانداعى سوعىستا جەڭىمپاز بولمايتىندىعىن ايتتى. بۇل – سوعىس وتىن ۇرلەپ وتىرعان بىرقاتار مەملەكەتتەرگە وي سالاتىن پىكىر. بارلىق ەلدە, بارلىق مەملەكەتتە عىلىمي-تەحنيكالىق جاڭعىرۋلار ورىن الىپ نەمەسە اقپاراتتىق كەڭىستىكتەن وزگە ءبىر ەلدىڭ وسى سالاداعى جەتىستىكتەرى تۋرالى ەستىپ-ءبىلىپ وتىرعان ەلدەردىڭ قاي-قايسى دا ءبىرى جاساعان قارۋدى ەكىنشىسى جاساي الادى. سوندىقتان, بۇل سوعىستاردا بارلىعى دا جەڭىلىس تابادى, ناقتىراق ايتساق, جەر عالامشارىنداعى تىرشىلىككە قاۋىپ تونەدى, جەر, ەل دەپ كەسكىلەسىپ جۇرگەن سول «مايدانگەرلەردىڭ» جەرىن دە, ەلىن دە ەشكىم, ياعني وزدەرى دە, ۇرپاقتارى دا قىزىقتاي الماۋى مۇمكىن. يادرولىق, بيولوگيالىق, حيميالىق قارۋلاردان ەل مەن جەرگە يە بولاتىن ەسى دۇرىس ۇرپاقتىڭ قالۋى مۇمكىن بە؟ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى باعىتتار وسى العاشقى باعىتتى قۋاتتاپ, ول ءۇشىن كەلىسىمدەر مەن ۇنقاتىسۋلار جاسالۋى قاجەتتىگىن ايتىپ تۇر. سونىمەن قاتار, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ, ەلدەردىڭ ءوزارا ىمىرالاسىپ ىلگەرى جىلجۋى ءۇشىن قاجەتتى تۇتاستىق الگوريتمدەرىنىڭ بەس نەگىزگى باعدارىن سارالاپ بەردى. وتكەن عاسىرلارداعى قاتەلىكتەردى قايتالاماي, سان ميلليونداعان ادامنىڭ بىلەك پەن تىلەك بىرىكتىرىپ, جەردىڭ جانە ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ مازاسىن قاشىراتىن جايتتارمەن بىرىگە كۇرەسۋى عانا ادامزاتتى قاۋىپسىز تىرلىككە جەتكىزبەك. ەلباسىنىڭ «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسى سوعىستى بولدىرمايمىز, بەيبىتشىلىكتى ساقتاپ قالۋعا اتسالىسامىز دەگەن وزگە ەلدەردىڭ دە ازاماتتارى تاراپىنان قولداۋ تابادى دەپ سەنەمىن. اقمارال زەيىلوۆا, ماڭعىستاۋ وبلىستىق عىلىمي- ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى. اقتاۋ.بەيبىت ومىرگە ەشتەڭە جەتپەيدى
ادامزات تاريحىندا اۋىر زارداپتارعا ۇلاستىرعان سوعىس از بولماعان. الەم ءالى ءىرىلى-ۇساقتى سونداي سوعىستىڭ زاردابىن تارتىپ كەلەدى. ەندى بەيبىت تۇرعىندار ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن ءححى عاسىردا دا بولماسا ەكەن دەيتىن ىزگى تىلەك ادامزاتتى الاڭداتىپ وتىر. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى IV سامميت ءمىنبەرىنەن «الەمگە تىنىشتىق كەرەك!» دەگەنىندەي, ادامزات بەيبىت ءومىردى قالايدى. راس, بۇل تەك ءبىزدىڭ ەلباسىن عانا تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلە ەمەس, بۇل – جاھان جۇرتشىلىعىنىڭ تىنىشىن كەتىرىپ, تۇندە – ۇيقىدان, كۇندىز كۇلكىدەن ايىرعان ەڭ شەتىن ماسەلە. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرۋىنىڭ دە سەبەبى وسىندا. تەگىندە تابيعي اپاتتان وزگە قانداي دا ءبىر داۋ-جانجال دا, قاۋىپ-قاتەر دە ادامداردىڭ قولىمەن جاسالارى داۋسىز. وعان وتكەن عاسىرداعى سوعىستار دالەل بولا الادى دەسەك, قازىرگى ءححى عاسىردا دا سونداي قيىنشىلىقتار كەزدەسىپ وتىر. سوعان قاراماستان, بارشا ادامزات بەيبىتشىلىك ءۇشىن بايىپتىلىقپەن جانە تاباندىلىقپەن كۇرەس جۇرگىزسە عانا ءزىل باتپان زاردابىنىڭ الدىن الۋعا بولاتىن سەكىلدى. «ءبىز بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ بولاشاعى تۋرالى ويلاۋعا ءتيىسپىز. وتكەن عاسىرلاردىڭ قاسىرەتتى قاتەلىكتەرىن قايتالاۋعا جول بەرمەي, الەمدى سوعىس قاتەرىنەن ءتۇپكىلىكتى ارىلتۋ ءۇشىن بۇكىل الەم ۇكىمەتتەرىنىڭ, ساياساتكەرلەرىنىڭ, عالىمدارىنىڭ, بيزنەسمەندەرىنىڭ, ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ جانە ميلليونداعان ادامدارىنىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋ قاجەت. ءىس-ارەكەتسىز وتىرۋ نەمەسە بىتىمگەرشىلىك قىزمەتپەن اينالىسقان كەيىپ كورسەتۋ الەمدىك اپاتپەن بارابار», دەپ ەلباسى جاھان جۇرتىنا ۇندەۋ تاستادى. ارينە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەگىننەن-تەگىن شىرىلداپ وتىرعان جوق. الەمدى ۇلكەن قاۋىپ-قاتەر بۇلتى تۇمشالاپ تۇر. سول سەبەپتەن, «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىندە ءححى عاسىردا ءومىر سۇرەتىن جانە جۇمىس ىستەيتىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا شىنايى الاڭداۋشىلىعىن «ءبىزدەر, مەملەكەت باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەر, ادامزاتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن زور جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ وتىرمىز. كوپتەگەن تار جول, تايعاق كەشۋدەن وتكەن ادام, ساياساتكەر رەتىندە, سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى كۇردەلى شەشىم قابىلداعان مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە مەن الەمدىك ليدەرلەر مەن بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىققا اقىل-پاراساتقا جۇگىنىڭدەر دەگەن تاباندى تالاپپەن قايىرىلىپ وتىرمىن. ادامزاتتى اجال سەپكەن سوعىس قاتەرىنەن مۇلدە ارىلتۋ ءۇشىن قولىمىزدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كەرەك. ءبىز ءۇشىن قازىر جانە تاياۋ بولاشاقتا بۇدان كوكەيكەستى مىندەت جوق», دەۋىنىڭ استارىنان ۇعىنا الامىز. شىندىعىندا, ۇلتى باسقا تىلەگى ءبىر, ءتىلى باسقا جۇرەگى ءبىر ءار ادام ءۇشىن بەيبىت ومىرگە جەتەتىن ەشتەڭە جوق. يۋري كۋستادينچەۆ, «ۆوزراجدەنيە» بولگار ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, اتىراۋ وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى. اتىراۋ.باقىتتى بولاشاقتىڭ العىشارتى
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاشاندا حالىقارالىق وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانعان بيىك مىنبەلەردەن زامانانىڭ تۇيتكىلدى تۇستارىن تارقاتۋعا قاتىستى ءوزىنىڭ ومىرشەڭ وي-پىكىرلەرىن باتىل ورتاعا سالىپ كەلەدى. كەشا عانا ءبىز جانە بارشا الەم حالقى وسىنداي ادەمى ءساتتىڭ كۋاگەرى اتاندىق, تۇشىمدى پىكىرلەرگە ءتانتى بولدىق. بۇل – اقش تورىندە وتكەن عالامدىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك سامميتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەپ, بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ وزەكتى دەگەن ماسەلەلەرىن كەڭ كولەمدە تارقاتا تالقىلاپ, قاۋىپسىز بولاشاق قۇرۋدىڭ العىشارتتارىن ۇسىنۋى بولدى. جاڭا عاسىر تىنىشسىز, مازاسىز باستالدى. وسىعان وكىنىش بىلدىرگەن ەلباسى بۇل ماسەلەلەر مەن قيىندىقتاردىڭ كەزدەيسوق ەمەس ەكەندىگىن, ونى ادامزاتتىڭ ءوز قولىمەن جاساپ وتىرعاندىعىن, سوندىقتان, اشۋ مەن باسەكەلەستىككە سالىنىپ, قارۋعا جۇگىنۋدىڭ قاجەتى جوقتىعىن, كەرىسىنشە, سابىر مەن اقىلعا بوي الدىرىپ, بارلىق ماسەلەنى سانالى جانە بەيبىت تۇردە شەشۋگە ۇمتىلۋ قاجەتتىگىن ايتتى. يادرولىق قارۋ دەگەنىمىز, ادامزات ساناسىنىڭ جەتىلگەندىگىنىڭ, عىلىمي-تەحنولوگيالىق جاسامپازدىقتى يگەرە العاندىعىنىڭ كورىنىسى. بىراق, وسى ىزگى جەتىستىكتەردى تەك ىزگىلىككە جۇمساعاندا عانا ول ءساتتى, ول قۇندى. بىراق, يادرولىق قارۋ جاساۋ ارقىلى جەر بەتىنە قاۋىپ ءتوندىرۋ – ەشكىم قولدامايتىن ءىس, ەشكىمنىڭ الدىندا كەشىرىلمەيتىن كۇنا. وسى ماقساتتا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ءبىزدىڭ ەلىمىز يادرولىق قارۋ ارسەنالىنان باسا تارتىپ, اتىشۋلى سىناق پوليگوندارىن جابۋعا قول جەتكىزدى. ن.نازارباەۆتىڭ بۇل سالاداعى باستامالارى – الەم ەلدەرىنە ۇلگى. سامميتتە ن.نازارباەۆ بۇگىنگى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىز وركەندەپ, دامىپ جاتقاندىعىن جەتكىزىپ, الىپ دەرجاۆالاردى اۋىزبىرشىلىككە, ءوزارا تۇسىنىستىك ورناتۋعا شاقىردى. سونداي-اق, بۇگىنگى تاڭدا بارشا ەل ءۇشىن باس اۋرۋعا اينالعان لاڭكەستەرمەن كۇرەسۋدىڭ وڭتايلى جولى رەتىندە تەرروريزمگە قارسى ءبىرىڭعاي جەلى قۇرۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, يادرولىق قارۋدىڭ تەررورشىلار قولىنا ءتۇسۋ مۇمكىندىگىنىڭ بار ەكەندىگىنە وراي, ونى بولدىرماۋدىڭ, قاۋىپتىڭ الدىن الۋ قاجەتتىگىن تالقىلادى. «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىن جاريالاۋ ارقىلى ادامزاتتى بولاشاق ءۇشىن جاۋاپتى ەكەندىكتەرىن ەستەن شىعارماۋعا شاقىردى. قاي ەل ءۇشىن دە بەيبىتشىلىك, تىنىشتىق باستى ماقسات دەپ بىلەمىز. وق پەن وت تۇمشالاپ, جويقىن جارىلىستار ورىن الىپ, اش-جالاڭاش بوسقىندار لەگى جەر شارىن شارلاعان تىنىشسىز زاماندا كۇنى ەرتەڭ ءوز ەلىنىڭ, ءوز وتباسىنىڭ, بالا-شاعاسىنىڭ, جەكە ءوزىنىڭ تاعدىرى قانداي بولارىن ەشكىم بولجاي المايدى. سوندىقتان, الەم جۇرتىنىڭ كوكەيىندەگى ارمان دا, ماقسات تا, اۋزىنداعى اڭگىمە دە ءبىزدىڭ ەلباسىمىز ارقىلى ايتىلدى دەپ بىلەمىن. ءپانيا سارمۋرزينا, ماڭعىستاۋ وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى. اقتاۋ.جاھاندىق ىنتىماقتاستىققا باستار جول
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ امەريكانىڭ تورىندە دۇنيەجۇزى ساياساتكەرلەرىنىڭ الدىندا سويلەگەن ءسوزىن ەستىپ, كورگەن سوڭ تۇيگەن ويىم مىناداي: بۇل قادامدى جاھاندىق ىنتىماقتاستىققا باستار جول دەپ باعالاۋ كەرەك. ويتكەنى, ۇلكەن مىنبەردەن بولاشاق ءۇشىن اڭگىمە ايتار الدىندا, ءار ادام ءوزىنىڭ ىسىمەن ۇلگى بولا بىلسە عانا ونى ەل تىڭدايدى, مويىندايدى. بۇل رەتتە, 100-دەن استام ەتنوس وكىلدەرى تۇراتىن قازاقستاندا ىنتىماقتىڭ ۇيىتقىسى ورناعانىن بۇگىندە كوزىقاراقتى كوپ ەلدەر بىلەدى. بۇعان مىسال جەتىپ ارتىلادى. قۇدايعا شۇكىر, بۇل كۇندە ەلىمىز بەيبىت تىرلىك كەشۋدە. ساقتاناتىن ءبىر نارسە بار, ول – حالىقارالىق تەرروريزم. ول ءۇشىن «ىرىس الدى – ىنتىماق» دەگەن دانالىقتى ۇستانعان ءلازىم. سوندا ءتۇرلى جولمەن ەل اراسىندا تۋىنداۋى مۇمكىن جايتتارعا تىيىم بولادى. تاعى ءبىر ەرەكشە ايتا كەتەر جايت, قازاقستان – ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق قارۋدان باس تارتقان ەل. مۇنى الەم حالىقتارى قۋانا قۇپتاپ وتىرعانى راس. سوندىقتان, مەملەكەت باسشىسى ۇلكەن مىنبەردەن ۇلاعاتتى ءسوز ايتتى. سونى دۇنيەجۇزى ساياساتكەرلەرى مويىنداپ, باعالاسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. دوعدىرگۇل مولداقالىقوۆا, جامبىل اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى. الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى.حالىق «قىرعي-قاباق سوعىستى» قالامايدى
ەلباسى ن.نازارباەۆ قاتىسقان اقش استاناسى – ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن قولداۋعا جانە جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن ماراپاتتالدى. اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ باستاماسىمەن 2010 جىلدان بەرى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان بيىلعى سامميت الەمنىڭ ەلۋدەن استام مەملەكەت, ۇكىمەت جانە حالىقارالىق ۇيىم باسشىلارىنىڭ باسىن قوستى. وندا الەمدىك كوشباسشىلار يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, راديواكتيۆتى ماتەريالداردى ساقتاۋ مەن ۇقساتۋ جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سەكىلدى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى. سامميت اياسىندا اقش-تىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكا ينستيتۋتى قازاقستاننىڭ جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ جانە اتومسىز الەم قۇرۋداعى تانىتقان بەلسەندىلىگىن, حالىقارالىق يادرولىق وتىن بانكىن ءوز جەرىندە ورنالاستىرعانىن جوعارى باعالاپ ەلىمىزدى ارنايى ماراپاتتادى. سونداي-اق, اتوم ونەركاسىبى ءسامميتى بارىسىندا ۇيىمداستىرىلعان «EXPO NIS-2016» كورمەسىندە «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق تابيعي ۋراندى ءوندىرۋ, دايىن ءونىم كۇيىنە جەتكىزۋ, ونى ەسەپكە الۋ مەن باقىلاۋ جانە قورعاۋ جۇيەلەرىمەن تانىستىردى. ايتا كەتۋ كەرەك, مۇنداي جۇيە تەك قازاقستاندا عانا قولدانىلادى. ۇلتتىق كومپانيا اقش ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىمەن بىرلەسكەن باعدارلامالار اياسىندا ۋران ءوندىرۋشى جانە ءوڭدەۋشى كاسىپورىندار ءۇشىن تابيعي ۋراندى ەسەپكە الۋ, باقىلاۋ مودەلىن جانە ونىڭ فيزيكالىق قورعانىس جۇيەسىن ازىرلەۋدە. سونىمەن بىرگە, ۋران ءوندىرۋشى ەلدەر, اسىرەسە, ۋران نارىعىنداعى جاڭا مەملەكەتتەر ءۇشىن ماگاتە-ءنىڭ حالىقارالىق ۇسىنىمىن دايىنداۋ ىسىنە قاتىسۋدا. ەسكە سالا كەتسەك, 2015 جىلدىڭ 27 تامىزىندا استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ماگاتە اراسىندا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعان بولاتىن. جوبانىڭ باستى ماقساتى — ماگاتە-گە مۇشە مەملەكەتتەرگە كەپىلدى يادرولىق وتىن جەتكىزىپ بەرۋ ارقىلى بەيبىت اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتىپ, يادرولىق قارۋدى تاراپتاۋ رەجىمىن نىعايتا ءتۇسۋ. راحات مادىبەكوۆ, «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق قىزمەتكەرى. شىمكەنت.