مامان دايارلاۋ ىسىندە ماڭىزدى ىستەرگە ۇيىتقى بولۋدا
قاي زاماندا دا وتان قورعاۋ ءىسى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعان. وتاننان ارتىق قۇندىلىق تا جوق. وسى وتان قورعاۋ ىسىنە ۇلەستەرىن قوسىپ كەلە جاتقان قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرى اسكەري پوليتسياسى باس باسقارماسىنا قاراستى اسكەري پوليتسيا ماماندارىن دايىنداۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى, پودپولكوۆنيك ەربول سپاتاەۆتى اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا ول تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى وتپەلى كەزەڭدە كاسىبي ماماننىڭ ازدىعىنان ءبىراز قيىنشىلىقتاردىڭ بولعانىن, مۇنداي جاعداي اسكەرىمىزگە دە اسەرىن تيگىزگەنىن اتادى.
– سونداي قيلى كەزەڭدەردە قارۋلى كۇشتەردە قۇقىق ءتارتىبىن ساقتاۋ ءۇشىن ارنايى اسكەري بولىمشە قۇرۋ يدەياسى تۋىندادى. بۇعان تىكەلەي ۇيىتقى بولعان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەدى. 1997 جىلى 22 ساۋىردە ەلباسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇيەسىن ءارى قاراي رەفورمالاۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» وكىمى شىعىپ, قارۋلى كۇشتەردىڭ اسكەري پوليتسيا ورگاندارىن قۇرۋدى تاپسىردى. قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ جان-جاقتى قولداۋىنىڭ ارقاسىندا سول جىلدارى اسكەري پوليتسيانىڭ مىقتى ىرگەتاسى قالاندى. وسى ارادا مىنا ءبىر نارسەنى دە ەسكە سالا كەتسەم دەيمىن. اسكەري پوليتسيا الەمدە 40-تان استام ەلدە جاساقتالعان. ولاردىڭ قاتارىندا اقش, گەرمانيا, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, قىتاي جانە تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرازىندا جۇيەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, 2005 جىلعى 21 اقپاندا «اسكەري پوليتسيا ورگاندارى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل قۇجات اسكەري پوليتسيا ورگاندارىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن, قاعيداتتارىن, مىندەتتەرىن ايقىنداپ بەردى. سونىمەن قاتار, «ادالدىق, باستاماشىلىق, كومەك» ۇرانىمەن تاۋلىك بويى قالتسىز قىزمەت اتقارۋ ءىسى دە سول قۇجاتتا ناقتىلاندى.
– ەربول داۋلەتباق ۇلى, زاڭعا سايكەس اسكەري پوليتسيانىڭ اتقاراتىن مىندەت-ماقساتتارىن تاراتىپ ايتا كەتسەڭىز.
– باستىلارىنا توقتالار بولسام, قۇقىققا قايشى قولسۇعۋشىلىقتان اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جانە باسقا دا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ; گارنيزونداردا قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋ, اسكەري قىلمىس جانە قۇقىق بۇزۋشىلىقتى انىقتاۋ, دەر كەزىندە اشۋ جانە جولىن كەسۋ; اسكەري ءبولىمدى ءوز ەركىمەن تاستاپ كەتكەندەردى بولدىرماۋ, تەرگەۋ ورگاندارىنان, سوتتان جاسىرىنىپ جۇرگەن اسكەري قىزمەتشىلەردى ىزدەۋ; اسكەري كولىك قۇرالدارىنىڭ جول ءجۇرۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, اسكەري قىزمەتشىلەردى اسكەري پوليتسيانىڭ گاۋپتۆاحتالارىندا ۇستاۋ – وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. بۇعان قاراپ, اسكەري پوليتسيا ارالاسپايتىن قىزمەت سالاسى جوق دەۋگە بولادى.
ەل پرەزيدەنتى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اسكەري-ساياسي جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, مىقتى جاۋىنگەرلىك ازىرلىكتى ساقتاۋ تۋرالى تالاپتارى اياسىندا قازىرگى ۋاقىتتا اسكەري پوليتسيانىڭ كۇندەلىكتى ءىس-ارەكەتى ەكى نەگىزگى بولىكتى قۇرايدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – قۇقىق قورعاۋ, ەكىنشىسى – اسكەر قۇرامى بولىپ ەسەپتەلەدى. قۇقىق قورعاۋ قۇرامىنا كەلەتىن بولساق, الدا ايتقانىمىزداي, بۇل قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ, شەتەل دەلەگاتسيالارىنا جانە اسكەري لەكتەرگە ىلەسىپ ءجۇرۋ, گارنيزونداردى پاترۋلدەۋ, مەملەكەتتىك جانە حالىقارالىق كولەمدەگى ءىس-شارالار, وقۋ-جاتتىعۋلار كەزىندە قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋ, تاعى باسقالار. اسكەر قۇرامى – بۇل جول كومەندانتتىق قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋ, ماڭىزدى وبەكتىلەردى كۇزەتۋ, اسكەرلەردىڭ جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلدارى كەزىندە قۇقىق ءتارتىبىن قاتاڭ ساقتاۋ جانە باسقا دا قىزمەتتەردى اتقارۋ.
اسكەري پوليتسيا جاۋىنگەرلەرى اسكەري پوليتسيانىڭ ابىرويى مەن بەدەلىن تۇسىرمەۋگە, قايتا نىعايتىپ تۋداي ەتىپ بيىك كوتەرۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرى اسكەري پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىزمەتتىك ەتيكا ەرەجەلەرى ءازىرلەنىپ, بەكىتىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى كەزدە اسكەري پوليتسيا قارۋلى كۇشتەر جۇيەسىندە لايىقتى ورىنعا يە بولدى. قىزمەت اتقارۋداعى باستى ماقساتىن ءار ازامات سوزبەن ەمەس, تاباندى ءىسپەن جۇرگىزۋ بۇلجىماس پارىز. مۇنداي اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ءمۇلتىكسىز ورىندالۋىنا قورعانىس مينيسترى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ پەن قر قك اسكەري پوليتسياسى باس باسقارماسىنىڭ باستىعى, گەنەرال-مايور تيمۋر داندىباەۆ تىكەلەي باعىت-باعدار بەرىپ, ۇيىتقى بولىپ وتىرعانىن ايتۋدى وزىمە مىندەت سانايمىن.
– اسكەري ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە كەلگەن ازاماتتاردى ورتالىققا قابىلداۋ قالاي جۇرگىزىلەدى؟
– ءبىزدىڭ ورتالىقتا بىلىمدەرىن جەتىلدىرەتىندەردىڭ جاس شاماسى 35-تەن اسپاۋى كەرەك. جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى اسكەري كافەدرالاردا ءبىلىم العان لەيتەنانتتار, سول سەكىلدى وتان الدىنداعى بورىشىن وتەپ قايتقان ازاماتتار عانا وقيدى. اسكەري پوليتسيانىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى بولىمدەرىنە كەرەك كادرلاردى ولار وزدەرى تاڭدايدى. زاڭ تالابىنا ساي وتىنىشتەرىن بەرگەن سوڭ, سىناقتاردان وتكىزەدى. ول بويىنشا ۇمىتكەردىڭ بويى 1,75 مەتردەن كەم بولماۋى, دەنە ءبىتىمى مىعىم, شىمىر بولۋى ءتيىس. 100 مەترگە, ودان سوڭ 3 شاقىرىمعا جۇگىرۋ بارىسىندا مارەگە بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا كەلۋى قاجەت. وسى سىننان سۇرىنبەي وتكەندەردىڭ قۇجاتتارى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ قارۋلى كۇشتەرى اسكەري پوليتسياسى باس باسقارماسىنا جىبەرىلەدى. سودان كەيىنگى جەردە ءبىلىم الساق دەگەندەر ءبىزدىڭ ورتالىققا كەلەدى.
– سىزدەردەگى قابىلداۋ قالاي جالعاسىن تابادى؟
– ءبىزدىڭ ورتالىقتا ولار تەست بويىنشا ەمتيحان تاپسىردى. ءار ازامات وتان قورعاۋ ىسىندەگى ادالدىعىمەن قاتار, ەل تاريحىن جەتىك ءبىلۋى, قاسيەتتى تاۋەلسىزدىگىمىزدى جوعارى باعالاۋى, وعان ارقاشان ادالدىق تانىتۋى, اتا زاڭ تالاپتارىن مۇلتىكسىز ورىنداۋى, قانداي مەملەكەتتەرمەن شەكارالاس ەكەنىمىزدى, ياعني قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تىكەسىنەن تىك تۇرىپ جاۋاپ بەرەتىندەي بولۋى ءتيىس. وسىعان جاۋاپ بەرگەندەر ءبىزدىڭ ورتالىقتا وقۋىنا مۇمكىندىك تۋادى. شىنىندا, اسكەري قىزمەت, ياعني مەملەكەتتىڭ ساپتاعى ساربازى بولۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ءبىز تالاپكەرلەردى قابىلداعان كەزدە ولاردى پسيحولوگيالىق جاعىنان دا جان-جاقتى قاداعالايمىز. جەتىك ماماندار ءار تالاپكەرمەن اڭگىمە وتكىزەدى. اسكەري پوليتسياعا كەلگەن ادام تاۋلىكتىڭ 24 ساعاتىندا كوز ىلمەي جۇرەتىن ۋاقىت تەزىنە ءتوزۋى قاجەت. اياق استىنان دابىل بولعاندا جەدەل جينالىپ, ءتيىستى ورنىندا تابىلۋى كەرەك.
– وسى ۋاقىتقا دەيىن سىزدەردىڭ ورتالىقتارىڭىزدا قانشا ادام ازىرلىكتەن ءوتتى؟ قايتا دايارلاۋ جاعى دا قاراستىرىلعان بولار؟
–1500-دەن اسا ازامات جان-جاقتى ءبىلىم الدى. قايتا دايارلاۋ دا ۇزدىكسىز جالعاسىن تابۋدا. ماسەلەن, اسكەري قىزمەتشىلەر ءبىر بولىمنەن ەكىنشى بولىمگە اۋىسقاندا, ماماندىقتارى وزگەرەدى. سول كەزدە ولار ءبىزدىڭ ورتالىققا كەلىپ, جاڭا ماماندىعىنا ساي بىلىمدەرىن جەتىلدىرەدى. وسى ارادا مىنا ءبىر ماسەلەنى اشىپ ايتا كەتەيىن. بىزگە كەلگەن تالاپكەرلەر ءۇش اي مەرزىمگە جىبەرىلەدى. ەكى اي ىشىندە تەوريالىق تۇرعىدا وقىپ, ماماندىعىن تەرەڭ مەڭگەرۋگە جول اشىلادى. ال قالعان ءبىر ايىندا ءوزىن جىبەرگەن جەرگىلىكتى جەردەگى اسكەري پوليتسيا مەكەمەسىنە بارىپ پراكتيكادان وتەدى. پراكتيكا مەن تەوريانى جەتىك ۇشتاستىرعاندارعا ءبىز مىنەزدەمەمىزدى بەرىپ, ماماندىعىنا ساي قىزمەت ەتەتىنىن العا تارتامىز. ەڭ باستىسى, ورتالىقتان ءبىلىم الىپ شىققانداردىڭ ءبارى جۇمىسقا ورنالاسادى.
– ءبىلىم جەتىلدىرۋگە كەلگەندەرگە ساباق جۇرگىزۋ ءتاسىلى قالاي اتقارىلادى؟
– بارلىق جاعداي قاراستىرىلعان. وقۋ سىنىپتارى وقۋلىقتارمەن, ادىستەمەلىك قۇرالدارمەن, ينتەراكتيۆتى تاقتالارمەن تولىق جابدىقتالعان. مول كىتاپ قورى جيناقتالعان كىتاپحانا, سپورت زالى, تاربيە بولمەسى جۇمىس ىستەيدى. وقىتۋشىلار قۇرامىنا كەلەر بولساق, وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى, پودپولكوۆنيك باۋىرجان سالىمباەۆ, پولكوۆنيك سەرىكحان ىرگەباەۆ, پودپولكوۆنيك بەرىكتاس ءجۇنىسوۆ, مايورلار الەن پارداباەۆ, نۇرلان جوراەۆ, دوسبول قوزجانوۆ سەكىلدى تاجىريبەلى دە بىلىكتى اسكەري مامان يەلەرى ساباق بەرەدى.
– سىزدەردە وقۋ قاي تىلدە ءجۇرگىزىلەدى؟ وزگە مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناس جاعى قالاي؟
– قازىر ەكى تىلدە, ياعني قازاق, ورىس تىلدەرىندە وقىتىلىپ كەلەدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي الداعى ۋاقىتتا اعىلشىن تىلىندە وقىتۋدى قولعا كەشىكتىرمەي الامىز. سوعان قازىر ازىرلىك جۇمىستارى جۇرگىزىلۋ ۇستىندە. ءتىلدى جەتىك بىلەتىن ماماندار, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار جيناقتالۋدا. ال وزگە ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس دەگەنگە كەلەر بولساق, الىس-جاقىن ەلدەرمەن بايلانىسىمىز جاقسى. ءجيى دوڭگەلەك ۇستەلدە باس قوسىپ, الداعى مىندەت-ماقساتتاردى تالقىلاپ وتىرامىز. ەجەلگى كورشىمىز رەسەي مەملەكەتى ءوزىنىڭ اسكەري پوليتسياسىن 2013 جىلى قۇرعان ەدى. ال ءبىزدىڭ اسكەري پوليتسيامىزدىڭ جۇمىس ىستەي باستاعانىنا 20 جىلعا تايادى. وسى جىلدار ىشىندە جيناقتاعان تاجىريبەمىزدى وزگە ەلدەر اسىرەسە, رەسەيلىك اسكەريلەر جىلدا كەلىپ وڭ ىستەرىمىزدى ۇيرەنىپ قانا قويماي, وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىندا قولدانىپ وتىر. زامان تالابى, ۋاقىت ولشەمى ەسكى سۇرلەۋدە قالا بەرۋدى قالامايتىنى انىق. ءبىز ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى باعدارلاماسىنا ساي ورتالىقتىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسىن جاساپ, قازىر سونى تالقىلاۋ ۇستىندەمىز. بۇل الداعى ۋاقىتتا ءوزىنىڭ ناتيجەسىن بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىن.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».