تۇركىستاندا ءبىرىنشى حاتشى كەزىم. ءتۇس الەتىنە تاياۋ جۇمىس ورنىمداعى اقسۇر تەلەفون شىر ەتە قالدى. ويىمدى بولگەندىگىنە نارازى كەيىپپەن تەلەفون تۇتقاسىن قۇلاعىما توستىم. قىزىلقۇم اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى مۇحامەدكارىم شاكەنوۆ ەكەن.
سالەمدەسكەن سوڭ مۇقاڭ: «بۇگىن ەكىنشى كۇن ءبىزدىڭ اۋداندا «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ كۇندەرى وتۋدە. قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى جازۋشى, «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى مۇحتار ماعاۋين باستاپ كەلدى. قۇرامىندا ءبىر توپ بەلگىلى قالامگەرلەر بار. جازۋشى, ءانشى جانىبەك كارمەنوۆ تە وسى كىسىلەرمەن بىرگە», – دەپ قىسقا قايىردى. مەن ويلانىپ قالدىم. جۋىردا وتكىزگەن بۇكىل قالالىق اكتيۆتە ءبىر قارت كوممۋنيست: ء«بىزدىڭ قالامىزعا ءارتۇرلى زارجاق شۋىلداق انسامبلدەر كوپ كەلەدى.
نەگە حالقىمىزدىڭ ساف التىنداي قازىناسىن جيناپ, ۇيرەنىپ, حالىقتىڭ وزىنە قايتارۋ بارىسىندا ۇلكەن ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن تولەگەن مومبەكوۆ, جانىبەك كارمەنوۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, قايرات بايبوسىنوۆ ءتارىزدى ونەرپازداردى وسىندا ارنايى شاقىرتىپ, حالىقپەن جۇزدەستىرۋدى ۇيىمداستىرۋعا بولمايدى؟», – دەپ ورىندى وي تاستاعان ەدى. ءتيىستى ادامداردى شۇعىل تۇردە جيناپ, كەڭەسىپ, وبلىسىمىز ارنايى شاقىرتىپ الدىرا المايتىن ءانشىنى قالامىزعا شاقىرتىپ, سەكسەن مىڭداي تۇركىستاندىقتارمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرۋدى ويلاستىردىق. ءجون-جوبا بىلەتىن ەكى-ءۇش كىسىنى قىزىلقۇمعا جىبەردىك. قالعانىمىز ەلەڭدەي حابار توسىپ وتىردىق. اقىرى جىبەرگەن ادامدار دا قۋانىشتى حابارمەن ورالدى.
جانىبەك تۇركىستاندىقتاردىڭ تىلەگىن قۇپ العانىن ەستي سالىسىمەن قىزۋ دايىندىق جۇمىسىنا كىرىسىپ تە كەتتىك. ...شۋميلوۆ اتىنداعى تەمىرجول سارايىنداعى العاشقى كەزدەسۋ اتاقتى اقان سەرىنىڭ «بالقاديشاسىمەن» اشىلدى. وزگە انشىلەردەن جانىبەكتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ءوزى ورىندايتىن ءاربىر ءاننىڭ تاريحىنا توقتالىپ, تىڭداۋشىسىن الىس جىلدارعا «ساياحات» جاساتۋىندا ەكەن. ارقانىڭ جايلاۋداعى ايلى ءتۇنى, ادام بالاسىنان كوپ قيانات كورىپ, مىلقاۋ بالاسىمەن جەكە ءومىر سۇرگەن اقان سەرى.
مۇڭلى اقانعا كەزدەسكەن ىبىرايدىڭ ەستى سۇلۋ قىزى بالقاديشا. شولپىسى سىلدىرلاپ, اقان سەرىگە جاۋدىرەي قاراعان اياۋلى ارۋعا ارناپ شىعارعان «بالقاديشا» ءانى جانىبەك كارمەنوۆتىڭ ورىنداۋىندا وتە اسەرلى ەستىلدى. اق جاۋلىقتارىنىڭ ۇشىمەن كوزىن سۇرتكەن كەيۋانالار مەن ءبىر ءسات ويعا باتقان اۋىل قاريالارىنا قاراپ, ەرىكسىز تولقيسىڭ. حالقىمىزدىڭ انشىلىك ءداستۇرى جايىندا بىرنەشە ساعات تاپجىلماي سىر شەرتە وتىرىپ, حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارىن ناشىنە كەلتىرە شەبەر ورىندايتىن جانىبەك كارمەنوۆتىڭ اسىل ونەرىنە باس يمەۋگە بولا ما؟ ۇكىلى دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ بىردە شىرقاتا سالسا, ەندى بىردە جۇرەكتىڭ نازىك قىلىن باسا وتىرىپ سىزىلتا بەبەۋلەتەتىن ءانشىنىڭ كۇمىس كومەيىنەن توگىلگەن اسەم اندەردى تىڭداعاندا ەرەكشە كۇيگە بولەنگەنىمىز اقيقات. الدىن الا ەسكەرتۋسىز, قوسپاسى جوق تابيعي قالپىندا, ورىندارىنان تۇرىپ زالدىڭ ءار جەرىنەن سۇراۋ بەرگەن كوپشىلىككە قاراپ, اتاقتى امىرە, جۇسىپبەك, ماناربەك, عاريفوللاداي الىپتار ءداستۇرىنىڭ جالعاسى جانىبەككە قاراپ ىشتەي تەبىرەنەسىز.
ءساتى ءتۇسىپ, كوگىلدىر كوكتەم كۇنى قاراتاۋدىڭ بوكتەرىنە شىعىپ, كيىز ۇيدە سامالدى كەشتە جانىبەك سالعان اندەردى ۇزاق تىڭدادىق. جانىبەك اسپانداتا ءان سالعان سول ءبىر كەشتە جاسىل جاپىراققا ورانعان جەمىس اعاشتارى ءان اۋەنىنە ەلتىگەندەي اقىرىن تەربەلىپ تۇردى. سىلدىرلاي اعىپ جاتقان ەركە مايدامتال بۇلاعى دا بىرەر ساتكە تىنا قالعانداي. بۇلاق جاعاسىنا تىگىلگەن التى قانات كيىز ءۇيدىڭ باسقۇرلارىن قانداي شەبەر جاسادى ەكەن؟! بەلدەۋدە تۇرعان شوپانداردىڭ ءمىنىس اتتارى قۇلاقتارىن قايشىلاي سارقىراعان تاۋ وزەنىندەي اقتارىلىپ جاتقان ءاندى ءبىر ءسات تىڭداپ قالعانداي. قازان ماڭىنداعى جەڭگەيلەر مەن قىزمەت كورسەتىپ جۇرگەن جىگىتتەر تۇرعان-تۇرعان جەرلەرىنە وتىرا كەتكەن. مايدامتالدىڭ تالاپقا قاراي سوزىلعان قىراتىندا اق ساعىم اق بوكەندەي ءورىپ بارا جاتتى. اق ساعىم جوسىلعان سوناۋ قىراتقا قاراي انگە اسەرلەنگەن ءبىزدىڭ كوڭىلىمىز دە شارىقتاپ بارا جاتتى. قايران حالىق اندەرى. سەندەر باتىر بابالارىمىز بەن اسىل اجەلەرىمىزدىڭ دە جان-جۇرەكتەرىن تەربەتتىڭدەر-اۋ. وسىناۋ كەڭ دالاداي دارحان مىنەزدى قايران قازاق حالقى! قانداي دا ءبىر قيىنشىلىق زامانداردا سەن ار مەن انگە تابىندىڭ! اۋىزدىقتارىمەن الىسقان ارعىماقتاردىڭ ۇستىندە, اي استىندا ءان سالعان سەرى حالقىم! سايىن دالاعا پانا ىزدەپ كەلگەندەرگە ايقارا قۇشاعىڭدى اشىپ, استىنا ات, ۇستىنە شاپان, الدىنا مال سالدىڭ. وسىنداي دارحان پەيىلدەن شىققان حالىق اندەرى, سەندەر ماڭگىلىك ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەتە بەرەر ۇلى مۇرامىز ەكەنى انىق. تالاي وزەندەر سارقىلار, تالاي كولدەر تارتىلار. بىراق, حالىق اندەرى جانىبەكتەي جىگىتتەرىمىزدىڭ ورىنداۋىندا بۇل دالادا اسپانداعى جۇلدىزداي جارقىراي بەرەر... ...كيگەنىم اياعىما كوك كەبىس-ءتى, قازاندا قالقىپ ءجۇرىپ وكپە ءپىستى. بىرگە وسكەن بالا كەزدەن, بەۋ قاراعىم, جاس شاعىم سەنى كورىپ ەسكە ءتۇستى... ەتەگىن اق كويلەكتىڭ كومكەرگەنىڭ, وزىمە تەك ءوزىڭسىڭ تەڭ كورگەنىم. جارىپ جەپ جارتى قۇرتتى وتىرعاندا, ۇنايدى كوزدى ماعان توڭكەرگەنىڭ, – دەپ اڭىراتقاندا قىز-كەلىنشەكتەر تومەن قاراپ قىزارسا, جىگىتتەر جىمىڭداپ, قارتتار جاعى «وي, ءپالى» دەپ قاۋقىلداسىپ قالادى. ءبىر اننەن سوڭ ءبىر ءان.
ارناسىنا سىيماي تاۋدان تومەن لىقسي اققان اساۋ وزەن ءتارىزدى اسەم اندەر ءبىزدىڭ قيالىمىزدى قاي قيىرعا قالىقتاتپادى, بەۋ, شىركىن! اتاقتى «ەلىم-اي» ءانى جانىبەكتىڭ ورىنداۋىندا ەرەكشە اسەرلى شىعادى. وزگە انشىلەردەي ەمەس, جانىبەك «ەلىم-ايدى» ەلۋگە جۋىق شۋماقپەن ورىندايدى ەكەن. اجەيلەر اق جاۋلىقتارىنىڭ ۇشىمەن كوزدەرىن ءسۇرتىپ, قارتتار تەرەڭ-تەرەڭ كۇرسىندى. جاستار جاعى دا تەرەڭ ويعا بەرىلگەندەي... بۇل دۇنيە جەتكىزبەيتىن ارمان دۇنيە, بۇرىنعى بابالاردان قالعان دۇنيە. بارىندا ورالىڭنىڭ وينا دا كۇل, بىزدەن دە وتە شىعار جالعان دۇنيە. دۇنيە وتە شىعار ويناقتاعان, الدى-ارتى, باردى-جوقتى ويلاتپاعان. ازىراق بىلگەنىمشە ءان سالايىن, ولەڭدى قايدا ايتامىز تويدا ايتپاعان... ءاربىر شۋماعى جانىڭدى اسەم شۋاققا بولەپ, جۇرەگىڭدى تەبىرەنتەتىن وسىناۋ حالىق اندەرى جانىبەك كارمەنوۆتىڭ ورىنداۋىندا ەشكىمگە ۇقسامايتىن قۋاتتىلىعىمەن, نازىكتىلىگىمەن دە قۇندى. ءبىزدىڭ ءبىر بايقاعانىمىز وزگە انشىلەرىمىزدەن جانىبەكتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ونىڭ ءاربىر ءاننىڭ ءاربىر ءسوزدىڭ ماعىناسىن تىڭداۋشىسىنا جەتكىزە ايتاتىندىعىندا. ول وزىنە ۇناعان حالىق اندەرىن جيناپ, جاتتاپ الىپ, رەپەرتۋارىن ۇنەمى جاڭارتىپ, جاسارتىپ جۇرەتىن ءانشى ەكەن. قالادا وتكەن كەزدەسۋلەردە قابىرعانى قاق جارىپ سىرتقا شىعۋعا تالپىنعان ءانشى داۋسى ەندى قارت قاراتاۋدىڭ باسىندا ءبىر كەش بويى قالىقتاپ تۇرادى... قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ءانشى, جازۋشى جانىبەك كارمەنوۆتىڭ باي رەپەرتۋارىن انشىلىك ءداستۇرى قالىپتاسقان ءۇش ۇلكەن مەكتەپتىڭ, ەگەر تاراتىپ ايتار بولساق: ارقاداعى سەگىز سەرى, ۇكىلى ىبىراي, ءمادي, ءبىرجان سال, بۇركىتبايدىڭ مۇستافاسى, عازيز, مايرا, ءيمانجۇسىپ, اباي, شاكارىم, جاياۋ مۇسا, اسەتتەردىڭ; ەدىل مەن جايىقتىڭ جاعاسىندا جاتقان قالىڭ ەلدىڭ مۇحيتى مەن بالا ورازىنان; جەتىسۋدىڭ جەلماياسى اتانعان كەنەن, قۇلان اياق قۇلمامبەت, جامبىل, ۇمبەتالى, ءسۇيىنباي, سادىق قوجا, قالقانىڭ, قاراتاۋدى مەكەندەگەن, وڭتۇستىك وڭىرىنەن شىققان بالقى بازار, قاڭلى ءجۇسىپ, كەتە ءجۇسىپ, قارا ساقال ەرىمبەت, جيەنباي, شورياقتىڭ ومارى, ق ۇلىنشاق, مايلىقوجا, نارتاي, رۇستەمبەك جىراۋ سەكىلدى ءبىر-بىرىنە مۇلدە ۇقسامايتىن الىپ ارنالاردىڭ باسىن قوسقان سەكىلدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ شىعارمالارىنا ءبىر-ءبىر تاڭ ارناي الاتىن جاپ-جاس جانىبەك بالا كەزىنەن ءانشى بولسام دەپ ەمەس, جازۋشى بولسام دەپ ارمانداعاندىعىن ءسوز اراسىندا ايتىپ قالدى. ول بۇل ماقساتىنا دا جەتتى.
وعان جانىبەك كارمەنوۆتىڭ تىنىمسىز ىزدەنىسى مەن تەرەڭ تولعانىسىنان تۋعان – ءۇيىمىزدىڭ سورەلەرىندە قاتارلاسىپ تۇرعان – پروزالىق كىتاپتارى كۋا. رەسپۋبليكالىق بەلگىلى ادەبي باسىلىمداردا جارىق كورگەن شىعارمالارىن بىلاي قويعاندا ءار جىلدارى جارىق كورگەن: «اقىلبايدىڭ ءانى» (1980 ج.), «عاشىقتىڭ ءتىلى» (1988 ج.), «ماحاببات ءانى» (1986 ج.), «كوك الا ۇيرەك» (1982 ج.) ءتارىزدى كوركەم شىعارمالاردىڭ اۆتورى جانىبەك كارمەنوۆتىڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى ەكەندىگىن جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي بىلە بەرمەيدى ەكەن. ءوزىنىڭ ۇكىلى دومبىراسىنىڭ ەگىز شەگىندەي انشىلىك پەن قالامگەرلىكتى قابات الىپ ءجۇرۋدى ماقسات تۇتقان جانىبەك كارمەنوۆتىڭ قازىردىڭ وزىندە العان بيىگى تالايلارعا قول جەتپەيتىن ارمان.
تۇركىستان قالاسىندا بولعان ءۇش-ءتورت كۇننىڭ ءبىر ساعاتى دا بوس بولمادى. قوعامدىق مەكەمەلەر مەن جەكە ازاماتتار كەزەككە تۇردى. ءتىپتى, ءبىر-بىرىمەن كەزەككە تالاسىپ, سوزگە كەلىپ قالعاندارعا كۋا دا بولدىق. «قىسقا ءجىپتىڭ كۇرمەۋگە كەلمەيتىندىگى» ءتارىزدى, جانىبەكتىڭ ءبىزدىڭ قالاعا بولگەن ۋاقىتى كوزدى اشىپ-جۇمعانشا وتە شىقتى. تۇركىستان اسپانىن ساعىنىشقا تولى اسەم اندەرىمەن تەربەتكەن, دىرىلدەتكەن, دۇرىلدەتكەن ءانشى-جازۋشىمەن قوشتاسۋ ءۇشىن «ۇزىن-قۇلاقتان» ەسىتكەن ۇلكەن-كىشى ەل-جۇرت تۇگەل جينالىپتى. «موسكۆا-الماتى» جۇيرىك پويىزى تۇركىستان قالاسىنا ساناۋلى مينۋتقا عانا ايالدايدى. ءبىز جانىبەك كارمەنوۆتى وسى پويىزعا شىعارىپ سالدىق. جانىبەك كارمەنوۆتىڭ ونەرى ونى تىڭداعان قاۋىم جۇرەگىندە ساقتالىپ قالعانى انىق.
نۇريدين بالقياەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى, پروفەسسور.
الماتى.