دجوزەف ستيگليتس (Joseph E.Stiglitz) الەمگە تانىمال امەريكاندىق ەكونوميست. كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازى. حالىقارالىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان. اقش پرەزيدەنتى كلينتون تۇسىندا ەكونوميكالىق كەڭەسشىلەر ءماجىلىسىن باسقارعان. ەكونوميكا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى (2001 جىل). عالىم بۇگىنگى ساياسي-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەر جايىندا تەرەڭنەن وي قوزعايدى. ونىڭ قۇندى پىكىرىنىڭ ءبىرى قوعامداعى تەڭسىزدىك تۋرالى ويلارى. ونى The Price of Inequality ەڭبەگىندە ەرەكشە اتاپ وتەدى, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
د. ستيگليتس تەڭسىزدىكتى ەكىگە ءبولىپ قاراستىرادى. ءبىرى – تابيعي, ەكىنشىسى – ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدا قولدان جاسالعان تەڭسىزدىك. ماسەلەن ادامداردىڭ ءبارى ومىردە تەڭدەي بولمايدى. اقىل-ويىمەن, ەڭبەگىمەن قاتارىنان وزاتىندار بار. مۇنداي ايىرماشىلىق تابيعاتتا بولاتىن قۇبىلىس. كەرىسىنشە تەڭسىزدىك قولدان ۇيىمداستىرىلادى. سونىڭ سالدارىنان قوعامدا بايلار مەن كەدەيلەردىڭ اراسى تىم الىستاي تۇسەدى. وعان ماسەلەن, مونوپوليا, سالىقتى جاسىرۋ, قاراپايىم جۇمىسشىلار ەسەبىنەن بەلگىلى ءبىر ادامداردىڭ بايۋى سەكىلدى ارەكەتتەر جاتادى.
ەكونوميستتىڭ پىكىرىنشە, وسى تەڭسىزدىكتىڭ ناتيجەسىندە ومىردە بارلىق الەۋمەتتىك ماسەلەلەر تۋىندايدى. ال باي مەن كەدەيدىڭ اراسىنىڭ تىم الشاقتاۋىنا تابىس پەن پايدانىڭ ءادىل ۇلەستىرىلمەۋى سەبەپ. عالىم وسى ماسەلەنى زەرتتەۋگە عۇمىرىنىڭ 30-40 جىلىن ارناعان. ءسويتىپ الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك قوعامدا ورتا تاپتى تىم السىرەتىپ جىبەرەدى دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى.
40 پايىزدىق مەجە: ۇكىمەت حالىقتىڭ ناقتى تابىسىن قالاي وسىرمەك؟
ەندى ەكونوميستىڭ وي-پىكىرلەرىنەن بىرنەشە مىسال ايتساق. ىشكى جالپى ءونىم (ىجو) جاعىنان اقش الەمدە ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان مەملەكەت. بىراق سوعان قاراماستان تابىس ءبولىنىسى وتە ادىلەتسىز. ماسەلەن قۇراما شتاتتاردىڭ 1% ازاماتى ەلدىڭ 30% قازىناسىنا يە. كەرىسىنشە امەريكاندىقتاردىڭ 60%-ى ناشار كۇيدە ءومىر سۇرەدى. كوپشىلىگىنىڭ ءۇي الۋعا, قىمبات مەديتسينا مەن ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىن پايدالانۋعا قالتالارى كوتەرە بەرمەيدى. جالپى مۇنداي جاعداي تەك اقش ەمەس, الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىنە ءتان قۇبىلىس. ماسەلەن مۇنايعا باي اراب ەلدەرىندە دە حالىقتىڭ 10% جۇرتى مەملەكەتتىڭ 60% بايلىعىن يەلەنەدى. سوندىقتان د. ستيگليتس مۇنداي تەڭسىزدىكتى تابيعي ەمەس, ساياسي-ەكونوميكالىق شەشىمدەر ارقىلى قولدان جاسالعان الالاۋ دەپ تۇسىنەدى.
ءوز كەزەگىندە عالىم بەلگىلى ءبىر توپتاردى بايىتىپ, قالعان تومەندەگى حالىقتى كەدەيلەندىرە ءتۇسۋدىڭ بىرنەشە سەبەبىن اتايدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى ءىرى كومپانيالارعا ينۆەستيتسيا تارتادى, قوسىمشا جۇمىس ورنىن اشادى دەگەن ۇمىتپەن بەرىلەتىن سالىقتىق جانە باسقا دا جەڭىلدىكتەر. جالپى سالىقتىڭ ماڭىزدىلىعى ەشكىمگە دە جاسىرىن بولماسا كەرەك. دەي تۇرعانمەن جەراستى قازبا بايلىعىن ساتۋمەن كۇن كورەتىن مەملەكەتتەر سالىقتان گورى, قازبا بايلىقتان تۇسكەن تابىسقا كوبىرەك ارقا سۇيەيدى. ونداي ەلدەردىڭ بيۋدجەتى نەگىزىنەن جەراستى بايلىعىنان تۇسەتىن پايدامەن تولتىرىلادى. ال قازبا بايلىعى جوق مەملەكەتتەر تەك قاراپايىم ازاماتتاردىڭ تولەيتىن سالىعىنا يەك ارتادى. سوندىقتان ونداي ەلدە تۇراتىن ادامداردا «مەن مەملەكەتتى سالىعىم ارقىلى ءوز قالتامنان قارجىلاندىرىپ جاتىرمىن» دەگەن تۇسىنىك باسىمداۋ بوپ كەلەدى. سول سەبەپتى د. ستيگليتستىڭ پىكىرىنشە, ولار ۇكىمەتتەن دەنساۋلىق پەن ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىن ساپالى ەتۋدى, حالىققا جايلى ءومىر جاساۋدى تولىق تالاپ ەتە الادى.
جاڭا سالىق كودەكسى حالىققا نە بەرەدى؟
بۇل رەتتە عالىم تاريحشى وليۆەر ۆەندەل حولمەستىڭ «سالىق ءبىزدىڭ باقىتتى ءومىر ءسۇرۋىمىز ءۇشىن تولەنگەن وتەماقى» دەگەن سوزدەرىن مىسالعا كەلتىرەدى. د. ستيگليتستىڭ ويىنشا بايلار سالىقتى باسقالاردان كوبىرەك تولەۋ كەرەك. ول بىرىنشىدەن قالتالى ازاماتتىڭ وزىنە قاجەت. سەبەبى ونىڭ سالىعىنا مەملەكەت قورعانىس پەن قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتەدى, ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ساپاسىن جاقسارتادى, ينفراقۇرىلىمدى دامىتادى. وسىنىڭ ءبارى كومپانيا باسشىسىنىڭ وزىنە پايدا بولىپ اينالىپ كەلەدى. حالقى ءبىلىمدى, دەنساۋلىعى جاقسى, قورعانىسى بەرىك قامالداي, بارلىق ينفراقۇرىلىممەن قامتىلعان مەملەكەتتە جۇرگىزىلگەن بيزنەس يەسىن مىندەتتى تۇردە تابىسقا شىعارماي قويمايدى. سول ءۇشىن ەلدىڭ مۇددەسىن ءبىرىنشى كەزەكتە بايلار ويلاۋى ءتيىس.
د. ستيگليتس كومپانيالارعا بەرىلەتىن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر ارقىلى كاسىپورىن ءوزىنىڭ ءوندىرىسىن كەڭەيتىپ, قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشادى دەگەن سەنىم تازا وتىرىك ەكەنىن ايتادى. بلۋمبەرگ اگەنتتىگى كەلتىرگەن ستاتيستيكا بويىنشا اقش-تا سالىق جەڭىلدىگىن يەلەنگەن كومپانيالار ودان تۇسكەن پايدانى ينۆەستيتسياعا ەمەس, قور نارىعىنان اكتسيا ساتىپ الۋعا جۇمساپ جىبەرگەن. بۇل ءبىر عانا قۇراما شتاتتاردا ەمەس, الەمنىڭ بارلىق ەلىندە بولىپ جاتقان جاعداي. ءتىپتى دەموكراتيالى ەۋروپانىڭ وزىندە سالىقتاعى الاياقتىق بابىمەن ايگىلى IKEA كومپانياسى دا سوتتىلى بولىپ جاتىر.
وسى تۇستا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ءجۇرىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ دۇرىستىعىنا تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزە الامىز. ايتالىق مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا ارناعان كەزەكتى جولداۋىنىڭ بىرىندە بايلارعا سالتانات سالىعىن سالۋدى تاپسىردى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن مۇنايعا, باسقا دا قازبا بايلىقتارعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ ءۇشىن ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ باعدارلاماسى ەلىمىزدە قارقىندى تۇردە ىسكە اسىپ جاتىر. ياعني كەلەشەكتە قازىناعا تۇسەتىن تابىستى ءوندىرىس پەن ازاماتتاردىڭ سالىعى قۇرايتىن بولادى. سوندىقتان دا بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە پرەزيدەنت پارمەنىمەن سالىق كودەكسىنە ۇلكەن وزگەرىستەر ەنگەلى جاتىر. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتى مەملەكەتتىڭ ورنىقتى دامۋى ءۇشىن سالىقتىق تولەمدەردىڭ ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنە ءبىلۋى ءتيىس. بۇدان بۇرىن دا ايتىلعانداي ەل قازىناسىنىڭ كوپ بولىگى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى تولەۋگە جۇمسالىپ كەتىپ جاتىر. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا بيۋدجەتتە قارجى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ەمەس. ەگەر بايلار الىمدارىن جاسىرماي, سالتانات سالىعىن تولەپ تۇرسا, كاسىپ اشقان ءار ازامات ەل مۇددەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويسا, مەملەكەت قازىناسى ارتا تۇسەر دەگەن وي عانا عوي بىزدە.
ەكولوگيالىق تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى قاشان تارقايدى؟
د. ستيگليتستىڭ پىكىرىنشە, قالتالى ازاماتتاردىڭ شەكەسىن شىلقىتىپ وتىرعان تاعى ءبىر نارسە ول ءتۇرلى مىندەتتەمەلەردى ورىنداماۋ, ەرەجە-زاڭداردى ءبىلىپ تۇرىپ ادەيى بۇزۋ. ماسەلەن كوپتەگەن كاسىپورىندار ەكولوگيانى ساقتاۋعا, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قوسىمشا ينۆەستيتسيا بولگىسى كەلمەيدى. وسى تالاپتاردى ورىنداماۋدىڭ ناتيجەسىندە قانشاما قاراجاتتى ءوز پايدالارىنا ۇنەمدەپ وتىر. ال بىراق جاپا شەگەتىن قورشاعان ورتا مەن قاراپايىم جۇمىسشىلار. ءتىپتى كوپ مەكەمەلەر ارتىق اقشا شىعارماۋ ءۇشىن ادامداردى تۇراقتى جۇمىسقا الۋدىڭ ورنىنا فريلانسەر, ياعني ەركىن ەڭبەككەر ەسەبىندە پايدالانادى. بۇل جەردە جۇمىس بەرۋشى ونىڭ ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنە, دەنساۋلىعىنا باسقا دا الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىنە جاۋاپ بەرمەيدى. مۇنداي ءۇردىس وكىنىشكە قاراي الەمنىڭ بارشا ەلىندە كەڭ تارالعان.
وسى اتالعان ماسەلەردەن ارىلۋدىڭ جالعىز جولى – ءار ادام ءوزىنىڭ جەكە ار-ۇياتىنا, ادامگەرشىلىگىنە كوبىرەك ءۇڭىلۋى كەرەك. بۇل تۇستا پرەزيدەنت باستاعان «ادىلەتتى قازاقستان» تۇجىرىمداماسى, «تولىق ادام» ءىلىمى نەگىزىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگى بايقالادى. بۇدان ەكونوميكا, ساياسات پەن رۋحانيات ءبىر-بىرىنەن اجىراماي, ءاردايىم قاتار ءجۇرۋ كەرەكتىگىن تۇسىنەمىز. بىرىنە كوبىرەك ماڭىز بەرىلسە باسقاسى مىندەتتى تۇردە السىرەيدى.
شىمكەنت