اتتەڭ ءبىر قاپى دۇنيە-اي!
قازاق قىزدارى اراسىنان شىققان تۇڭعىش باسكەتبولشى رەتىندە ۇلىقتالىپ, ەسىمى ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديامىزعا ەنگەن شولپان دۇيسەنوۆانىڭ ومىردەن وزعانىن التى ايدان كەيىن كەزدەيسوق ەستىپ, ەرىكسىز ويعا كەتتىم. ەل سپورتىنىڭ وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن اياۋلى جان ەلەپ-ەسكەرۋگە ابدەن لايىق ەدى. بىراق, انشەيىندە بوعىمىزدى بوتالى تۇيەگە بالاپ, ال كەرەك كەزىندە بارىمىزدى باعالاي بىلمەيتىن جامان ادەتىمىزدەن بۇل جولى دا جاڭىلا قويمادىق. كەزىندە اتى اڭىزعا اينالعان كەسەك تۇلعانىڭ باقيلىق بولعانىنان حابارسىز قالعانىمىز وسى ويىمىزدىڭ ايعاعى ەمەي نەمەنە؟!
بۇرناعى جىلى قارلاتىپ, بورانداتىپ قاراعاندىعا ىزدەپ بارعانىمىزدا قۋانىشىن جاسىرا الماي جايراڭداپ قارسى الىپ ەدى جارىقتىق. قارا التىندى قالانىڭ قاق ورتاسىندا قۋشەكە حرۋششەۆتىڭ كوزىندەي بوپ قالىپ قويعان ەكى قاباتتى ەسكى ءۇي بىزگە سوندا تىم جۇپىنىلاۋ كورىنگەن. كوكتەگىنى كوكسەيتىن كوڭىلىمىزگە جۇگىنسەك, كەز كەلگەن شەنەۋنىك كەزەكسىز-اق شەكەسىنەن شەرتىپ ءجۇرىپ الاتىن ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن ساۋلەتتى پاتەرلەردىڭ ءبىرى بۇل كىسىگە بۇيىرماعانى ادىلەتسىزدىك سەكىلدى.
جالعىز قىزى ساۋلەنىڭ قاباعىنا قاراپ جاپاقتاعان كەيۋانا كەمسەڭدەپ وتىرىپ باياعىدا اق تاڭنان قارا كەشكە دەيىن شاپقىلاسا شارشامايتىن ەكى اياق ەندى قارىس قادامنىڭ ءوزىن اۋىرسىناتىنىن, باس اۋىرىپ, بالتىر سىزداۋ جيىلەگەنىن, قالجىڭى جاراسقان قاتار قۇربىلاردىڭ قالماعانىن, تىم بولماسا تەلەفونمەن تىلدەسەر ءتىرى جان تابىلمايتىنىن, باسقا شارۋالارى باستارىنان اساتىن ۇلكەندى-كىشىلى ۇلىقتاردىڭ ۇمىتقانىن, ايتەۋىر جاساعاننىڭ ءاربىر جارىق كۇنىنە جانار قارىقتىرعانىنا شۇكىرشىلىك ەتەتىنىن ايتقانى ەسىمنەن كەتپەيدى.
* * *
توقسانعا تاياعان جاسىندا تولعاۋى توقسان تىرشىلىكتىڭ اششى-تۇششىسىن قاتار تاتىپتى. ءوزىنىڭ وتكەن ومىرىنە ەشقاشان وكىنبەگەن. ەڭ باستىسى, ەلىنە ادال قىزمەت ەتتى. سىنىپ كەتۋگە ءسال قالعان سىندارلى ساتتەردە سىر بەرمەگەن. جانىنا تالاي جارا تۇسسە دە جاقسى كۇندەردەن كۇدەر ۇزبەپتى.
سىزدەر, ءسىرا, سۋرەتتەگى تۇرىنە قاراپ كەيىپكەرىمىزدىڭ تۇبىندە ءبىر «شيكىلىك» بار-اۋ دەپ كۇدىكتەنۋلەرىڭىز عاجاپ ەمەس, قادىرلى وقىرمان قاۋىم. ولاي ويلاۋىڭىزدىڭ ءجونى جوق ەمەس. ويتكەنى, ونىڭ اناسى جاۋھار ماسكەۋدەگى كوم ۆۋز-دى بىتىرگەن باشقۇرت قىزى ەكەن. سودان عوي ەن توعايلى ەدىل بويىن جايلاعان ناعاشى جۇرتىنا تارتقىڭقىراپ تۋعانى. ايتپەسە اكەسى سۇلتان ءوزىمىزدىڭ سەمەيدىڭ توبىقتىسى. زايساندا قالالىق تۇتىنۋشىلار قوعامىن باسقارىپ تۇرعاندا اۋىرىپ, قايتىس بولىپتى.
تاعدىر تاۋقىمەتىن كوبىرەك تارتقان بالالىق شاعى تۋرالى شولپان اپاي شەرلەنە سىر شەرتكەن بولاتىن... «ءسويتىپ اكەمنەن ءۇش جاسىمدا ايىرىلدىم. كەيىن شەشەم عايسا نوعاسباەۆ دەگەن وبلىستىق حالىق اعارتۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ادامعا كۇيەۋگە ءتيدى. وبالى نەشىك, ول مەنى تۋعان قىزىنداي ماپەلەدى. سودان سورىمىزعا قاراي, وتىز جەتىنىڭ ويرانى باستالىپ, وگەي اكەم جالعان جالامەن ۇستالىپ كەتە باردى. ستاليندىك سولاقاي ساياساتتىڭ جەندەتتەرى ءبىزدى جەلكەلەپ, پاتەرىمىزدەن قۋىپ شىقتى. «حالىق جاۋىنىڭ» وتباسى اتانعاندىقتان بايقۇس باسىمىز ارىزدانىپ ەشقايدا بارا المايمىز. اركىمنىڭ قورا-قوپسىسىن پانالاپ, پۇشايمان حالگە تۇستىك. ەگىز ىنىلەرىم مۇرات پەن مارات بۇل قيىندىققا شىداماي, قىرشىندارىنان قيىلدى. ەكى ۇلىن جەرلەپ, ەڭكىلدەپ جىلاپ كەلە جاتقان جەرىنەن مامام تۇتقىنعا الىنىپ, اتىشۋلى «كارلاگقا» ايدالدى. ارتىندا اڭىراپ قالعان بولات ەكەۋىمىزدى بالالار ۇيىنە جونەلتتى. ونىمەن قويماي, باۋىرىمدى مەنەن ايىرىپ باسقا جاققا جىبەردى. ونعا تولىپ, وڭ-سولىمدى ايىرۋعا جاراعان مەن ءۇشىن بۇل ايىرىلىسۋ اسا قيىنعا سوقتى. ۇنەمى بولاتتى ىزدەۋ ۇستىندە بولدىم. «دەتدومداعى» تاربيەشىلەردىڭ دەگەنىنە كونبەي تالاي تاياق تا جەدىم. قاراقتارىم, ونداي قاسىرەت ەندى قايتالانباسىن...
سونىمەن قويشى, 1942 جىلى انام امان-ەسەن اباقتىدان بوسادى. ىلە-شالا پاۆلودار وبلىسىنىڭ ماي اۋدانىنداعى مويكا اۋىلىندا ورنالاسقان اسكەريلەردىڭ وتباسىن قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىساتىن مەكەمەگە جۇمىسقا كىردى. ارى-بەرى ساندالىپ, اقىرى ءبىزدى تاۋىپ ءوزىنىڭ قاسىنا الدى. سول جەردە ايتەۋىر اشتان ولمەي, كوشتەن قالماي مەكتەپ ءبىتىردىم. ەرتىستى قىستا شانامەن, جازدا قايىقپەن ەندەي ءوتىپ ساباققا باراتىنبىز. ەركەك كىندىكتىنىڭ ءبارى مايداندا. تىلدا قالعان قارتتار مەن قاتىن-بالانىڭ تىرلىگىندە تيتتەي تىنىم جوق. سوعىستىڭ تەزىرەك ءبىتۋىن تىلەدىك كۇنى-ءتۇنى. ەرەسەكتەرمەن بىرگە ەڭبەككە ارالاسىپ, ەرتە ەسەيدىك.
وسىلايشا, وي تولعاعان ول الدەنەگە قانىققانداي قاباعى اشىلماي ءۇنسىز وتىرىپ قالعانى ءالى كوز الدىمدا تۇر.
* * *
ءومىردىڭ ءوزى شىڭداعان ورىمدەي بويجەتكەن ون جەتىگە تولعاندا ارمان قۋىپ, الىستاعى الماتىعا اتتاندى. اۋىلدان الا شىققان جارتى قاپ قاتقان ناندى ەرتەلى-كەش تالشىق ەتىپ, الما باقتى استانادان ويداعىداي ءبىلىم بەرەر وقۋ ورنىن ىزدەدى. اقىرى ەۆاكۋاتسيامەن الاتاۋدىڭ باۋرايىنا كوشىپ كەلگەن سەۆاستوپول كەمە جاساۋ تەحنيكۋمىنا ءتۇستى. بىراق, جاتاقحانا بەرىلمەدى. كورىنگەن بۇرىشتا تۇنەۋىنە تۋرا كەلدى. ءسويتىپ سالى سۋعا كەتىپ جۇرگەندە كوشەدە ىلىنگەن ءبىر حابارلاندىرۋدى كوزى شالىپ قالدى.
تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ دايىندىق بولىمىنە قۇجات قابىلدايدى ەكەن. سىناقتان سۇرىنبەي ءوتىپ, ستۋدەنت اتاندى. جاتاقحاناعا جايعاسىپ, ستيپەنديا الىپ, جىرعاعانى-اي سوندا جارىم كوڭىلى كوك جايلاۋعا قونعانداي. تاۋ اسىپ, تاس باسىپ كەن ىزدەپ كەتەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن, كەيىپكەرىمىزدىڭ ءومىر-وزەنى كەنەتتەن باسقا ارناعا بۇرىلىپ كەتپەگەندە. كەيدە كەزدەيسوقتىق تا كوپ نارسەنى شەشىپ كەتەتىنىنە سەنبەي كور بۇدان كەيىن.
فاشيستىك گەرمانيامەن سوعىستاعى ۇلى جەڭىستىڭ قۇرمەتىنە ماسكەۋدە فيزكۋلتۋراشىلاردىڭ بۇكىلوداقتىق شەرۋى وتەتىن بولىپ, سوعان قازاقستان دەلەگاتسياسى جاساقتاسىپ جاتتى. جاستايىنان جۇمىس جاساپ شىنىققان, ءسامبى تالداي سىمباتتى شولپان ىرىكتەۋدە ىركىلمەي ۇكىلەنگەن ۇزدىكتەردىڭ قاتارىنان تابىلدى.
قىزىل الاڭداعى قىزىعى مول تورقالى تويعا اتتانار الدىندا الماتىداعى شەكاراشىلار ۋچيليششەسىنىڭ بازاسىندا جالاۋىن كوتەرگەن جارىس بارىسىندا ول الدىنا جان سالمادى. باسەكەلەستەرىنىڭ بارىنەن بيىككە سەكىردى, جۇگىرسە نەبىر جەلاياقتارعا جەتكىزبەدى, قۇلاشتاي لاقتىرعان گراناتاسى قۇربىلارىنىكىنەن الىسقا ۇشتى...
قيمىلى شيراق شىمىر قىزدى الماتىدا جاڭادان اشىلعان دەنە تاربيەسى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءشامىل شاكىر ۇلى بەكباەۆ وزدەرىنە وقۋعا شاقىردى.
باق تالايىنا قازاق باسكەتبولىنىڭ قارلىعاشى بولۋ باقىتى بۇيىرعان شولپان دۇيسەنوۆا وسىلايشا ۇلكەن سپورتتىڭ تابالدىرىعىنان اتتادى. وندا قاراكوز قانداستارىمىزدىڭ كوبىسى ءتىپتى, مۇنداي ويىن ءتۇرى بارىنان بەيحابار-تۇعىن. كەيىن عوي, قازاقتان شىققان تۇڭعىش وليمپيادا چەمپيونى ءالجان جارمۇحامەدوۆ سىندى جارىق جۇلدىزدارىمىزدىڭ جارقىرايتىنى. قازىرگى تاڭدا شولپانداي ساڭلاعىمىزدىڭ ءىزىن باسار قارىنداستارىمىزدىڭ قارا كورسەتپەۋى وتە وكىنىشتى-اق.
ەكىنشى كۋرستان ينستيتۋت كومانداسىنىڭ ساپىندا ونەر كورسەتە باستاعان تالانتتى ويىنشىنىڭ شەبەرلىگى كۇننەن-كۇنگە شىڭدالا بەردى. العاشقى باپكەرى نينا اندرەەۆنا گاپچەنكو قازاقستان باسكەتبولى پيونەرلەرىنىڭ ءبىرى بولاتىن.
اسقان قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا اينالاسىنان ات وزدىرعان شولپان دۇيسەنوۆا ون جىل بويى وداقتىق بايگەلەرگە قازاقستاننىڭ ايەلدەر قۇراماسىن باستاپ شىققانىن بۇگىندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. كسرو حالىقتارىنىڭ ءبىرىنشى سپارتاكياداسىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ اتىنان جارىس جالاۋىن كوتەرۋ قۇرمەتىنە يە بولعانىن دا اۋىز تولتىرا ايتا كەتكەنىمىز ابزال. سول سپارتاكيادادان سوڭ «سوۆەتسكي سويۋز» جۋرنالىندا ونىڭ سۇيكىمدى سۋرەتى باسىلىپ, شارتاراپتى شارلاعانى بار.
ءدۇبىرلى دودالاردا دۇركىرەگەن شولپان دۇيسەنوۆانىڭ 1954-1955 جىلدارى كسرو-نىڭ جاستار قۇراماسىندا كەيىننەن ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرلەرى اتانعان گالينا ياروشەۆسكايا, نينا ەرەمينا ء(تورت بىردەي وليمپيادادان رەپورتاج جۇرگىزگەن كوممەنتاتور) سەكىلدى الەمگە ايگىلى باسكەتبولشىلارمەن بىرگە ويناعانىن ەسكە العاندا كەۋدەمىزدى ارينە ماقتانىش سەزىمى كەرنەيدى. سوتسياليستىك ەلدەرگە ەمىن-ەركىن بارىپ جۇرگەن ونى فرانتسياداعى حالىقارالىق كەزدەسۋگە اپارمادى. سوۆەتتىك قىراعى مەكەمەلەر «حالىق جاۋىنىڭ» قىزىن كاپيتاليستىك مەملەكەتكە جىبەرۋدەن سەسكەنگەن سىڭايلى. ءسويتىپ, الاڭدا اتويلاعان قازاق قىزىنىڭ تاۋى شاعىلىپ, تاۋانى قايتتى. وسىناۋ كەلەڭسىز وقيعا سپورتتان كەتۋىنە سەبەپ بولدى.
* * *
– كوپ نارسە كوكىرەگىمدە ءالى سايراپ تۇر, – دەپ ەدى شولپان اپاي وتكەندى ەمىرەنە ەسكە الىپ.
– اسىرەسە, 1954 جىلى تاشكەنتتە ۇيىمداستىرىلعان ورتا ازيا رەسپۋبليكالارى سپارتاكياداسىنىڭ فينالىن ۇمىتپايمىن. وزبەكستانمەن ءولىپ-ءتىرىلىپ وينادىق. الاڭ يەلەرى القالاعان جانكۇيەرلەرىنىڭ ايعاي-شۋىنا ارقالانىپ بارىن سالىپ باقتى. ەسەپ سولاردىڭ پايداسىندا. ءتورت ەسكەرتۋ الىپ ۇلگەرگەن مەنى جاتتىقتىرۋشىلارىمىز دەمالىس ورىندىعىنا وتىرعىزۋدى ءجون كوردى. ءسىرا, بەسىنشى ەسكەرتۋدەن قاۋىپتەندى بىلەم. قىزداردىڭ قاتتى قينالعانىن كورىپ وتىرمىن. ماڭدايىم تەرشىپ مازام كەتتى. ۇتىلىپ جاتقانىمىزعا قۇددى ءوزىم كىنالى سياقتىمىن. كومبەنىڭ توبەسى كورىنگەندە ءبىزدىڭ باپكەرىمىز نيكولاي تۋندا تورەشىدەن ءۇزىلىس سۇرادى. اسىعىس تۇردە اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, شاكىرتتەرىن قايتا-قايتا قايراپ الەك. كەنەت ويىنداعىسىن بۇگىپ قالۋدى بىلمەيتىن ەركىندەۋ مىنەزىمەن ەرەكشەلەنەتىن ستەللا شۋستروۆا دۇرسە قويا بەرسىن. «قورعانىسقا كوشكەنىمىزدى قولدامايمىن. شابۋىلدىڭ شوعىن ۇرلەۋ ءۇشىن دۇيسەنوۆانى ويىنعا قايتا قوسۋ قاجەت».
سول ءسوز تۇرتكى ما, الدە جاتتىقتىرۋشىمىزدىڭ ءاۋ باستان ويلاستىرعان تاكتيكاسى ما, ونىنشى نومىردەگى تامارا پوگۋلياەۆانىڭ ورنىنا مەن شىقتىم. ماقتانعانىم ەمەس, تورداعى قۇستاي تورىققاندىكى مە, بىلمەيمىن, بىردەن قولىم ءجۇرىپ, قارسىلاستارىمىزدىڭ تورىنا دۇركىن-دۇركىن دوپ توعىتۋمەن بولدىم. سونىڭ ناتيجەسىندە جەڭىسكە جەتىپ, التىننان القا تاعىندىق.
* * *
باسكەتبولدى قويعان سوڭ شولپان دۇيسەنوۆا ۇزاق ۋاقىت بويى ۇستاز بولدى. العاشىندا الماتىدا, سونان كەيىن قاراعاندىدا جاس سپورتشىلاردى باۋلىدى. قاراعاندىنىڭ پوليتەحنيكالىق جانە كووپەراتيۆتىك ينستيتۋتتارىندا جەمىستى ەڭبەك ەتتى. كەزىندە كەنشىلەردىڭ «شاحتەر» كومانداسىندا ويناعان بەلگىلى فۋتبولشى گەنادي زاسيمەنكومەن وتاۋ قۇرىپ, وتباسىلىق باقىتقا بولەندى.
بار عۇمىرىن باسكەتبولعا ارناپ, ۋايس احتاەۆ, ارمەناك الاچاچيان, ۆلاديمير مۇحامەدجانوۆ جانە باسقا اتتارى اڭىزعا اينالعان اقبەرەن سپورتشىلارمەن ارالاس-قۇرالاس بولعانىن تاعدىردىڭ تاماشا سىيى سانايتىن تارلانبوز باسكەتبولدا ءوز ورەندەرىمىزدىڭ ازدىعىنا قاتتى قىنجىلىس بىلدىرگەنى جادىمدا ءالى جاڭعىرىپ تۇرعانداي. الايدا, اپام اسەرلى اڭگىمەسىن الداعى دۇرمەكتى دۇنيەجۇزىلىك باسەكەلەردە جاي وعىنداي جارقىلدار جاستارىمىزدىڭ بوي كورسەتەرىنە سەنىم ءبىلدىرىپ اياقتاعان ەدى.
جەڭىستى كۇندەردە جۇزدەسكەنشە جارعاق قۇلاقتارى جاستىققا تيمەي جۇرگەن جاقسى نيەتتەگى جانكۇيەرلەرىمىزدىڭ دە ۇكىلەگەن ۇمىتتەرى ۇزىلمەۋىنە ءبىز دە تىلەكتەسپىز.
تالعات باتىرحان,
«ەگەمەن قازاقستان».
قاراعاندى.