كۇرشىم اۋدانىندا ەكى جىل بۇرىن «تورەتوعام» جشس اتتى ءىرى بالىق رەسۋرستارىن اۋلاۋ جانە وڭدەۋ كاسىپورىنى اشىلعان. اۋدانداعى جۇمىس ساپارىمىزدىڭ اياسىندا اتالعان زاۋىتتىڭ جۇمىسىمەن تانىسقان ەدىك. كۇرشىم اۋدانىنىڭ اكىمى سەيسەنعازى چۋكاەۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋدان كولەمىندە 6 ەلدى مەكەن جاعالاۋدا ورنالاسقان. 300-گە جۋىق تۇرعىن تىكەلەي بالىق اۋلاۋ كاسىبىمەن شۇعىلدانادى. بۇل – زايسان كولى مەن بۇقتىرما سۋ قويماسىنىڭ جاعالاۋىنداعى جۇرتتىڭ ەجەلگى كاسىبى. اۋدان اكىمى سەيسەنعازى جۇماعالي ۇلى سوڭعى جىلدارى «تورە» كونسورتسيۋمىنا قاراستى «تورەتوعام» جانە «ديگام» جشس وڭدەگەن بالىق ونىمدەرى ەۋروكودتارعا يە بولىپ, قىتاي مەن ەۋروپا ەلدەرى, رەسەي نارىعىنا شىعا باستاعانىن جانە جىلىنا ەكسپورتقا شىعارىلاتىن 4 مىڭ توننا بالىقتى اۋلاۋ مەن وڭدەۋ بويىنشا ءتيىستى ليتسەنزياعا يە بولعانىن, كاسىپكەرلەرمەن زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەپ جاتقانىن جەتكىزدى. جۋىردا وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ حالىقپەن ەسەپتى كەزدەسۋىندە جەرگىلىكتى بالىقشىلاردىڭ وندىرىستىك كووپەراتيۆكە بىرىگىپ, بالىق اۋلاۋعا رۇقسات الۋىنا باسىمدىق بەرىلەتىنىن ايتقان بولاتىن. ءوڭىر باسشىسى كۇرشىم اۋدانىنا جۇمىس ساپارى كەزىندە دە اتالعان ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالعان ەدى. قازىرگى كەزدە اۋداندا وسى تاراپتا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قايىڭدى مەن قۇيعان اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ بالىقشىلارى تەندەرگە قاتىسۋ تالاپتارىن ورىنداۋ ماقساتىندا نەسيە قاراجاتىن قاراستىرىپ, ءوز مۇمكىندىكتەرىن سىناپ كورمەك. ال «تورەتوعام» جشس بۇل تالاپتى ءاۋ باستا ورىنداعان كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى.
«تورەتوعام» جشس باس ديرەكتورى نۇرلان قاسىمحانوۆپەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە, كاسىپورىن باسشىسى بالىق شارۋاشىلىعى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ءسوز قوزعادى. بۇل ءوزى قاتپارى كوپ, قاجىر-قايراتتى قاجەت ەتەتىن سالا. نۇرلان ەسىمحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ۇزاق جىلدار بويى بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىنان اۋداندىق بيۋدجەتكە سالىق تۇسپەي, بالىقشىلاردىڭ شارۋاسى ونبەي, شاتقاياقتاپ تۇرعان كەزەڭدەر ءوتتى. سوندىقتان وسى سالادا ءجۇرگەن كۇرشىمدىكتەر باس قوسىپ, ونىڭ ىشىندە 13 كاسىپكەر جاڭا كاسىپورىندى قۇرعان ەكەن. ياعني, قايىعى مەن كەمەسىن, اۋ مەن باسقا دا قۇرالدارىن «تورەتوعام» جشس مەنشىگىنە وتكىزگەن جاڭا كومپانيا جەتەكشىلەرى بانكتەن عيمارات ساتىپ الادى. وعان 120 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيادى.
شارۋاشىلىق قاتىسۋشىلارى – زايسان كولىنىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان كۇرشىم اۋدانىنا قاراستى بالىقشى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ امانات, اقسۋات, جولنۇسقاۋ جانە تارباعاتاي اۋدانىنىڭ تۇعىل اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى. وسىلايشا جاڭا ءوندىرىس ورنى اۋدان تۇرعىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن 2013 جىلى اشىلدى. بالىقتى كەشەندى وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالى قۇرال-جابدىقتارى ساتىپ الىندى. جاڭا جۇيەگە كوشۋدى قالاعان كاسىپورىن ينۆەستورلارى زاۋىتقا ەۋروپالىق وداقتىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەتىن جوعارى قۋاتتى گەرمانيالىق-رەسەيلىك توڭازىتقىش قۇرالدارىن الىپ كەلدى. بالىق ونىمدەرىن 40-45 گرادۋسقا دەيىن قاتىرا الاتىن جاڭا قۇرالداردىڭ 20 جىلعا دەيىنگى ساپا كەپىلدىگى بار. سونداي-اق, سانكت-پەتەربۋرگتەن كەلگەن بىلىكتى تەحنولوگتاردىڭ كومەگىمەن جاڭا ءوندىرىس جۇيەسى جولعا قويىلىپ, ىسكە قوسىلدى. ورنالاسقان جەرىنە وراي, كاسىپورىنعا اۋدان ورتالىعىنداعى تورەتوعام اتتى كونە توعاننىڭ اتاۋى بەرىلدى. 2014 جىلدىڭ كوكتەمىندە كاسىپورىن عيماراتتارى تولىعىمەن كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. شەتەل نارىعىن يگەرۋ ماقساتىندا قازاق ۆەتەرينارلىق ينسپەكتسياسى, كەدەن وداعى ەلدەرى بويىنشا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن باقىلاۋ قىزمەتى مەن ەۋرووداقتىڭ فرانتسيا, يتاليا, گەرمانيا, شۆەيتساريا ەلدەرىنىڭ ماماندارىنان قۇرالعان كوميسسيا ساراپشىلارى ءونىم وڭدەۋدىڭ ەۋروپالىق ساپا ستاندارتتارىنا سايكەستىگىن تەكسەردى. وسى اۋديتتىك جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە زاۋىت ءونىمى ەۋروكودقا يە بولدى. بۇل – حالىقارالىق نارىققا «تورەتوعام» ءونىمى توقتاۋسىز كىرەدى دەگەن ءسوز. «تورەتوعام» برەندى قازىر ەۋروپا نارىعىنا جولداما الىپ, جىلىنا 500 توننا كوكسەركە سۇبەسىن ليتۆا, گەرمانيا, دانيا, بەلگيا, نورۆەگيا ەلدەرى مەن قىتايدىڭ بەيجىڭ قالاسىنا تاسىمالداۋدا. بۇل ەلدەرمەن ءۇش جىلعا بەكىتىلگەن كەلىسىمشارت بار.
نۇرلان قاسىمحانوۆ قىتايدىڭ سارى تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى چينداۋ پورتتى قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق اكۆامادەنيەت كورمەسىنە قاتىسىپ, «تورەتوعام» ءونىمدەرىن تانىستىرعانىن جەتكىزدى. جالپى, قىتاي ەلىمەن 1 مىڭ تونناعا دەيىن بالىق ونىمدەرىن وتكىزۋگە كەلىسىمشارت جاسالىپ, بۇگىندە دايىن ءونىم مايقاپشاعاي كەدەن بەكەتى ارقىلى تاسىمالدانۋدا. قىتاي الەمدە بالىق ەكسپورتتاۋدان العاشقى ورىندا بولسا دا, ميللياردتار ەلىنىڭ «تورەتوعام» ءونىمىنە سۇرانىس ءبىلدىرۋى بەكەر ەمەس.
– بۇگىندە بۇكىل الەمدە بالىقتى ارنايى اكۆاتوريالاردا وسىرەدى. ال ءبىزدىڭ ءونىمىمىز ەكولوگيالىق تازا تابيعي ورتادا – زايسان كولىنەن اۋلاناتىندىقتان, ساپاسى جاعىنان الەمدە جوعارى باعاعا يە بولدى. سوندىقتان, ءبىز التىنعا باعالاناتىن بالىعىمىزدى اۋلاۋدان بۇرىن ونىڭ ءوسۋىن, ساقتالۋىن دا ويلاستىرۋىمىز كەرەك, – دەيدى كاسىپورىن جەتەكشىسى. – البەتتە, اتا-باباسىنان بەرى بالىق شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانىپ كەلە جاتقان جاعالاۋداعى تۇرعىندار كولدىڭ جاعدايىن جەتىك بىلەدى. ولار ءبىر كۇندىك پايدا ويلاعان براكونەرلەرگە قاراعاندا, كولگە قامقور. ەلىمىزدە ۋىلدىرىق شاشار مەزگىلدە 45 كۇنگە دەيىن بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان. كوكسەركە 300 مىڭ دانا مولشەرىندە ۋىلدىرىق شاشادى. تابيعاتتىڭ تەڭدىگى دە سوندا, كوكسەركەنىڭ اتالىعى ۋىلدىرىقتى شاياندار مەن قۇستاردان ساقتاۋ ءۇشىن جاعالاۋدا قالىپ, «كۇزەتەدى». ۋىلدىرىقتىڭ 20-30 پايىزىنىڭ ساقتالۋىنىڭ ءوزى بالىقتىڭ وسىمىنە جول اشادى. وسىعان وراي, زاۋىت باسشىلىعى بالىقتى قولدان وسىرۋگە كوڭىل ءبولىپ وتىر. ماسەلەن, تمد ەلدەرىندە كولەمى جاعىنان ۇشتىككە ەنگەن كۇرشىم اۋدانىنداعى بالىق پيتومنيگى جانە ۋىلدىرىق شاشۋ-شاباق ءوسىرۋ شارۋاشىلىعىنا 2 ميلليون تەڭگە اۋدارىپ, بالىق وسىرۋگە تاپسىرىس بەردى. سونىمەن بىرگە الماتى وبلىسىنداعى شىلىكتى توعان شارۋاشىلىعىمەن جاسالعان كەلىسىمشارت نەگىزىندە 15 ميلليون تەڭگەگە 700 مىڭ دانا ءدوڭماڭداي, اق امۋر قۇرتشاباقتارى بۇقتىرما سۋ قويماسىنا جىبەرىلدى. بۇل بالىق تۇرلەرى كول سانيتارلارى ىسپەتتى. ياعني, جاعالاۋداعى قوعا-قامىستى جەپ, تازارتۋ ارقىلى كوكسەركە سىندى جىرتقىش بالىقتارعا جاعىمسىز اسەر ەتەتىن لاستانۋدان ساقتايدى. ۋىلدىرىق شارۋاشىلىعىندا كەڭەس وكىمەتى كەزىندە تۇقى, سازان وسىرىلگەنىمەن, كوكسەركەنى ءوسىرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسى جاسالماعان ەكەن. «تورەتوعام» زاۋىتى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا قىتايلىق ارىپتەستەرمەن كوكسەركە اكۆامادەنيەتىن ەنگىزۋ جوباسىن جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. سوڭعى جىلدارى بالىقشى ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ كومەگىمەن جاعالاۋدى تازالاۋ جانە اەراتسيا جۇمىستارى ءداستۇرلى تۇردە جۇرگىزىلە باستادى. اەراتسيا دەگەنىمىز – قىستىگۇنى سۋدا اۋا بولۋى ءۇشىن مۇزدى تەسىپ, ويىققا قامىس ءتۇسىرۋ ءجۇمىستارى. ودان بولەك, كولشىكتەردەگى قۇرتشاباقتاردى قۇتقارۋ, ايدىنعا جىبەرۋ جۇمىستارىنا كوڭىل اۋدارىلدى. سونداي-اق, «تورەتوعام» باسشىلىعىنىڭ شەشىمىمەن بالىقشىلار تويىن ۇيىمداستىرۋ قولعا الىندى. وعان بالىقشىلارمەن بىرگە باسقا سالا ماماندارى, كورشى اۋدانداردان قوناقتار كەلىپ, كوپتەگەن سپورتتىق سايىستار وتكىزىلەدى. قىستىڭ ايازىندا, جازدىڭ اپتابىندا تولقىنمەن الىسىپ, تەڭىز كەشىپ جۇرەتىن بالىقشىلار قاۋىمى بۇل تويدا ءبىر سەرپىلىپ قالادى.
«تورەتوعام» – از ۋاقىتتا 36 قازاقستاندىق كومپانيانىڭ ىشىنەن وزا شاۋىپ, ونجىلدىق ليتسەنزياعا يە بولعان كاسىپورىن. تەندەردەن ۇتقان ۇزاقمەرزىمدى بالىق شارۋاشىلىعى اكۆاتوريالارى تۇعىل, جولنۇسقاۋ, امانات اۋىلدارىنىڭ تۇسىندا ورنالاسقان. وبلىس اكىمىنىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلىپ, جىلىنا 2200 توننا بالىق اۋلاۋعا رۇقسات العان كاسىپورىنعا قويىلاتىن تالاپتار جەتەرلىك. ماسەلەن, تورەتوعامدىقتار تابيعاتتى پايدالانۋشى رەتىندە جىلىنا بيۋدجەتكە 50-60 ميلليون تەڭگە تولەماقى قۇيا باستادى.
قازىرگى كەزدە كاسىپورىندا جوعارى سۇرانىسقا يە كوكسەركە مەن سازاننان باسقا تابان, ءنالىم, شورتان, الابۇعا بالىقتارى وڭدەلەدى. ەڭ باستىسى, زاۋىتتا بالىق رەسۋرستارىن قالدىقسىز وڭدەۋگە جەتە ءمان بەرىلىپ وتىر. وسى رەتتە بالىق سۇبەسى عانا ەمەس, قىل اياعى قالدىقتارىنان قۇس فابريكالارىنا قاجەتتى قۇنارلى بالىق ۇنىن ازىرلەۋ جولعا قويىلعان. بۇگىندە «تورەتوعام» ازىرلەگەن بالىق ۇنىنا استانا, وسكەمەن مەن سەمەي قالالارىنداعى قۇس ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر تۇراقتى تاپسىرىس بەرىپ وتىرسا, سوڭعى كەزدە رەسەيلىك تاراپ تا قىزىعۋشىلىق تانىتا باستادى. بۇل زاۋىت اۋماعىنا بالىق شيكىزاتىن قابىلداۋدان دايىن ءونىم بولىپ شىققانعا دەيىنگى ءوندىرىس جۇيەسىن قايتا قاراۋدى قاجەت ەتتى. ياعني, بالىق تيەلگەن كولىك زاۋىت اۋماعىنا كىرەردە تولىعىمەن سانيتارلىق تازالاۋدان وتەدى. قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرمەۋدىڭ بارلىق قادامدارى ەسكەرىلدى. زاۋىت جۇمىسشىلارى دا سانيتارلىق تازالىقتى قاتاڭ ساقتايدى. بۇل رەتتە كەشەندى وڭدەۋ تسەحىندا بارلىق قاجەتتى جاعدايلار جاسالعانىنا كۋا بولدىق. كاسىپورىن تسەحىنىڭ وندىرىستىك قۋاتى 1020 توننا بالىقتى سالقىنداتۋ مەن مۇزداتۋعا جانە ساقتاۋعا جەتەدى. سۇبە ءوندىرۋ تسەحى تاۋلىگىنە – 14, بالىق قاقتاۋ تسەحى – 15, بالىقتى تۇتاس كۇيىندە وڭدەۋ تسەحى – 10, بالىق ۇنىن ازىرلەۋ تسەحى 10 توننا شيكىزاتتى وڭدەۋ قۋاتىنا يە. ال بالىق اۋلاۋ فلوتىندا 46 تەحنيكا جۇمىس ىستەيدى. نەگىزگى وندىرىستە 100-گە جۋىق ادام ەڭبەك ەتسە, كول اۋماعىندا 600-گە جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. زاۋىت تسەحى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەۋگە كوشكەن كەزدە 300-دەن اسا ادام جۇمىسپەن قامتىلماق. حالىقارالىق حابقا قوسىلۋ ماقساتىندا زاۋىت ونىمدەرىنىڭ ماركەتينگتىك جوسپارى مەن لوگيستيكالىق ورتالىقتارىن قۇرۋ ءتارىزدى ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق باعدارلامالار دا قاراستىرىلىپ وتىر.
«قازاق بالىق شارۋاشىلىعى قاۋىمداستىعى» ۇيىمىنىڭ باسقارما مۇشەسى رەتىندە نۇرلان ەسىمحان ۇلى كاسىپورىننىڭ كەشەندى دامۋ باعدارلاماسى مەن ماسەلەلەرى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە كوتەرىلىپ وتىراتىنىن جەتكىزدى. ايتالىق, بيوالۋاندىلىقتى ساقتاۋ. قاراپايىم مىسال: كوكسەركەنىڭ نەگىزگى جەمى – تابان بالىعى. ەگەر, كاسىپ كوزى رەتىندە كوكسەركەنى وسىرسە, سۋ قويماسىنداعى باسقا دا جىرتقىش بالىقتارعا قاۋىپ توندىرەتىن كورىنەدى.
– زايسان – ۇلكەن اۋقىمداعى اكۆامادەنيەت, تاعامى اسىپ-توگىلگەن قازان ىسپەتتى. ويتكەنى, سۋ قويماسىنىڭ جوعارعى جاعىندا قارا ەرتىس بولسا, تومەنگى جاعىندا بۇقتىرما سۋ ەلەكتر ستانساسى بار. ايدىننىڭ ۇستىنەن قاراساڭىز, قارا جاسىل بولىپ جالقىندانىپ جاتادى. بۇل – بالىقتىڭ مول كەزدەسەتىن تابيعي جەمىنىڭ قورى. تابيعي ورتاسى تاماشا بولعاندىقتان, بالىقتىڭ وسۋىنە بارلىق مۇمكىندىك بار. بىراق, بالىققا تونەر قاۋىپ ازايماي تۇر. ەڭ باستى قاۋىپ – ادام فاكتورى. ماسەلەن, تىيىم سالىنسا دا كولدەن قىتاي اۋى كوپ تابىلادى. اۋدى رۇقساتسىز قۇرعانى ءۇشىن بالىقشىدان ەمەس, كەدەننەن سۇراۋ بولۋى ءتيىس. ياعني, تابيعاتتى قورعاۋ سالاسىنداعى كوپتەگەن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قۇرىلىمدار براكونەرلەرمەن تۇبەگەيلى كۇرەس جۇرگىزۋى كەرەك. ءبىزدىڭ قورىقشىلارىمىز براكونەرلەردەن كولدى تۇگەل قوري المايدى. ونىڭ ۇستىنە, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى دە قامتاماسىز ەتىلمەگەن. سوندىقتان مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ اۋدى تابيعات پايدالانۋشىعا ۋاقىتشا بەرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋى ءتيىمدى بولار ەدى دەپ ويلايمىن. سول كەزدە كولدىڭ تازالىعى دا ساقتالادى. جەكە كاسىپكەرلەر اۋدىڭ سۋعا تاستالماۋىن قاداعالايدى. ايتپەسە, كەدەننەن وتكەن زاڭسىز اۋ قۇرالدارى ايدىن تۇبىندە قانشاما بالىقتى اپاتقا ۇشىراتادى. سونداي-اق, بالىق ۋىلدىرىعىن جاعاعا شاشاتىندىقتان, شاباقتار جاعالاۋ مەن كولشىكتەردەن ايدىن ورتاسىنا ورالعانعا دەيىن بۇقتىرما سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ ءشليۋزىن جابىق ۇستاۋعا كومەك كورسەتىلسە قۇبا-قۇپ. بىزگە كوپ جاعدايدا شاباقتاردىڭ كولشىكتە قالىپ, قىرىلىپ كەتپەۋدىڭ الدىن-الۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. ءۇشىنشى ۇلكەن قاۋىپ – قۇس. ماسەلەن, سۋقۇزعىن ءبىر كۇندە 100 دانا بالىق جەيدى. ءبىر ماۋسىمدا 7-8 مىڭ سۋقۇزعىن ۇشىپ كەلسە, كولدىڭ جاعدايى قالاي بولاتىنىن بولجاي بەرىڭىز. قازىر زايسان كولىندە سۋقۇزعىن شامادان تىس كوبەيىپ كەتتى. ونىمەن دە كۇرەس جۇرگىزۋ قاجەت. مۇنىڭ بارلىعى تابيعات قورعاۋ سالاسىندا كەشەندى جۇمىستى ۇيلەستىرۋدى قاجەت ەتەدى. بارلىعىمەن كۇرەس جۇرگىزۋگە الەۋەتىمىز جەتپەسە دە, شاما-شارقىمىزشا تۋعان جەرىمىزدىڭ بايلىعىن ساقتاۋعا, ءتيىمدى پايدالانۋعا جۇمىس ىستەۋدەمىز, – دەدى نۇرلان قاسىمحانوۆ.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۇرشىم اۋدانى.