جازدىڭ اپتاپ ىستىعى باستالماي جاتىپ ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزىن سۋ ارتەرياسى – ەرتىستىڭ دەڭگەيى كۇرت تومەندەپ كەتكەنى بايقالىپ وتىر. وزەن جاعالاعان جۇرت ارنا ودان ءارى تارىلىپ, ايماقتا ەكولوگيالىق اپات تۋىنداي ما دەپ الاڭدايدى.
بۇعان دەيىن اباي وبلىسىنىڭ حالقى ەرتىس وزەنىنىڭ دەڭگەيى كۇرت تومەندەپ كەتكەنىن ايتىپ, ماسەلە كوتەرگەن ەدى. بۇل كەلەڭسىزدىك مامىر ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى وزەننىڭ تومەنگى اعىسى – پاۆلودار اۋماعىندا دا بايقالا باستادى. بۇعان دەيىنگى جىلدارى وزەننىڭ كەيبىر اسەم تۇستارىندا سۋ كەمەرىنە كەلىپ, تولىپ تۇراتىن. الايدا بيىل ارنانىڭ تومەن ءتۇسىپ كەتكەنى, اعىسى باياۋلاپ قالعانى كوزگە ۇرىپ تۇر. تۇرعىندار بۇل جاعداي ەرتىس وزەنىنىڭ جايىلمالارىنا تەرىس اسەر ەتىپ, ەكولوگيالىق قيىندىق تۋىنداتىپ جىبەرە مە دەپ قاۋىپتەنەدى. ارنانىڭ تارىلۋى سۋ جانۋارلارى الەمىنە, ەگىن شارۋاشىلىعىنا, وزەندەگى كەمە قاتىناسىنا ايتارلىقتاي زيانىن تيگىزۋى مۇمكىن.
ماسەلەنىڭ ءمانىسىن سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى «ەرتىس» باسسەيندىك ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەلەۋسىز قامباروۆتان سۇراپ بىلدىك. ماماننىڭ ايتۋىنشا, وزەنگە ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ جوق. دەگەنمەن, ونىڭ ارناسى بىلتىرعىداي بولمايدى.
«ەرتىس وزەنىنىڭ سۋى كوكتەمگى ەريتىن قار سۋى مەن بۇيىرلىك اعىنداردىڭ قورىنا تاۋەلدى. ءشۇلبى سۋقويماسى جىل بويى وزەنگە سۋ جىبەرىپ, ارنانىڭ دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرادى. بۇل وزەننىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن قالىپتى ۇستاۋعا ءارى كەمەلەر ناۆيگاتسياسىن قولداۋعا اسا ماڭىزدى. الايدا بيىل كوكتەمدە شۇلبىگە ايتارلىقتاي سۋ قۇيىلمادى. كوكتەمدە ەرتىس وزەنىنە بوساتىلعان سۋدىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا شۇلبىدەن شىعاتىن سۋدىڭ جىلدامدىعىن سەكۋندىنا 500 تەكشە مەترگە دەيىن ازايتۋعا ءماجبۇر بولدىق. مۇنداي مولشەر تەك 2 تاۋلىك بويى عانا ۇستالىپ تۇردى دا, نورمانى قايتادان قالىپتى دەڭگەيگە – 600-650 تەكشە مەترگە دەيىن كوتەردىك. وسى كۇندەرى ەرتىس وزەنى جاعالاۋىنداعى شۇلبىگە ەڭ جاقىن ورنالاسقان سەمەي قالاسىندا سۋ دەڭگەيى كۇرت ازايىپ كەتكەنى بايقالدى. بىراق بۇل جاعداي پاۆلودار وبلىسىنا اسا اسەر ەتپەۋى كەرەك. سەبەبى وزەنگە جولاي قۇيىلاتىن وزەندەر بار», دەيدى ينسپەكتسيا وكىلى.
شۇلبىدەگى سۋ دەڭگەيى قازىر 238 مەتردى كورسەتىپ تۇر. بۇعان دەيىنگى جىلدارى ول دەڭگەي 239-240 مەتر بولعان. ياعني سۋ جەتىسپەۋشىلىگى بار. وتكەن قىستا شىعىس قازاقستاننىڭ تاۋلى جەرلەرىنە ىلعال از تۇسكەن. ادەتتە مامىر ايىنىڭ سوڭىنا تامان تاۋداعى ەرىگەن قار سۋىنىڭ ەكىنشى لەگى شۇلبىگە قۇيىلاتىن. الايدا بيىل ونداي مولشىلىق بايقالماي تۇر. تاۋداعى قارلاردىڭ بارلىعى ەرتە ەرىپ كەتكەن. سوندىقتان سۋقويماسىنىڭ دەڭگەيى ودان ءارى ارتاتىنىنا سەنىم از.
«پاۆلودار وبلىسىندا وزەن ارناسىنىڭ كۇرت تومەندەپ كەتۋىنە اسەر ەتەتىن فاكتورلار كوپ. ەڭ اۋەلى وعان جولاي قۇيىلاتىن ساعالارى اسەر ەتەدى. ماسەلەن, سۋى مول شاعان وزەنى وسى ۋاقىتتا ارناسىنا سىيماي تاسىپ, قۇيىلىپ جاتاتىن. وكىنىشكە قاراي, بيىل ونىڭ سۋى دا ازايىپ قالعانى انىقتالدى. ەكىنشىدەن, وتكەن كۇز بەن بيىلعى كوكتەم مەزگىلدەرى قۇرعاق جاعدايدا ءوتتى. جەر تويىنباعان سوڭ, وزەن سۋىنىڭ كوپ بولىگىن ءسىڭىرىپ الادى. شۇلبىدەن ۇنەمى بەرىلىپ تۇراتىن (سەكۋندىنا 600-650 تەكشە مەتر) سۋ ارنانىڭ دەڭگەيىن كوتەرەدى دەپ ايتا المايمىز. سەبەبى ول وزەن سۋىن قالىپتى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا ارنالعان. شۇلبىدەن سۋ ۇنەمى بوساتىلماسا, ەرتىستە كەمەلەر جۇزە المايدى», دەپ قوستى ە.قامباروۆ. مامان شىعىس قازاقستان, اباي وڭىرلەرىندە ماۋسىم ايى جاڭبىرلى بولاتىن بولسا, شۇلبىگە جينالاتىن سۋدىڭ دەڭگەيى ارتاتىنىن, سوعان وراي ەرتىسكە بوساتىلاتىن سۋدىڭ كولەمى دە وسەتىنىن ەسكەرتتى.
وسىلايشا, كەيىنگى جىلدارى ۇزبەي جالعاسقان قۇرعاقشىلىق سۋ ماسەلەسىنىڭ ودان ءارى كۇردەلەنە بەرەتىنىن دالەلدەي ءتۇسىپ وتىر. بيىل ەرتىس وزەنىنىڭ جايىلمالارى تىرشىلىك نارىنە جارىماي, شابىندىق پروبلەماسى كەسە كولدەنەڭ شىقسا, ايلاقتارداعى جۇك كەمەلەرى دە سۋدىڭ شامادان تىس تومەندەپ كەتۋىنەن ادەتتەگى باعىتتارمەن جۇرە الماي, قينالۋى مۇمكىن. وزەن بويىندا گيدروبەكەتتەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تىرشىلىك ءنارىنىڭ كولەمىن شامالاۋعا دا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. «قازگيدرومەت» رمك وڭىرلىك فيليالىنىڭ باسشىسى گالينا شپاكتىڭ ايتۋىنشا, وزەن شىعىس قازاقستاننان وبلىسىمىزعا كىرگەننەن بەرى قاراي 250 شاقىرىم جەردە بىردە-ءبىر گيدروبەكەت جوق. جالپى, وبلىستا وزەندى باقىلايتىن نەبارى 5 بەكەت بار ەكەن. ونىڭ ەكەۋى – وبلىس ورتالىعىندا, وزگەسى تەرەڭكول, ەرتىس, جەلەزين اۋداندارىندا ورنالاسقان. ماماندار ەرتىس پەن وزگە سۋ ايدىندارىنىڭ ەكوجۇيەسىن نىعايتۋعا جەدەل كىرىسپەسەك, ايماقتا ۇلكەن ەكولوگيالىق اپاتتار ورىن الۋى ىقتيمال دەپ ەسەپتەيدى.
تۇيىندەي ايتساق, الداعى جىلدارى سۋ ايدىنىن ساقتاۋ باعىتىندا كەشەندى ءىس-شارالار قولعا الىنباسا, ەرتىس وزەنىن جاياۋ كەشىپ ءوتۋىمىز مۇمكىن. وبلىس حالقىنىڭ باسىم بولىگى, ءىرى كاسىپورىندار وزەننىڭ سۋى ارقىلى كۇنەلتىپ وتىر. سونداي-اق ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانالدىڭ ءوزى دە تولىقتاي ەرتىسكە تاۋەلدى ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال.
پاۆلودار وبلىسى