شىڭعىس تۇقىمى, اتاعى مەن ايبىنى ۇندەسكەن, ارتىنا سونى ءىز قالدىرعان شوقان ءۋاليحانوۆ تۋرالى جازۋعا دايىندىق كەرەك سياقتى. وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا سوناۋ 1956 جىلى «جاڭا ءومىر» جۋرنالىنىڭ باسپاسىنان شىققان توتە جازۋداعى شىعارمالار جيناعىن قايىرا وقىپ شىقتىم. بۇل كىتاپ ماعان قادىرلى دە قىمباتتى-تۇعىن. سەبەبى ءارىپ تانىمايتىن كەزىمدە, اتامنىڭ كىتاپ سورەسىندە وسى كىتاپ تۇراتىن. قياق مۇرتتى, قىران كوزدى كىسىنىڭ كەلبەتىن العاش سول كىتاپتان كورگەنمىن. ەسەيە كەلە ونىڭ شوقان ەكەنىن ءبىلدىم.
اتاقتى دوستوەۆسكي 1856 جىلى 14 جەلتوقساندا سەمەيدەن دوسى شوقانعا جازعان حاتىندا «مەن ءسىزدى جانىمداي جاقسى كورەمىن. مەن ءسىزدى جاقسى كورگەندەي ەشۋاقىتتا, ەشكىمدى دە, كەرەك دەسە تۋعان اعا-ءىنىمدى دە جاقسى كورگەن ەمەسپىن. قىمباتتى ءۋاليحانىم, مەنىڭ نيەتىمنىڭ تازا ەكەنىنە, تەگى, ەشقانداي دالەلسىز سەنەرسىز. ەگەردە بۇل تۋرالى مەن ون كىتاپ جازسام دا, كوڭىلدەگىنىڭ ءبارىن تۇگەل جازىپ تاۋىسا الماس ەدىم. قيالىمنىڭ ىشىندە ءبىر شىندىق بار, ول شىندىق – ءسىز ءوز حالقىڭىزدان ەۋروپا بىلىمىنە قولى جەتكەن ءبىرىنشى ادامسىز», دەپ جازادى. شوقاندى ودان ارتىق تۇسىنگەن ادام بولدى ما ەكەن دەگەن وي ساپ ەتە تۇسەرى انىق. داڭقتى ورىس زيالىسى وسىلاي دەي كەلە, ء«وز مىندەتىڭىزدى ۇعۋدىڭ ءوزى سىزگە كوپ جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى, سىزگە قۇداي جار بولسىن!» دەگەن تىلەك ايتادى.
شوقان شىڭعىس ۇلىنىڭ ەسىمى قازاق دالاسىن ەندەي ءوتىپ, رەسەي مەن ەۋروپانىڭ عىلىمي ورتالارىندا دا جوعارى باعالاندى. قىسقا عانا عۇمىر كەشكەنىنە قاراماستان, شوقان ءبىر ءوزى شىعىستانۋ, ەتنوگرافيا, تاريح, گەوگرافيا, فولكلورتانۋ عىلىمدارىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. اسىرەسە, باتىس عالىمدارى ونىڭ قاشقارياعا جاساعان ساپارى مەن ورتالىق ازيا جونىندەگى زەرتتەۋلەرىن ەرەكشە باعالادى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىرگە دەيىن ورتالىق ازيا تۋرالى كىتاپ جازعان باتىس عالىمدارى ءوز ەڭبەكتەرىندە ەڭ الدىمەن شوقانعا سىلتەمە جاسايدى. ءبىر عانا مىسال ايتايىق, امەريكالىق عالىم ە.اللۋورز قۇراستىرىپ, 1967 جىلى اقش-تا جارىق كورگەن «ورتالىق ازيانىڭ رەسەي وتارىنداعى ءبىر عاسىرى» اتتى عىلىمي ەڭبەكتە عالىمدار شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ اتالعان ايماق تۋرالى عىلىمي ماقالالارىنا سىلتەمە جاسايدى.
ورىستىڭ شىعىستانۋشى عالىمدارى شوقاندى «قۇيرىقتى جۇلدىزداي جارق ەتىپ وتكەن عالىم» دەپ اتاعانىن جاقسى بىلەمىز. بەلگىلى زەرتتەۋشى ن.ي.ۆەسەلوۆسكي ونىڭ بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتكەنىن دە جازعان. شوقاننىڭ ەڭبەكتەرى العاش رەت ەۋروپا عىلىمي ورتاسىنا رەسەي گەوگرافيالىق قوعامى ارقىلى تانىستىرىلدى. ونىڭ «جوڭعاريا وچەركتەرى», «التىشاھارعا ساپار», «قىرعىزدار تۋرالى جازبالار» سەكىلدى ەڭبەكتەرى ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن باتىسقا تانىتقان ماڭىزدى دەرەككوزگە اينالدى.
ەندى شوقاننىڭ داڭقى باتىس الەمىنە سوناۋ 1865 جىلى جەتكەنى تۋرالى ايتايىق. وسى جىلى شوقاننىڭ «ورتالىق ازياداعى ورىستار» اتتى كىتابى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ, لوندوندا جارىق كورىپتى. بۇل تاريحي ەڭبەك دجون جانە روبەرت ميچەللدەردىڭ اۋدارۋىمەن باسىلىپ شىققان. كىتاپتا رەسەي يمپەرياسىنىڭ ورتالىق ازياعا قاراي كەڭەيۋى, سىرداريا اسكەري شەبى, سونداي-اق حيۋا, بۇحارا جانە قوقان حاندىقتارىمەن قارىم-قاتىناسى كەڭىنەن باياندالادى.
اتالعان ەڭبەكتىڭ ەرەكشە قۇندىلىعى – شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 1858–1859 جىلدارى قاشقاريا مەن جوڭعارياعا جاساعان ساپارىنا قاتىستى جازبالارىنىڭ ەنگىزىلۋىندە. شوقاننىڭ زەرتتەۋلەرى ارقىلى باتىس وقىرماندارى شىڭجاڭ مەن جوڭعاريا ءوڭىرىنىڭ گەوگرافياسى, تۇرمىسى, ەتنوگرافياسى جانە ساياسي احۋالى تۋرالى ماڭىزدى مالىمەتتەر الدى. كىتاپتا شوقان (Capt. Valikhanof), م.ۆەنيۋكوۆ جانە باسقا دا ورىس ساياحاتشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرى پايدالانىلعان. اۆتورلار قازاق دالاسىنىڭ رەسەي يمپەرياسى قۇرامىنا ەنۋ ۇدەرىسىن, ورتالىق ازيا حاندىقتارىنىڭ ساياسي جاعدايىن جانە ايماقتاعى حالىقارالىق باسەكەلەستىكتى جان-جاقتى سيپاتتايدى. باتىس زەرتتەۋشىلەرى بۇل ەڭبەكتى XIX عاسىرداعى رەسەيدىڭ ورتالىق ازياداعى وتارلىق ساياساتى مەن « ۇلى ويىن» كەزەڭىن تۇسىندىرەتىن اسا ماڭىزدى دەرەككوزدەردىڭ ءبىرى دەپ باعالايدى. ال شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قاشقاريا تۋرالى جازبالارى ەۋروپالىق عىلىمي ورتا ءۇشىن بۇرىن بەيمالىم بولعان ايماق جونىندەگى ەڭ سەنىمدى مالىمەتتەردىڭ قاتارىندا سانالادى.
باتىس زەرتتەۋشىلەرى شوقاندى تەك عالىم رەتىندە عانا ەمەس, شىعىس پەن باتىستى جالعاعان مادەني كوپىر رەتىندە باعالادى. اعىلشىن جانە امەريكالىق عىلىمي ەڭبەكتەردە ول «العاشقى ەۋروپالىق ءبىلىم العان قازاق عالىمى» رەتىندە سيپاتتالادى. شوقان تۋرالى كەيىنگى شەتەلدىك عىلىمي كىتاپتاردا دا ونىڭ تۇلعاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. اعىلشىن زەرتتەۋشىسى نيك فيلدينگتىڭ «شوقان ءۋاليحانوۆ جانە اعىلشىن الەمى» (Chokan Valikhanov and the English-speaking world) اتتى عىلىمي ماقالاسىندا شوقاننىڭ XIX عاسىرداعى اعىلشىن ءتىلدى عىلىمي ورتاعا قالاي تانىلعانى جان-جاقتى باياندالادى. اۆتور لوندونداعى كورولدىك گەوگرافيالىق قوعام مۇشەلەرى شوقان ەڭبەكتەرىنە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتقانىن ماقتانىشپەن ايتادى. ونىڭ قاشقاريا تۋرالى مالىمەتتەرى باتىس الەمى ءۇشىن اسا قۇندى بولعانىن, سەبەبى بۇل ايماق تۋرالى سەنىمدى اقپارات وتە از ەكەنىن وقىرمانعا جەتكىزدى.
سونىمەن قاتار باتىس زەرتتەۋشىلەرى شوقاننىڭ فولكلور سالاسىنداعى قىزمەتىنە دە جوعارى باعا بەرگەن. ول قىرعىزدىڭ ايگىلى «ماناس» جىرىن العاش عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەپ, ەۋروپاعا تانىستىرعان عالىمداردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل تۋرالى اعىلشىن تىلىندەگى ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەكتەردە ارنايى ايتىلادى. شوقاننىڭ تۇلعاسى بۇگىن دە حالىقارالىق عىلىمي ورتادا قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ كەلەدى. ونىڭ اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان شىعارمالارى لوندون مەن اقش كىتاپحانالارىندا ساقتاۋلى تۇر. 2000 جىلى كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ جارىق كورگەن «شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تاڭدامالى شىعارمالارى» (Selected Works of Chokan Valikhanov) جيناعى باتىس وقىرماندارىنا قازاق عالىمىنىڭ مۇراسىن قايتا تانىستىردى.
شوقان ءۋاليحانوۆ – قازاق عىلىمىنىڭ عانا ەمەس, الەمدىك شىعىستانۋ عىلىمىنىڭ دا كورنەكتى تۇلعاسى. ونىڭ ەڭبەكتەرى ارقىلى باتىس جۇرتشىلىعى قازاق دالاسىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن تەرەڭىرەك تانىدى. سوندىقتان شوقان ەسىمى الەمدىك عىلىم تاريحىندا ماڭگى جارقىراي بەرمەك.