وتكەنگە كوز سالساق, ەۋرازيا دالاسىن ات تۇياعىمەن دۇبىرلەتكەن داڭقتى عۇن مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان مودە قاعان, تۇتاس ەۋروپانى ريم ەزگىسىنەن ازات ەتىپ, باتىس تاريحىندا «قۇتقارۋشى» دەگەن اتقا يە بولعان اتىشۋلى عۇن قولباسشىسى ەدىل پاتشا, ءيسى تۇركى حالىقتارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ىرگەلى ەل ەتكەن بۋمىن, ەلتەرىس-قۇتلىق, ەلەتمىش قاعانداردىڭ بايتاق تاريحىمىزدا الاتىن ورنى ەرەكشە. ءۇش عاسىر بويى سالتانات قۇرعان تۇركى قاعاناتى زامانىندا حالىق دارىپتەپ وسى ۇشەۋىنە عانا «ەل حانى» دەگەن اتاق بەرگەن. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا حالقىنىڭ باعىنا تۋىپ, سول جولدا سانالى عۇمىرىن سارپ ەتكەن, كونە زاماننان بۇگىنگى ۇرپاققا تاعىلىمى جەتكەن تۇلعالار.
حالقىمىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ەلباسى دەپ اتايدى. بۇل – حالىقتىڭ جۇرەگىنەن, ىقىلاسىنان, شىن پەيىلىنەن, ريزاشىلىعىنان شىققان ءسوز. ەلباسى – ءبۇگىندە ەلدىگىمىزدىڭ سيمۆولى, ءبىرلىگىمىزدىڭ التىن ارقاۋى, تۇتاستىعىمىزدىڭ, ابىرويلى ەل بولعاندىعىمىزدىڭ بەلگىسى. 25 جىل بۇرىن تاريحىمىزدا تۇڭعىش رەت تولىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدىك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» ا؟؟؟ تتى جولداۋىندا: «ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ەلى باقىتتى, جەرى گۇلدەنگەن قاسيەتتى وتانىمىز قازاقستاندى «ماڭگىلىك ەل» ەتۋ! الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, باي دا قۋاتتى ەلدەرمەن يىق ءتۇيىستىرۋ» دەدى.
تۇركىلەر بۇكىل تاريح بويىنشا ۇلكەندى-كىشىلى 110 مەملەكەت قۇرعان ەكەن. ال تۇركى تاريحىندا ءتورت عاسىرعا جۋىق جانە ودان كوپ ۋاقىت ءومىر سۇرگەن مەملەكەتتەردىڭ سانى – تورتەۋ. سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ىرگەتاسىن 1465 جىلى جانىبەك پەن كەرەي حان قۇرعان جانە سوڭعى حانى كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ دۇنيە سالۋىمەن 382 جىلدىق بيلىگى اياقتالعان – قازاق حاندىعى. تۇركى مەملەكەتتەرى ىشىندە ەڭ ۇزاق بيلىك قۇرعان ءبىرىنشى مەملەكەت – 623 جىل ءومىر سۇرگەن وسمان يمپەرياسى, ەكىنشى مەملەكەت 420 جىل ءومىر سۇرگەن بۇحارا حاندىعى, ءۇشىنشىسى 408 جىل ءومىر سۇرگەن حيۋا حاندىعى.
تۇركى بىرلەستىگى تۋرالى ل.ن.گۋميلەۆ: «ەۋرازيا قۇرلىعى ءۇش رەت بىرىكتىرىلدى. العاشىندا ونى ۇلى تۇركى قاعاناتىن قۇرعان كونە تۇرىكتەر بىرىكتىردى. تۇرىكتەردەن كەيىن شىڭعىس حان باستاعان موڭعولدار, كەيىننەن رەسەي ءوز قولىنا الدى», دەگەن بولاتىن. مىنە, وسىلاي, ل.ن.گۋميلەۆ ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ بىرلىگى, ماڭگىلىگى تۋرالى ويىن كونە تۇرىكتەردەن باستايدى. 1457 جىلى سىعاناق قالاسىنىڭ تۇبىندەگى كوكە كەسەنە دەگەن جەردە ابىلقايىر حاننىڭ قالماق بيلەۋشىسى ءۇز تەمىر تايشىدان جەڭىلۋى بۇل حاندىقتا كۇيرەۋ كەزەڭىنىڭ باستالعاندىعىن كورسەتتى. وعان كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار باستاعان ورداەجەندىك تايپالاردىڭ ءبولىنىپ كەتۋى دالەل بولا الادى. دەرەكتەرگە نازار اۋدارساق, كەرەي مەن جانىبەك باستاعان رۋ-تايپالار سىعاناق تۇبىندەگى شايقاستان كەيىن ءابىلقايىر حاننىڭ قاھارىنان قورقىپ, سول جىلدىڭ كۇز ايىنىڭ سوڭىندا ءداستۇرلى قىستاۋلارىنا بارماي, شۋ وزەنىنىڭ بويىنا كەلەدى. مۇحاممەد حايدار دۋلاتي «ەسەنبۇعا حان ولاردى قۇرمەتپەن قارسى الىپ, قونىستانۋعا موعولستاننىڭ باتىس جاعىنداعى شۋ وزەنى القابىنداعى قوزىباسىنى بەردى», دەپ ايتادى.
ەندى وسى گەوگرافيالىق اتاۋلاردى كارتا بويىنشا انىقتاساق, وندا كەرەي مەن جانىبەكتىڭ ەسەنبۇعا حاننان العان ايماعىنىڭ شەكاراسى – بالقاش كولىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعالاۋى مەن شۋدىڭ تومەنگى اعىسى بويىنداعى القاپتار ارقىلى, باتىسى – تالاس وزەنىنەن, شىعىستا ىلە وزەنىنە دەيىنگى, ال وڭتۇستىكتە – ىلە الاتاۋىنىڭ سولتۇستىك تاۋ جوتالارى مەن قىراتتارى ارقىلى وتكەن. ارحەولوگ ماديار ەلەۋ ۇلىنىڭ جاريالاعان اڭىزدارىنىڭ بىرىندە قازاق سۇلتاندارى بۇل جەرگە «قارا كۇزدە» كەلدى دەسە, ال ەكىنشىسىندە «قىس تۇسە» دەپ كورسەتە وتىرىپ, كەرەيدىڭ حان بولىپ سايلانۋى ءجونىندە بىلاي دەلىنەدى: «سىردىڭ بويىنان تىشقان جىلى قارا كۇزدە ءبىر تۇمەن ەلمەن اۋا كوشكەن اعايىندى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار قىس تۇسە مويىنقۇمعا جەتىپتى. قۇمدى قىستاپ شىققان قالىڭ ەل كوكتەمدە تۇلپارسازدا كەرەيدى اق كيىزگە كوتەرىپ, حان سايلاپ, وزدەرىن «قازاق» دەپ اتاپتى».
تۇلپارساز – شۋ وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى ساز. ابىلقايىر حاننان ءبولىنىپ, جۇرەكتەرىندە ازاتتىق پەن بوستاندىقتىڭ جالىنى جانعان ەلىن ەرتكەن ولار اسقان اقىلدى, ساليقالى ساياسات جۇرگىزە وتىرىپ, شۋ مەن تالاستىڭ القابىندا حاندىقتىڭ العاشقى تۋىن تىگىپ, قازاقتاردىڭ ەل بولىپ ەڭسەمىزدى كوتەرسەك دەگەن تىلەگىن جۇزەگە اسىرادى. وسىنداي تاريحي وقيعانىڭ باستاۋى بولعان شەجىرەگە تولى بۇل ءوڭىردىڭ, تاۋى مەن تاسى, ءاربىر باسقان جەرى اڭىز بەن وتكەن كەزەڭدەردەن سىر شەرتەدى. تالاس پەن شۋ وزەندەرىنىڭ اڭعارلارى ەرتە زاماننان تۇرىكتەرگە قۇتتى قونىس, جايلى مەكەن بولعان. 1991 جىلعا دەيىن ءجۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە بۇل ءوڭىردە ورتاعاسىرلىق قالالار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ سانى 143-كە جەتكەن. تاريحى تەرەڭ تاراز وڭىرىندە 1465-1466 جىلدارى ىرگەسىن كوتەرگەن قازاق حاندىعى ورتالىق ازياداعى ءبىرىنشى ۇلتتىق مەملەكەت, ونىڭ ەڭ باستى ماڭىزى بۇل حاندىقتى قۇرعان ۇلت – قازاق حالقى بۇگىندە ءومىرشەڭدىگىمەن كورىنىپ وتىرعان جۇرت. قازاق حالقى حاندىقتى قۇرىپ قانا قويعان جوق, ونى عاسىرلار وتە الەم حالقى تانىعان مىقتى ەلدەر قاتارىنا قوسۋعا قازىرگى ۋاقىتتا ەڭبەك ەتۋدە.
XVIII عاسىردا قازاق حاندىعىنىڭ باسىن قوسىپ, قىتايدىڭ ءبيلىگىنەن امان الىپ قالعان ابىلاي حاننىڭ ساياساتى تۇركىلىك ماڭگىلىك ەل يدەياسىن جانداندىرۋشى تۇلعانىڭ ەرلىگى. ەل باسىنا تۇسكەن ءۇلكەن قيىنشىلىقتان ابىلاي حان ەلدى بىرىكتىرىپ, جۇمىلدىرىپ, سونىڭ ارقاسىندا قازاق ەلىن امان ساقتاپ قالدى. ەندەشە, ابىلاي حان ەلدى بىرىكتىرگەن ۇلى تۇلعا بولسا, جاڭالىعى جەلمەن جارىسقان ءححى عاسىردا «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن مۇلدەم جاڭا سيپاتتا جاڭعىرتىپ جالعاستىرۋشى سارابدال ساياساتكەر ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەندىگىن ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. حح عاسىردا كەڭەس وداعىنىڭ ءوزى ءبىر عاسىرعا جەتپەي, 74 جىلدا قۇلاعانىن ەسكەرگەندە ءبىر مەملەكەتتىڭ ءتورت عاسىر ءومىر ءسۇرۋىنىڭ قانداي ۇلكەن جەتىستىك ەكەندىگى ناقتىلانا تۇسەدى. قازاق حاندىعى ءومىر سۇرگەن ۋاقىتىمەن ەمەس, سونىمەن قاتار, ۇلان-عايىر جەردى عاسىرلار بويى قورعاپ قالۋىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاق حاندىعىنىڭ الەمدە وزىندىك ورنى بار ۇلى مەملەكەت ەكەنىن ايگىلەيدى.
ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك, تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىك – ءبىزدىڭ عاسىرلارعا سوزىلعان اسىل ارمانىمىز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىز – تەڭدەسى جوق جەتىستىگىمىز. قولىمىز جەتكەن مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى كەلەسى ۇلى ارمانىمىز – ماڭگىلىك ەل. ەلباسىنىڭ ۇلى ارمانى – قازاق ەلىنىڭ ماڭگى ەل بولىپ جاساي بەرۋى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ماڭگىلىك ەلدى جەتى قازىنانىڭ ءبىرىنشىسى ەتىپ اتاعانى دا سوندىقتان.
«نۇر وتان» پارتياسىنىڭ كەزەكتەن تىس ءحVىى سەزىندە ەلباسىمىز ايتىپ كەتكەندەي, ءبىزدىڭ ورتاق ءمۇددەمىز – تۇراقتى, ءبىرتۇتاس جانە ءوركەندەگەن قازاقستان قۇرۋ, ءماڭگىلىك ەل بولۋ. بىرلىك ارقىلى تۇراقتىلىققا, تۇراقتىلىق ارقىلى جاسامپازدىققا جول باستاۋ – ءبىزدىڭ اينىماس قاعيدامىز. تاريح ءبىر ورىندا تۇرمايدى, تالاي اپاتتى جاعدايلاردان, قيان-كەسكى ۇرىستار مەن جاۋگەرشىلىك, وتارلىق قىسپاقتار جانە اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىن ناتيجەسىندە ورىن العان دەموگرافيالىق كۇيزەلىستەن ۇلتتىق قاسيەتىن جوعالتپاي شىعا العان قازاق حالقى ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزدى. ەندىگى جەردەگى مىندەت الەمدىك وركەنيەتتەر تورىندەگى ءوز ورنىمىزدى تابۋ. بۇعان جەتۋدىڭ نەگىزى بارشاعا ورتاق ماڭگىلىك ەل يدەياسى توڭىرەگىندە توپتاسۋ. ماڭگىلىك ەل دەگەندى — مەملەكەتتىڭ عاسىرلار توعىسىندا, ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرىپ, وزىندىك قورعانىس ساياساتىن ۇستانۋ دەپ تۇسىنۋگە بولادى. ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى, تالاي اپاتتى جاعدايلاردان, قيان-كەسكى ۇرىستار مەن جاۋگەرشىلىك, وتارلىق قىسپاقتار جانە اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىن سالدارىنان ورىن العان دەموگرافيالىق كۇيزەلىستەن ۇلتتىق قاسيەتىن جوعالتپاي شىعا العان قازاق حالقى ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزدى. ەندىگى جەردەگى مىندەت – الەمدىك وركەنيەتتەر تورىندەگى ءوز ورنىمىزدى تابۋ. بۇعان جەتۋدىڭ نەگىزى – بارشاعا ورتاق ماڭگىلىك ەل يدەياسى توڭىرەگىندە توپتاسۋ. ماڭگىلىك ەل دەگەندى مەملەكەتتىڭ عاسىرلار توعىسىندا, ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرىپ, وزىندىك قورعانىس ساياساتىن ۇستانۋ دەپ تۇسىنۋگە بولادى.
ماڭگىلىك ەل, ماڭگىلىك مەملەكەت, ماڭگىلىك حالىق… ادامزات تاريحىندا قانشاما مەملەكەت وسى ماڭگىلىكتى اڭسادى. تاريحتىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىندە زاماندارىن ءدۇر سىلكىندىرگەن يمپەريالار وزدەرى سالتانات قۇرىپ تۇرعان مەملەكەتتەردەگى ساياسي-ەكونوميكالىق, مادەني جەتىستىكتەرىنە ماساتتانىپ, ەلدەرىنىڭ ماڭگى جاسايتىنىنا ءشۇباسىز سەندى. ءبىزدىڭ داۋىرگە دەيىنگى ءتورت مىڭ جىل بويى ەجەلگى قوس وزەن بويىندا مەملەكەتتەر پايدا بولىپ, گۇلدەنۋىمەن قاتار, تاريح ساحناسىنان كەتىپ, ءبىر-ءبىرىن اۋىستىرىپ جاتقان. سول كەزەڭدەگى شۋمەر مەن اككادتىڭ, ۆاۆيلون مەن ۋرارتۋدىڭ ءوز زامانىندا ساپىرىلىسقان ءتىرشىلىكتەرىن باياندايتىن جازۋ كەسەكتەرى قالدى. يسلام الەمىندەگى سانسىز يمپەريالاردىڭ ورنىن باسقان, سۋى تارتىلعان كولشىكتەي ۇساق, بىتىراڭقى مەملەكەتتەر دە كەزىندە ماڭگىلىكتى ارمانداعان. بۇل مەملەكەتتەردىڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ اتى-جونىنە «شىعىس پەن باتىستىڭ ءامىرشىسى», «ءدىن مەن سەنىمنىڭ تىرەگى», «اللانىڭ جەردەگى كولەڭكەسى» دەگەن استامشىل تيتۋلدار قوسا جازىلاتىن ەدى. مىنە, بۇل مەملەكەتتەر بىتىراڭقىلىق پەن الاۋىزدىق باسىم بولعاندىقتان ماڭگىلىك ەل بولا المادى.
تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ عاسىرلارعا سوزىلعان اسىل ارمانىمىز, تەڭدەسى جوق جەتىستىگىمىز. ەندىگى ماقساتىمىز – ماڭگىلىك ەل. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا ەلباسى: «كۇشىمىز – جاۋاپكەرشىلىكتە. بىرلىگىمىز – ءارالۋاندىقتا. ەركىندىگىمىز – كەلىسىمدە. ابىرويىمىز – يگىلىكتە. قاۋىپسىزدىگىمىز – اشىقتىقتا. تاۋەلسىزدىگىمىز – سەرىكتەستىكتە. بولاشاعىمىز – بۇگىندە», دەپ ايتقان بولاتىن. سول كەزەڭدە مەملەكەت باسشىسى حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ تۇپكى ءمانىن تاپ باسىپ, ونىڭ ەڭ اسىل قاسيەتتەرىنە ءجۇگىندى. بۇگىندە بۇل قۇندىلىقتار ءبىزدى العا سۇيرەيتىن شامشىراق ىسپەتتەس.
پرەزيدەنت العا قويعان زياتكەرلىك رەفورماسىنىڭ تاعى ءبىر ۇتىمدى تۇسى – بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلتتى, ياعني قازاقستاندى ودان ءارى دامىتۋدا قوعامدى «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسى توڭىرەگىندە توپتاستىرۋ ءادىسى. ەلدىڭ وركەندەۋى مەن تاۋەلسىزدىگى, ازاماتتىق تەڭدىك, ەڭبەكسۇيگىشتىك, قوعامدىق كەلىسىم مەن ۇلتتىق بىرلىك, ادىلدىك, زاڭنىڭ باسىمدىعى, وتباسى جانە داستۇرلەر – بۇل قۇندىلىقتاردىڭ ءبارى مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى مەن ءوسىپ-وركەندەۋىنىڭ تۇعىرلى ىرگەتاسى ەكەنى ءسوزسىز. ەلباسى بەس حالىقتىق رەفورمانىڭ ىشىندە تاريحتىڭ جاڭا بەلەسىندە ۇلتتىڭ ءبىرلىگىن نىعايتۋدى دا تىلگە تيەك ەتتى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ كوپتۇرلىلىگى – ءبىزدىڭ كۇشىمىز. بارلىق ازامات قۇقىعى دا, جاۋاپكەرشىلىگى دە تەڭ جانە ءتۇرلى مۇمكىندىكتەرگە بىردەي قول جەتكىزۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ قوعامىمىز نەعۇرلىم قۋاتتى ءجانە ءبىرتۇتاس بولا وتىرىپ, تاريحي تۇرعىدا كوپ ءتىلدى جانە ءمادەني ورتادا قالىپتاستى. بىرلىگى مىقتى, ءىرگەسى ءبۇتىن ەلدىڭ قاشاندا ىرىزدىعى مول. تاتۋلىقتان اسقان قۇندىلىق جوق. بۇگىندە ەلىمىز وسىناۋ باعا جەتپەس بايلىعىمەن ماقتانا الادى. ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتساق, كوك تۇرىكتەر مەن التىن وردانىڭ ايبارىن ايتپاعاندا, قازاق حاندىعى – ءبىزدىڭ ەلدىگىمىزدىڭ ءتۇپ-تامىرى. تاۋەلسىز قازاقستان حالقىمىزدىڭ ازاتتىق جولىنداعى سان عاسىرلىق ارمانىن اقيقاتقا اينالدىردى.
مەملەكەت باسشىسى: «مەن – ءوز حالقىمنىڭ جولىندا باسىمدى بايگەگە تىككەن اداممىن» دەگەن بولاتىن. قانداي دا بولسىن اۋقىمدى دا, كەلەلى جالپى حالىقتىق ىستەردى ورىنداۋ كىم كورىنگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەسى اقيقات. ول ءۇشىن حالىقتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن پاتريوتتىق, ۇلتتىق يدەيا كەرەك ەكەنى, كۇمانسىز شىندىق. بۇگىنگى جاھاندانۋ ءداۋىرىندە «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى باعزى تۇركىلىك تەكتىك-بولمىسىمىزدىڭ, اسىل تۇرپاتىمىزدىڭ زاماناۋي قايتا جاڭعىرۋىنىڭ, وزىق, قۋاتتى ەل بولىپ گۇلدەنۋىنىڭ كەپىلى. وسى اقيقات ءبىزدىڭ بارشامىزدى ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە جولىندا ەلباسىنىڭ توڭىرەگىنە ءبىرىگىپ قىزمەت ەتۋگە جەتەلەيدى دەگىم كەلەدى. اۋىزبىرلىك پەن ءتۇسىنىستىك, قاراپايىم سىيلاستىق ۇستەمدىك قۇرعان جەرلەرگە قاشاندا ناتيجەلى ىستەردىڭ ءۇيىر بولاتىنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قالىپتاسقان ەتنوستار تۇتاستىعى مەن دوستىعىنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە مەملەكەتىمىز وركەندەپ, ىلگەرى باسىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ كوپەتنوستى حالقىنىڭ تاتۋلىعى, ىنتىماقتاستىعى, بەيبىتشىلىگى – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى بايلىعى.
داريا قوجامجاروۆا,
تاراز مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى,
قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
تاراز.