ءيا, يىعىمىزداعى جاۋاپكەرشىلىك سالماعى اۋىر. قازاققا ناعىز بىرىگىپ جۇمىس اتقاراتىن كەز تۋعان سياقتى. ارقايسىمىز وتكەرگەنىمىزدى سارالاپ, الداعى اتقارار ىستەرىمىز جونىندە تەرەڭ تولعانار ۋاقىت كەلدى. ويلارى ءبىر جەردە توعىسقان ادامداردىڭ ماقساتى ورىندالادى دەگەن قاعيدا ەسكە تۇسەدى وسىندايدا. ال, ازاماتتاردىڭ وي بىرلىگىنە الدىمەن ولاردىڭ سانا مەن مىنەز بىرلىگى نەگىز بولسا كەرەك. ولاي بولسا, سانامىز بەن مىنەزىمىزدى جەتىلدىرۋىمىز كەرەك. ادام بالاسى تەڭدەسى جوق قاسيەتكە – ساناعا يەلىك ەتۋشى تىرشىلىك يەسى. ول وعان تۋا ءبىتتى يەلىك جاسايدى. الايدا, سانانى ونە بويى جەتىلدىرۋ, كەڭىتۋ, تولىقتىرۋ ادامنىڭ جاس كەزىنەن باستالىپ, ونىڭ ەسەيىپ, جەتىلىپ, ماماندىق الىپ, ودان ءارى ونى جالعاستىرا بەرۋى مىندەت. وسى جونىندە نۇرجان ناۋشاباەۆ بىلاي دەگەن: «ادەپ, اقىل, ءبىلىمدى ۇيرەنە ەشكىم تۋمايدى, كورۋمەنەن ىسىلار». ۇلى قۇدىرەت بەرگەن بۇل قاسيەت ادام ومىرىندە ىلعي دامۋ مەن جەتىلۋ ۇستىندە بولادى ەكەن. دەمەك, ەندى ءبىزدى كەلەشەككە وي مەن سانا بىرلىگى جەتەلەۋى ءتيىس.
ادام بالاسى سانالى ومىرىندە وزىندەي ازاماتتارمەن قاتار ءجۇرىپ, تىرلىك جاساپ, ءومىر كەشەدى. ءاربىر ازاماتتىڭ ويىندا جاقسى ءومىر ءسۇرۋ, وزگەلەرمەن وڭدى قارىم-قاتىناستا بولىپ, قوعامعا شاما-شارقىنشا پايدا كەلتىرۋ تۇرادى. دەگەنمەن, وسى يگىلىكتى ماقساتقا اركىم ارقيلى جولمەن جەتىپ جاتادى. وعان باستى سەبەپ ادامنىڭ اتا-انا قانىمەن كەلگەن تالانتى مەن تالابى, اقىل-ساناسى, مەكتەپتە العان ءبىلىمى مەن ومىردەن كورگەن تۇيسىگى جانە ونەگەسى. سونىمەن قاتار, ادامنىڭ الداعى ومىردەگى جەتىستىكتەرى مەن اتتەگەنايلارى ونىڭ وزگەلەرمەن قارىم-قاتىناستارىمەن دە بايلانىستى. وسى قارىم-قاتىناستىڭ ءمانى مەن ماعىناسى كوبىنەسە ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىمەن جۇپتاسىپ جاتادى. ول تۋرالى تۇرماعامبەت اقىن بىلاي سيپاتتاعان: «قويام, دەپ حالىقپەن قارسى ءبىر ءوزىڭدى, بايقاماي بولىپ جۇرمە ءتىرى ەزىندى. ارقاشان الام دەسەڭ توردەن ورىن, تۇزەپ ال, تاتاۋسىز قىپ مىنەزىڭدى», «كورىكتى كوپ كوزىنە كورىنبەيسىڭ, كەۋلىڭنەن كەتىپ توزاڭ, شاڭ باسىلماي. ءوزىڭدى ءوزىڭ تۇزەپ ۇگىتشى بول, جان-جاققا جارىق بەرمەيدى شام دا اشىلماي», «ەرلەرىم, وزگەنى قوي, ءوزىڭدى وڭدا, وڭداساڭ حالىق قويمايدى سەنى سوڭدا». ول تاعى بىلاي دەيدى: «شۇكىرلىك» قىپ شىداعان, كەڭشىلىكتى كوپ كورەر. «بولمادى», – دەپ ويداعىم, – اسىعىپ اقىماق, وكپەلەر». دەمەك, ادام مىنەزىمەن قوعامنىڭ ماقسات-مۇددەسى ۇيلەسىمدە بولۋى ءتيىس. وسى ۇيلەسىمدىلىكتى, ءبىر جاعىنان, قوعام رەتتەسە, ەكىنشى جاعىنان, ءار ازامات ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتىن باسقالار تالابىنا ساي وزگەرتىپ وتىرۋى قاجەت. سولاي بولعاندا قوعام مەن ازاماتتىڭ اراسىندا ءتيىمدى, قولايلى قارىم-قاتىناس ورنايدى, بۇل جەكە ادامنىڭ قوعامدا تىرلىك جاساپ ءومىر ءسۇرۋىن جەڭىلدەتەدى. سونىمەن قاتار, قوعامنىڭ دا جاقسى دامۋىنا سەبەپ بولادى. ويتكەنى, قوعام جەكە ادامداردىڭ جيىنتىعىنان قۇرالادى عوي.
دانىشپان اباي: «ەگەردە ەستى كىسىلەردىڭ قاتارىندا بولعىڭ كەلسە, كۇنىنە ءبىر مارتەبە, بولماسا جۇماسىنا ءبىر, ەڭ بولماسا, ايىندا ءبىر, وزىڭنەن ءوزىڭ ەسەپ ال! سول الدىڭعى ەسەپ العاننان بەرگى ءومىرىڭدى قالاي وتكىزدىڭ ەكەن, نە بىلىمگە, نە احيرەتكە, نە دۇنيەگە جارامدى, كۇنىڭدى ءوزىڭ وكىنبەستەي قىلىقپەن وتكىزىپسىڭ», دەيدى. دەمەك, ءبىز سول ەكى ارالىقتا ىستەگەن ىسىمىزگە, سويلەگەن سوزىمىزگە تالداۋ جاساۋىمىز كەرەك. ارينە, مۇنى ىسكە اسىرۋ وپ-وڭاي دۇنيە ەمەس ەكەنى انىق. دەگەنمەن, ءار ازامات ءوزىنىڭ قوعام اياسىندا اتقارعان كۇردەلى ءبىر ىسىنەن كەيىن بولعاندى تارازىلاپ, ايتىلعان ءسوزدى تالداپ وتىرعانىنىڭ ءوزى ۇلكەن ناتيجە بەرەرى ءسوزسىز.
ءار ادام وزىنە سىن كوزبەن قاراپ, ءوز ءىس-ارەكەتىن قاداعالاپ, تالداپ وتىرسا ەلدەگى بىرلىك, بەرەكە ەسەلەنەدى. قادىر مىرزاليەۆ: «بارىڭدى كۇزەت, ارىڭدى كۇزەت, وزگەنى سىناعانشا, ءوزىڭدى تۇزەت», – دەپتى. بىلگەن, تۇسىنگەن كىسىگە قازاقتىڭ ارقالى اقىنىنىڭ وسى سوزىندە كوپ ماعىنا جاتقانى ايان.
بۇگىنگى كۇنى ادامدار اراسىندا نەگىزىنەن ەكى ۇستانىم بار دەپ ويلايمىز. ءبىرىنشىسى, وزگەنىڭ جاقسىلىعىنا, (مەيلى ول تۋىسقانى نەمەسە تانىسى, ارىپتەسى, ءتىپتى بەيتانىس ازامات بولسىن) وزىنىكىندەي قۋانۋ, باسقانىڭ كىشكەنە دە بولسا ايتقان ۇلاعاتتى سوزىنە, اتقارعان ءبىر يگى ىسىنە جاقسى لەبىز ءبىلدىرۋ, ونى قولداۋ. وسىدان ءوز ىسىنە نەمەسە سوزىنە قولداۋ ەستىگەن ادام قاناتتانىپ, جىگەرلەنەدى. ونىڭ الداعى جۇمىسىنا جەتىستىكتەر اكەلۋى مۇمكىن. ەكىنشىسى, بۇل, ءارينە, سيرەك كەزدەسەتىن, دەگەنمەن, ومىردە بار ۇستانىم. مۇندا ءوزگەنىڭ جاقسى, ونەگەلى ءسوزىن, ءىسىن كورە الماۋ, ونى كەرەك بولسا ادەيى بايقاماۋ, كورمەگەن سىڭاي ءبىلدىرۋ, ول جونىندە جۇمعان اۋزىن اشپاۋ. اشار بولسا, كوپشىلىگىندە ءمىن ءىزدەۋ. ءوزىن عانا جاقسى كورۋ, مەنەن ارتىق پەندە جوق, جاقسىلىق وزىمە عانا بولسىن دەۋ. قاتارلاسىنىڭ جەتىستىگىنە قۋانباۋ, كۇيىنۋ. بۇل ۇستانىمنان, ءسوز جوق, قوعام ۇتىلادى. ال ۇستانىم يەسى ودان كوگەرە قويۋى ەكىتالاي. تۇبىندە ونىسىنان زارداپ شەكپەي قويماس.
«ءبىر اۋىز ءسوز» اتتى كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ ولەڭىندە تومەندەگىدەي جولدار بار: «ءبىر اۋىز ءسوز تاڭ شولپانىن اپەرەر, ءبىر اۋىز ءسوز اناڭداي بوپ ماپەلەر. ءبىر اۋىز ءسوز: «ۇل تۋدى» – دەپ قۋانتسا, ءبىر اۋىز ءسوز اكە ءولىمىن اكەلەر». بايقاماي, ويلانباي ايتىلعان ورىنسىز ءسوزدىڭ ادامعا بەرەر زيانى زور ەكەنىن اڭعارۋعا بولاتىن شىعار وسى ولەڭنەن. وسىنى مىنا مىسالدان دا كورۋگە بولادى. كوشەدە ەكى تانىس ادام كەزدەسىپ قالدى دەلىك. سالەمدەسىپ بولعاسىن بىرەۋى: «وۋ, ساعان نە بولدى, نەگە جۇدەپ كەتكەنسىڭ», دەسە, ەكىنشىسى بۇل ورىنسىز ساۋالعا دۇرىس جاۋاپ قايىرا الماي, كىبىرتىكتەيدى. ءسويتىپ, ەكەۋى ەكى جاققا كەتە باردى. الايدا, ەكىنشى ازاماتتىڭ جادىندا ايتىلعان قاتقىل ءسوز ۇزاق ۋاقىت تۇرىپ الدى. ول ازاماتتىڭ جۇدەگەنى دە شامالى بولاتىن. دەگەنمەن, جۇيكەسى وسالداۋ ادامعا جاڭاعى سۇراقتىڭ ءوزى ءبىر جەتىلىك جۇك بولارى داۋسىز.
بابالارىمىزدىڭ اسقان كورەگەندىگىنە تاڭ قالماسقا بولماس. اتامىز قازاق ۇرپاعىنىڭ كەلەشەكتە ءبىر-بىرىمەن تاتۋلىقتا, ۇيلەسىمدىلىكتە تۇرۋ تەتىكتەرىن ءاۋ باستان-اق جان-جاقتى ويلاستىرىپ تا قويعان سياقتى. بۇعان «كورشىمەن تاتۋ-ءتاتتى بول» دەگەن ۇعىم دالەل. وسى ۇعىم ماعىناسى ءبىزدىڭ سانامىزعا مىقتى سىڭگەن. ويتكەنى, ومىردە كورگەنىمىزدەي, قازاق جوعارىدا كەلتىرىلگەن قاعيدانى ورىنداۋدا كورشى ءمىنەزىنىڭ شامالى وعاشتىعىن كەشىرگەن, تۇسىنگەن, تاتۋ تۇرۋعا تىرىسقان. وسى كۇنى كوپ جاعدايدا بۇل ورىندالا قويماي, قىم-قيعاش بولىپ جاتاتىنى وكىنىشتى-اق. «الىستاعى تۋىستان قاسىڭداعى كورشىڭ جاقىن» دەگەن ءسوز نەگە تۇرادى.
«زامانىنا ساي – ادامى» دەگەن قازاقتا ءسوز بار. دەمەك, الدا تۇرعان تاريحي ماقساتتارعا وراي ءبىز دە وزگەرۋىمىز كەرەك. سوندا ءىرى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن جاڭا اۋقىمدى ىستەردى ورىنداۋشى ادامدار دا ءىرى ءارى پاراساتتى بولۋى مىندەت. بۇگىن ءبىز كوپ ەمەسپىز. زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى, كۇنى كەشە ارامىزدان ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتانىپ كەتكەن ءابىش كەكىلباي ۇلى: «بابالارىمىزدىڭ كوشپەندى كەزەڭدەگى داۋرەندەۋى, بايىرعى تۇرمىس سالتتارىمىز بەن كۇنكورىس ايىرۋ ۇردىستەرىمىزگە قاجەتتى تابيعي رەسۋرستاردىڭ كوپكە دەيىن جەتىلىپ-ارتىلىپ كەلگەندىگىنەن تۋىنداعان توقمەيىلسۋشىلىك ەندى رەسۋرس تاپشىلىعىن مىقتاپ تارتا باستاعان ەلدەر ەرىكسىز جەتىلدىرگەن عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ ۇستەم تۇسكەن زامانىندا, ءحVىى عاسىردان باستالعان جاپپاي ونەركاسىپتىك دامۋ تۇسىندا ءبىزدى ءبىراز شەتقاقپايلىققا ۇشىراتتى. از كوپپەن ءبىلىم جارىستىرىپ قانا ۇپايىن تۇگەندەي الاتىنىن تۇسىندىك. ءومىر سۇرگىڭىز كەلسە, دەر كەزىندە وزگەرىستەر جاساپ, قالىپتاسىپ كەلە جاتقان الەمدىك احۋالعا الدىن الا بەيىمدەلە ءبىلۋىڭىز كەرەكتىگىن ۇعىنا باستادىق. ونىڭ زياتكەرلىك كۇش-جىگەرمەن جۇزەگە اساتىنىنا كوز جەتتى», – دەپ ەدى. مىنە, ءبىزدىڭ ەسەنى قايتارار جەرىمىز دە وسى بولار.
سوندا ءبىز ازدىعىمىزدى نەمەن تولتىرىپ, نە نارسەمەن ەسەلەۋىمىز قاجەت؟ جولدى ابىز ءابىش اعامىز كورسەتىپ كەتىپتى. ءبىز الداعى ءىسىمىزدى جوعارى ساپامەن, بيىك سانامەن اتقارۋىمىز كەرەك ەكەن. ول ءۇشىن ءبىز بيىك مادەنيەتتى, مىقتى بىلىكتى, جوعارى پاراساتتى بولۋىمىز قاجەت كورىنەدى. ءبىز ۇلتىمىزدىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن بارىنشا مولىنان ىسكە قوسۋىمىز كەرەك ەكەن. ءبىز الەمدىك احۋالعا بەيىمدەلۋىمىزدى, وزگەرۋىمىزدى, جاڭارۋىمىزدى وزىمىزدەن باستاۋعا ءتيىستى ەكەنبىز. وسى جولدا سانامىزدىڭ كولەڭكەلى تۇستارىنان ارىلۋ قاجەت كورىنەدى. مىنەزىمىزدى قازاققا جات ادەتتەردەن تازارتۋدىڭ بەرەتىنى مول ەكەن.
بابالارىمىز بىزگە تەمىر قازىق بولارداي وسيەت قالدىردى. ول بىرلىك, ەلدىك ءىس. بۇل كورگەندىك ءبىزدىڭ قانىمىزدا تازا ساقتالسا, مەيىرىمدىلىك, باۋىرمالدىق دەگەن اسىل قاسيەتتەر ەجەلگى قالىبىنان اۋىتقىمايدى. ونى ءسال مازداتسا, ورتامىز تولىپ, ادەمى ادەت پەن ونەگەلەر جانىمىزدى نۇرلاندىرادى. بۇل – ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەتىن ءىس. سويتكەندە, جاقسى جاعىنا وزگەرەمىز, مىنەزىمىز مىنسىزدەنەدى, جاڭارامىز, ازات ەل كۇشەيەدى, كوركەيەدى.
سەرىكباي قوشقاروۆ,
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
قىزىلوردا.