قازاقستان ەكونوميكاسى نەگىزىنەن شيكىزات جانە اگرارلى-يندۋستريالىق دامۋ باعىتىن ۇستانعان. جاڭا يندۋستريالىق ەلدەر (جيە) قاتارىنا دامۋشى ەلدەردىڭ تەك 5 پايىزى عانا ەنىپ, ول توپقا وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر, مالايزيا, گونكونگ, تايۆان, ت.ب. ەلدەر جاتادى. ولاردىڭ ىشىندە سينگاپۋر مەن مالايزيا عانا 20 جىلدا الدىنداعى جۇزدەن استام ەلدى باسىپ وزىپ, دامىعان ەلدەر قاتارىنا كىردى. بۇگىن سينگاپۋر دامىعان ەلدەردىڭ العاشقى وندىعى ساناتىندا.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – ول جاڭا يندۋستريالىق ەلدەر قاتارىنا كىرۋدى مىندەت ەتكەن باعدارلاما, ياعني وسى جوبا سول ستراتەگيانى جۇيەلى, جان-جاقتى جانە قارقىندى ىسكە اسىراتىن ونىڭ يدەولوگياسى. سوندىقتان, ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋ, اقپاراتتانعان ەكونوميكا قۇرۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى دامىتىپ, قوعامدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتاتىن تاكتيكالىق مىندەتتەرى بولىپ تابىلادى.
بۇۇ-نىڭ بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتى جاڭا يندۋستريالىق ەلدەر قاتارىنا كىرگىزەتىن تالاپتارىنىڭ مەتوديكاسى تومەندەگىدەي: ءار ادامعا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ مولشەرى; ەكسپورتقا شىعاراتىن ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ مولشەرى جانە ونىڭ جالپى ەكسپورتتاعى ۇلەسى; ەكونوميكانىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنى; شەتتەن كەلەتىن تىكەلەي ينۆەستيتسيالار كولەمى; ءوڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى (ول 20 پايىزدان جوعارى بولۋى كەرەك).
جوعارىداعىلاردى ەسكەرىپ, حالىقارالىق ادام ينستيتۋتى (حاي) الەمدىك نارىقتا باسەكەلى جاڭا يندۋستريالىق ستراتەگيا دايىندادى. ونىڭ نەگىزگى مىندەتى – ۇنەمدەۋدىڭ جوعارى نورماسى مەن ينۆەستيتسياعا قول جەتكىزۋ, ەكونوميكانى ەكسپورتقا باعىتتاۋ, نارىق كاپيتالىنىڭ اشىقتىعى, ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق, ۇلتتىق ۆاليۋتانى اقش دوللارىنا تاڭۋ, ەكونوميكانىڭ ءوسۋىن مەملەكەت جاعىنان ىنتالاندىرۋ ارقىلى ونىڭ تۇراقتى دامۋىنا قول جەتكىزۋ جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ الەمدىك نارىقتا باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋ.
بۇل ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قازىرگى ونەركاسىپتى جانە ينفراقۇرىلىمدى, ونىڭ ىشىندە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيا تەحنولوگياسى سالاسىن جاڭعىرتۋ ارقىلى قالىپتاسقان دامۋ مودەلىن قارقىندى دامۋ جولىنا سالۋ, ادام رەسۋرستارىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋ جانە ونى دامىتۋعا تۇراقتى ينۆەستيتسيا تارتۋ, عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتاتىن جەكە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا كومەك بەرۋ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مەنتاليتەتى نەگىزىندە وتاندىق ەكونوميكانى باسقارۋ مودەلىن دايىنداۋ, قارجىلىق باقىلاۋ, ەكونوميكانىڭ بانك-قارجى سالاسىنداعى مەرزىمى وتكەن قارىزداردى رەتتەۋ, كاپيتالدىڭ كەلۋىنە مونيتورينگ جاساپ باقىلاۋ ورناتۋ ارقىلى كاسىپورىنداردى رەفورمالاپ, بۇل سالاداعى ساياساتتى وزگەرتۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس پەن ۇلتتىق كومپانيالاردى دامىتۋ, ساپاسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ءونىم ءوندىرۋ مەن قىزمەت كورسەتۋدى ىسكە اسىرۋ, مەملەكەت پەن جەكە سەكتور اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ سىندى وتە ماڭىزدى جۇمىستاردىڭ تىزبەگى شىعادى.
كوپ ەڭبەك پەن كاپيتالدى قاجەت ەتەتىن شيكىزات ەكونوميكاسىنان, عىلىم مەن جاڭا تەحنولوگياعا باعىتتالىپ, اقپارات پەن كوممۋنيكاتسيا جەتىستىكتەرىنە نەگىزدەلگەن جاڭا يندۋستريالىق ساياساتقا ءوتۋ جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيا مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ نەگىزىندە قالىپتاسقان يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانىڭ ءوسۋ مودەلى قوعامدىق ءوندىرىستى ءتۇپكىلىكتى وزگەرتەدى. جاڭا بەت-بەينەسىن قالىپتاستىرادى. قوعام, رەسۋرس شىعىندى جانە رەسۋرس ۇنەمدى تەحنولوگيا اراسىنداعى قاتاڭ تاڭداۋدان «رەسۋرسى ليميتتەنبەگەن» اقپاراتتىق ەكونوميكاعا وتەدى. وسىنداي وزگەرىستەر عانا قازاقستاننىڭ جاڭا يندۋستريالىق ەل قاتارىنا جاقىنداتادى جانە ونىڭ دامىعان قوعامعا ءوتۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
ول ءۇشىن كەلەسى قادامداردى ىسكە اسىرۋ قاجەت: يننوۆاتسيالىق ەكونوميكاعا وتەتىن ءتيىستى زاڭدار مەن زاڭنامالىق اكتىلەردى قابىلداۋ ارقىلى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ; ءىرى ءوندىرىس ايماقتارى مەن كەن ورىندارى جانىنان سالالىق يننوۆاتسيالىق كلاستەرلەر قالىپتاستىرۋ. مىسالى, اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى جانىنان مۇناي وڭدەيتىن جانە سەرۆيستىك شاعىن جانە ورتا بيزنەس كلاستەرىن قۇرۋعا بولادى; ترانسفورماتسيانىڭ نەمەسە وتپەلى ەكونوميكانىڭ باسىمدى سالالارىنىڭ كەلەسى مىندەتتەرىن شەشۋ: بىرىنشىدەن, ءبىركەلكى ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتەتىن شەشىمدى ىزدەۋ ترانسفورماتسيانىڭ نەگىزگى مىندەتى بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن جوعارى قوسىمشا قۇندى ءوندىرىس ونىمدەرىن ءوندىرۋدى كوبەيتۋ قاجەت. وتاندىق نارىق جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىگى مەن ەكونوميكانىڭ ءوسۋ مودەلىن ترانسفورماتسيا تۇرعىسىنان قايتا قاراپ, ەكىنشىدەن, سىرتقى قارىزدار ماسەلەسىن شەشىپ, ۇشىنشىدەن, ەكسپورتقا باعىتتالعان مودەلدىڭ ءوسۋىن ىسكە اسىرۋدا جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋگە ۇمتىلۋ وتە ماڭىزدى. وعان يمپورتتى الماستىرۋ, ەلدىڭ ارتىقشىلىق جاقتارىن تۇپكىلىكتى ساراپتاۋ, قارجى كوزدەرىن تولىقتىرۋعا جۇمىلدىرۋ, ەكسپورتتىق باعدارلامالاردى قولداۋ, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا جاعداي جاساۋ, عىلىمي-تەحنولوگيالىق زەرتتەۋ مەن جوعارى ساپالى ماماندار دايىندايتىن سالالاردا ۇزاق مەرزىمدى ساياسات جۇرگىزۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن الەۋمەتتىك-ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, ت.ب. جۇمىستار قوسىلىپ, دۇرىس ىرعاققا تۇسۋىنە ۇمتىلۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا.
بۇل جەردە دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكى مودەلدى پايدالانعان ءتيىمدى. مىسالى, ەكسپورتقا باعىتتالعان مودەلدى باسقا ەلدەردەن كەلەتىن سونداي ونىمدەردەن جوعارى ساتىداعى كەدەندىك قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ مەن يمپورتتى الماستىرۋ ەلەمەنتتەرىن ۇيلەستىرۋ بولسا, تورتىنشىدەن, ەلگە, ونىڭ ۇكىمەتى مەن كاسىپكەرلىگىنە دەگەن سەنىمدى ارقاشان قولداپ وتىرۋ. ونداي ماقساتقا قول جەتكىزۋدى كوپ جاعدايدا ايماقتارداعى كاسىپكەرلەرگە بەلگىلى دارەجەدە ەركىندىك بەرۋمەن قاتار, ورتالىقتاندىرىلعان باسقارۋ قامتاماسىز ەتەدى.
بەسىنشىدەن, تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ, التىنشى – ءىرى كورپوراتسيالاردا قولدانىلاتىن الدىڭعى قاتارلى عىلىمي ءادىستەردى پايدالانۋ, بولاشاعى زور باعىتتارعا تياناقتى مونيتورينگ جۇرگىزۋ, مۇقيات جوسپارلاۋ, جاعدايدىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى جوسپاردى ۋاقتىلى وزگەرتىپ, باسەكەلەستەردەن بۇرىن قيمىلداۋ. مىسالى, قارجىنى تەحنولوگيانىڭ باسىمدى سالالارى – بيوتەحنولوگيا, كومپيۋتەر ونەركاسىبى, ارنايى حيميكاتتار شىعاراتىن ءوندىرىس جانە سەرۆيس سالالارىنا سالۋ. جەتىنشى – قازاقستاندى حالىقارالىق يننوۆاتسيالىق, زەرتتەۋ مەن جاساۋ بازاسىنا اينالدىرۋ جانە ەلدى «تسيفرلىق تەحنولوگيا ايماعىنا» ترانسفورماتسيالايتىن وپەراتسيالىق ورتالىققا اينالدىرۋ دەسەك, سەگىزىنشىدەن, تالانتتى ۇرپاق – «ە» بۋىنىنىڭ وكىلدەرىن تاربيەلەۋ جانە ينتەللەكتۋالدىق ۇلت قالىپتاستىرۋ, توعىزىنشى – ۇلتتىق مادەنيەت سالالارىن دامىتۋ. قازاقستانعا كەلەتىن تۋريستەردىڭ سانىن ەكى ەسەگە ءوسىرۋ, ونىنشى – اۋىل شارۋاشىلىعىن جوعارى رەنتابەلدى جانە ەكسپورتقا باعىتتالعان سالاعا اينالدىرۋ, ون ءبىرىنشى – جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مەنتاليتەتىنە ساي ەكونوميكانىڭ ءتيىمدى مودەلىن قالىپتاستىرۋ مەن كومىرسۋتەگى, سۋ جانە باسقا دا تابيعي رەسۋرستاردى كونسەرۆاتسيالاۋ.
ادام كاپيتالىنىڭ جاعدايىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلار
ادام كاپيتالىن جان-جاقتى دامىتۋ, ەلدىڭ تۇراقتى ىلگەرىلەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ينستيتۋت (نەمەس ءىىن) قازاقستاننىڭ ءۇش ۇلتتىق اكادەمياسى مەن 4 جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتىن جانە قۇرامىندا الەمنىڭ 3,5 مىڭ اتاقتى عالىمدارى (ونىڭ ىشىندە توپ-500 جانە 87 نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى) ىستەيتىن الەمدىك يننوۆاتسيالىق قور ء(ارى قاراي WIF) مەن الەمدەگى توپ-50 تەحنولوگيالىق كومپانيالارىن بىرىكتىردى. فوربستىڭ دەرەگى بويىنشا, WIF عالىمدارى سوڭعى جارتى عاسىردا الەمدەگى عىلىم, تەحنولوگيا, يننوۆاتسيا جانە ەكونوميكاداعى جاڭالىقتاردىڭ 70 پايىزىن اشقان.
جوبا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى 8 باسىمدى سالالاردان تۇرادى (سۋرەت).
قازاقستانداعى ادام كاپيتالىن دامىتۋ باعىتتارى مەن ونى ىسكە اسىراتىن عىلىمي مەكەمەلەر مەن كومپانيالار, مىنە, وسىلار.
جوبا ءبىلىم, عىلىم, مەديتسينا, رۋحاني-گۋمانيتارلىق سالالارمەن قاتار, يننوۆاتسيانى ەنگىزۋ تەتىكتەرى, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق (اك) جۇيە, اگروونەركاسىپ كەشەنى, ەكونوميكانى باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسى سياقتى سالالاردان تۇرادى. اك مەن جوعارى تەحنولوگيالاردى دامىتۋ يننوۆاتسيالىق ەكونوميكاعا كوشۋدى ىسكە اسىرۋدىڭ جانە جاڭا يندۋستريالىق قوعامعا ءوتۋدىڭ ناقتى قادامدارى بولىپ تابىلادى. ەكونوميكانىڭ باسەكەلەستىك باسىمدىعى مەن ونى جاڭعىرتۋ مۇمكىندىگى جينالعان جانە ىسكە اسقان ادام كاپيتالىمەن انىقتالادى. قوعامداعى تەحنولوگيالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدىڭ مۇمكىندىگى ونداعى ادامداردىڭ ءبىلىمى, كاسىبيلىگى جانە ماماندىعىنىڭ دەڭگەيىمەن انىقتالادى. جاڭا يندۋستريالىق قوعامعا ءوتۋ جاعدايىندا يندۋستريالاندىرۋ جالعاسا بەرەدى. دامىعان ەلدەر ونەركاسىپ ءوندىرىسىن دامىتا بەرەدى جانە ونى جاڭا وزگەرىستەرگە بايلانىستى جاڭعىرتىپ وتىرادى. ول اك-تىڭ بازاسى جانە شارتتارى بولىپ تابىلادى جانە نەگىزگى كاپيتالدى ەكىنشى ساتىعا ىعىستىرماي, ولار ءوزارا ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرۋ ارقىلى داميدى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەس پەن تەحنوكاسىپكەرلىكتى دامىتۋ
قازىرگى بانك جۇيەسى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە (شوب) سەرىك بولا الماۋدا. شوب-تىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى 22 پايىز (دامىعان ەلدەردە 50 پايىزدان اسادى). شوب-قا سەرىكتەس بولىپ قارايتىن قاتىناس قالىپتاسپاعان, ياعني يسلام قارجى ۇستانىمىنا ساي ىستەيتىن بانكتەر جوق بولعاندىقتان, شاعىن بيزنەستىڭ ورتاعا, ال ورتا بيزنەستىڭ ىرىگە وتۋىنە مۇمكىندىك جاسالماعان.
يسلام جۇيەسىندەگى بانكتىڭ بولۋى ميكروقارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قولايلى جۇيە جانە كەدەيشىلىكپەن كۇرەسەتىن ءتيىمدى قۇرال بولار ەدى. شوب قۇرىپ كەتپەس ءۇشىن جانە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ قورىنىڭ شەنەۋنىكتەرىنە تاۋەلدى بولماۋ ءۇشىن پايىزسىز نەمەسە پايىزى وتە تومەن نەسيە بەرەتىن بانك جۇيەسى قاجەت. ەكونوميكا سالاسىنداعى يسلام مودەلىنە سىبايلاس جەمقورلىق, الداۋ, تابىستى جاسىرۋ, سالىقتان جالتارۋ جانە باسقا قىلمىستىق ارەكەتتەر جات. بۇل مودەلدىڭ قىزىقتىراتىن جەرى – ونداعى ماتەريالدىق پايدا مەن رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ۇيلەسىمىندە. ول جۇيەدە رەسۋرستار تابىستىڭ نورماسىنا باعىتتالۋ ارقىلى الەۋەتى نارىقپەن نەعۇرلىم وڭ باعالاناتىن ەكونوميكانىڭ سەكتورىنا اينالاتىن ۇستانىمعا نەگىزدەلگەندىكتەن, تەزىرەك يسلام ەكونوميكالىق مودەلىنە كوشۋ قاجەت.
يسلام قارجى جۇيەسى (يقج) ناقتى وندىرىسكە ينۆەستيتسيالاۋمەن بايلانىستى بولعاندىقتان, ونى قارجى داعدارىسى جانە دەفولتتان قورعايدى. ال الەمدىك قارجى جۇيەسىندەگى نەگىزگى اكتيۆتەردىڭ تەك 5 پايىزدايى عانا ناقتى اقشامەن (ۆاليۋتا) بەكىتىلگەندىكتەن, ول ءارتۇرلى داعدارىستارعا ۇشىرايدى. بۇل جاعدايدا بارلىق اقشا ترانساكتسياسىنىڭ 95 پايىزى تازا سپەكۋلياتيۆتى بولعاندىقتان, ول كوممەرتسيالىق ساۋداعا جاتپايدى. يقج ءبىرىنشى كەزەكتە قاجەتتى تاۋار شىعاراتىن جانە ءبازيستى قىزمەت كورسەتەتىن سالالارعا ەكپىن تۇسىرە وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىن بىركەلكى نەسيەلەۋدى ۇستانادى جانە ينۆەستيتسيالىق شەشىم قابىلداعاندا, اسىرەسە, باسقا كاسىپورىنداردىڭ جارعىلىق كاپيتالىنا ارالاسقاندا باسىمدىقتى ۇزاق مەرزىمدى قارجىلاندىرۋعا بەرەدى. يقج ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىن ۇيلەسىمدى قامتاماسىز ەتەتىن جانە ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بولىپ تابىلاتىن شاعىن بيزنەستى دامىتۋعا كوپ كوڭىل ءبولىپ, الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك جانە قايىرىمدىلىق نەگىزگى ورىندالۋى ءتيىس ماقساتتار رەتىندە العا شىعارىلادى.
سونىمەن قاتار, ينۆەستيتسيالىق ساياساتتىڭ ۇيلەسىمدىلىگىمەن ءوندىرىستى بەلسەندى قارجىلاندىرۋ جانە بانك قىزمەتىنىڭ تارتىمدىلىعى ارقاسىندا يسلام قارجى جۇيەسى ىشتەن جاڭارىپ وتىرا الادى. وتاندىق كاسىپكەرلىككە يقج كەلەسى جاقتارىمەن پايدالى: بانك جۇيەسىنىڭ پايىزسىز مودەلىن جاساپ, ەنگىزۋ ءوز كەزەگىندە شاعىن بيزنەستى ورتاعا جانە ورتا بيزنەستىڭ ءىرى بيزنەسكە اينالۋىنا, ياعني بيزنەستى دامىتۋعا مۇمكىندىك اشادى جانە شوب-تىڭ زكونوميكالىق قاتىناسقا تۇسەتىن باسقا سۋبەكتىلەرمەن سەرىكتەس بولۋىنا جاعداي جاسايدى; اكىمشىلىكتىڭ بيزنەسكە قىسىم كورسەتۋى مەن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىككە ماجبۇرلەۋىن جويىپ, بيزنەستىڭ جۇمىسىنا مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىن شەكتەيدى, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ ارقىلى كومپانيانىڭ اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى; ادالدىق, تازالىق, ۇقىپتىلىق, ماتەريالدىق پايدا مەن رۋحاني قۇندىلىقتاردى ۇشتاستىرۋ سياقتى ەتنوستىق نورمالاردى جانە كاسىپكەرلىك قۇرىلىمداردا الەۋمەتتىك, جاۋاپكەرشىلىكتى قالىپتاستىرىپ, دامىتۋدىڭ تىرەگى بولادى.
ۇلتتىق كومپانيالاردى دامىتىپ, ترانسۇلتتىق كومپانيالارعا اينالدىرۋ
ول ءۇشىن ۇكىمەت ەكونوميكانىڭ باسىمدى سالالارىندا ىستەيتىن ۇلتتىق كومپانيالارعا كەن ورىندارىن ساتىپ الۋدا, شەتەلدىك جانە باسقا كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن (ۇلەسىن) الۋدا جەڭىلدىك جاسايتىن شارالار قابىلداپ, مۇمكىندىك اشۋى جانە ولاردىڭ ەل ىشىندەگى جانە شەتتەگى حالىقارالىق جوبالارعا قاتىسۋى ءۇشىن بەلسەندى ساياسات جۇرگىزۋى قاجەت.
ول سالالار الەمدىك نارىقتا ءوز ورىندارىن تاپقان كەزدە (3-ءشى كەزەڭ) يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا ءوز ماقساتىنا جەتەدى. ول كەزدە ەكسپورتقا باعىتتالعان جوعارى تەحنولوگيا ونىمدەرىنىڭ ۇلەسى 45-50 پايىزعا, ەل ىشىندە قولدانىلاتىن وتاندىق تەحنولوگيانىڭ ۇلەسى 70 پايىزعا دەيىن كوتەرىلەدى. يمپورتتالاتىن ماشينا, قۇرال-سايمان جانە تەحنولوگيانىڭ ۇلەسى 40-45 پايىزعا كەميدى.
بۇل جوبانىڭ نەگىزگى ءبولىمدەرىنىڭ تۇساۋكەسەرى قازاقستان ۇكىمەتى جانىنداعى سالاارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيادا, پارلامەنت ماجىلىسندەگى «نۇر وتاننىڭ» فراكتسياسىندا, «نۇر وتاننىڭ» ساراپشىلار كەڭەسىندە, يندۋستريا جانە دامۋ مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانە ت.ب. ۆەدومستۆولاردا جاسالىپ, قولداۋ تاپتى.
دەۆيد حيلل,
PhD, پروفەسسور, الەمدىك يننوۆاتسيالىق قوردىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى (لوندون),
جانۇزاق اكىم,
حالىقارالىق ادام ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى, «نۇر وتان» پارتياسى ساراپشىلار
كەڭەسىنىڭ مۇشەسى.