• RUB:
    6.68
  • USD:
    520.93
  • EUR:
    609.07
باستى سايتقا ءوتۋ
19 ناۋرىز, 2016

قازاق پسيحولوگيا عىلىمى: نەگە قول جەتكىزدىك, نەنى جۇزەگە اسىرا الماي كەلەمىز؟

9001 رەت
كورسەتىلدى

قالىڭ بۇقارانىڭ قامى ءۇشىن قاجەت ءىلىم-بىلىمدەر سان الۋان. سولاردىڭ ءبىرى, ءتىپتى, بىرەگەيى – جان تۋرالى عىلىم – پسيحولوگيا دەسەك قاتەلەسپەسپىز. ونىڭ ءتۇپ-توركىنى مەن ىلكى باستاۋى – ارىدەگى ساق, عۇنداردى ايتپاعاندا, بەرىدەگى ورحون-ەنيسەي تۇركى تاس جازۋلارىنان باستالادى. قازاقتاردىڭ: «قاي جەرىڭ اۋىرسا, جانىڭ سول جەرىڭدە», دەگەنى كوپ نارسەنى اڭ­عار­تادى. بۇل كوك تۇرىكتەردىڭ مۇرا­­­گەرى – قازاق حالقىنىڭ ءتالىم-ءتار­­بيەلىك, پسيحولوگيالىق-پەدا­گوگيكالىق مۇراسىنىڭ اسا باي ەكەنىن كورسەتەدى. وسى جايتتى جاقسى اڭعارعان پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆ بىلاي دەيدى: «مەنىڭ ويىمشا, قازاق­تاردىڭ قايتالانباس ەتني­كالىق, پسيحولوگيالىق الەمى ءالى جەتە زەرتتەلمەي, زەردەلەنبەي جاتقان تىلسىم دۇنيە». سوڭعى كەزدە قازاق ەلىنىڭ باس ۇرانىنا اينالعان, تۇڭعىش مەم­لەكەتتىك رەسمي يدەولوگيا, ياعني «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ جا­ريا­­­لانۋى, الەمدىك كەڭىستىكتە, ءتۇر­­­كى­تىلدەس ەلدەردىڭ بىرلىگىنە نە­گىز­­­دەلگەن يدەيانىڭ ورتاق پسي­حو­­­لو­گيا­لىق ۇندەستىگىنىڭ بار ەكە­نىن جاقسى بايقاتادى. ەلباسى جاريالاعان «ءماڭ­گىلىك ەل» يدەياسى – قازاق وركە­نيەتى­نىڭ, سايىپ كەلگەندە, ونىڭ سان عاسىر بويىنا قوردالانعان پسيحولوگيالىق وي-تۇيىندەرىنىڭ التىن دىڭگەگى. دالا وركەنيەتىندە دۇنيەتا­نىم­دىق يدەيالاردىڭ تۋىنا سە­بەپشى بولعان جان تىنىشتىعى مەن ەل بىرلىگىن دارىپتەگەن ويشىل عۇ­لامالاردىڭ پسيحولوگيالىق مۇ­راسى ۇشان-تەڭىز دەۋگە بولا­دى. مى­سالى, اتاقتى سازگەر, عۇلاما قور­­­­قىت­تىڭ ماڭگى ءومىردى ىزدەۋى جەر­­ۇيىق­ت­ى اڭساعان اسان قاي­عى­نىڭ ار­­مان­­دارىمەن ساباقتاسىپ جاتادى. قازاق جەرىندە پسيحولوگيالىق وي-پىكىرلەردىڭ ۇدەرە دامۋىنىڭ باسقا ورتازيالىق اعايىندارعا (قىرعىز, وزبەك, تۇرىكمەن, ت.ب.) قارا­­عان­دا وزىندىك ەرەكشە­لىكتەرى بار. سونىڭ ەڭ باس­تىسى – ۇلان-عايىر جەردى مە­كەن­دەگەن بالاجان, اقكوڭىل, ءتوزىم­دى حالقىمىز ءوز ۇرپاعىن جاق­سى ادام, ابزال ازامات ەتىپ ءتار­بيەلەۋگە ەرەكشە ءمان بەرگەن. قازاق دالاسىنداعى جاۋ تيسە قارۋ-جاراعىن سايلاپ, ەل ءۇشىن ەڭىرەگەن ەرلەر, ادىلدىك پەن شىندىق, ادامدىقتى تۋ ەتكەن اقىن-جىراۋلار, شەبەر قولدى ىسمەرلەر مەن زەرگەرلەر, وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى بي-شەشەندەر مەن اقىلمان اقساقالدار, ەمىرەنگەن ابزال انالار عاسىرلار بارىسىندا سۇرىپتالا قالىپتاسقان قازاقي تاربيەنىڭ جەمىسى ەكەندىگى حاق. كەلەسى ەرەكشەلىگىمىزدىڭ تاعى ءبىر دەرەگى قازىر «مادەني مۇرا» اياسىندا جارىق كورىپ جاتقان 100 تومدىق «بابالار ءسوزى» بولسا كەرەك. قازاق حالقىنداي فولكلور مۇراسىنا اسا باي ەلدى الەمنەن تابۋ قيىن. ال «فولكلور – حالىق پسيحولوگياسىنىڭ ايناسى» دەيتىن قاعيدا ەرتەدەن ايتىلىپ ءجۇر. تاۋەلسىز قازاقستان جاع­دا­يىن­­­دا قازىر جالپىادام­زات­­تىق قۇن­دى­لىقتارعا قول جەت­كىزىپ, ءبىر­تۇ­تاس مادەني جۇيە قالىپ­تاستىرۋ ءۇشىن وتكەن جولىمىزدى, شىققان تە­­گىمىز بەن بيىگىمىزدى باعالاي ءبىلۋى­­مىز قاجەت. ويتكەنى, وتكەنىن با­ع­ا­­لاي بىلمەيتىن ەل كەلەشەگىن دە بول­­جاي المايدى. ءبىزدىڭ وتكەن جولى­­مىز – ەۋرازيا دالاسىن ءدۇ­بىر­­­لەت­كەن جاسام­پاز­دىققا تولى تاريح. ەجەلگى اتا-بابالارىمىزدىڭ كۇمبىرلەگەن كۇيىمەن, جان تەبى­رەنتەرلىك سىبىزعى ۇنىمەن, اس­قاق­تاتا سالعان اسەم انىمەن, عاشىق­تىق, ليرو-ەپوس جىرىمەن, «قىسقا بولسا دا, نۇسقا» ماقال-ماتەلىمەن, شەشەندىك ءسوز, ايتىس, جىرلارىمەن سان عاسىر بويى ءوز ۇرپاعىن «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى», ونەگەلى دە, ونەرلى, يماندىلىق-ادامگەرشىلىك ار-وجدانى جوعارى, نامىسقور ازامات ەتىپ تاربيەلەپ كەلگەنى – اكسيومالىق اقيقات. حالقىمىزدىڭ پسيحولوگيالىق وي-پىكىر تاريحىنىڭ قالىپ­تاسىپ, دامۋ جولىن قازاق ەلى­نىڭ ازاماتتىق تاريحىمەن وراي­لاس­تىرا وتىرا, بۇل ءۇر­دىستى نەگىزگى ءتورت كەزەڭگە ءبو­­­لىپ قا­­­­­راس­تىرۋدى عىلىمي تۇر­­­­عى­­­­­دان دۇ­­­رىس تۇجىرىم دەپ ەسەپتەيمىز. مۇنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى – ءVى-حIV عع. باستالاتىن قازىرگى تۇركى تەك­تەس حالىقتاردىڭ بارىنە ورتاق پسي­حو­لو­گيالىق وي پىكىرلەردىڭ ىلكى باس­­تاۋى, ءتۇپ-توركىنى. بۇلارعا ەجەل­گى تۇركى ەسكەرتكىشتەرى «كۇل­تە­گىن», «تونىكوك», «بىلگە قاعان», ورحون-ەنيسەي جازۋلارى مەن قور­قىت اتا, ءابۋ ناسىر ءال-فارا­بي, ءجۇسىپ بالاساعۇني, ت.ب. تا­­­عى­­­­لىم­دارىن جاتقىزۋ ءلازىم. ەكىن­­شى كەزەڭ – قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ داۋىرىنەن باستالىپ, قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى پسي­حو­لو­گيالىق وي-پىكىرلەردىڭ دامۋىن قامتىسا, ءۇشىنشى كەزەڭ – پسي­حولوگيا عىلى­مىنىڭ كەڭەس­تىك قازاقستاندا مارك­س­­تىك يدەيا­لارمەن رۋحتانعان, يا­عني كوم­مۋنيستىك يدەولوگيانىڭ ءداۋ­­­­رەن­دەگەن كە­زەڭىنە تۇستاس كە­لە­­دى. ءتور­تىن­شى كەزەڭ – بۇل تاۋەل­­­سىز­­دىك جىل­دارىنان باستاۋ الا­­­­تىن, قازىر­گى ەگەمەن ەلدىڭ پسي­حولو­گياسى. XV عاسىردىڭ ءبىرىنشى جار­تى­­­سىن­­­داعى پسيحولوگيالىق وي­لار دالا فيلوسوفى اتانعان اسان قاي­­عى تولعاۋلارىندا, وتەي­بوي­­­داق تىلەۋقابىل ۇلىنىڭ «شي­­­پا­­گەر­لىك بايانىنان» ەرەكشە كو­رى­­­نىس تاپقان. دالا عالىمى اتال­­­­­عان ەڭبەگىندە ادامنىڭ جان قۇ­­­بى­­لىستارى (تۇيسىك, وي­لاۋ, ءسوي­­لەۋ, قيال, داعدى, مىنەز, قا­بى­­­لەت, ت.ب.) تۋرالى ءبىراز ماع­لۇ­مات­­تار كەلتىرەدى. عۇلاما ادام­نىڭ ءيىس تۇيسىگىن – مۇڭك (قازىر­گىشە ءيىس), تاتىم ء(دام), ويلاۋ­دى «وي­لا­ما­لىق», سويلەۋدى «ءسوي­لە­مەلىك», مي­دى «مياق» اتاۋلارىمەن ورنەك­تەي­دى. ول وزىنەن بۇرىن ءومىر ءسۇر­­گەن ۇلى عۇلامالاردىڭ ء(ال-فا­رابي, ءجۇسىپ بالاساعۇني, ت.ب.) جان تۋرالى تۇسىنىكتەرىنە سۇيەنە كەلىپ, دۇنيەدەگى تىرشىلىكتىڭ باس­قارۋشىسى, رەتتەۋشىسى جۇرەك دە­سە دە, ميدىڭ اتقاراتىن ءرولىن دە جوققا شىعارمايدى. وسىن­داي پسي­حولوگيالىق وي-پىكىر­لەردى ءاي­گى­لى مۇحاممەد حايدار دۋ­لاتي دا ايت­­قان. ونىڭ قازاق حالقى­نىڭ ءوزىن­­دىك پسيحولوگياسى, ەل باس­قارۋ, ءدىن مەن دەنساۋلىق, ۇرىس ءجۇر­گى­زۋ تۋرالى ايتقاندارى پسي­حولو­گيا­ل­ىق تۇرعىدان ەرەكشە نازار اۋدارتادى. دالا پسيحولوگياسى تۇرعى­سى­­­نان قاراعاندا ەرەكشە اتاپ وتەر­­لىك جايت – بۇل قازاق حان­دارى­­نىڭ جان ىلىمىنەن جاقسى حابار­دار بولعاندىعى. ماسەلەن, ءجانى­بەك حاندا, قازىرگى سوزبەن ايت­­قان­دا, پسيحوگيگيەنالىق, پسي­حو­پ­رو­فيلاكتيكالىق ۇستانىم­دار باي­قالادى. ول, «جەتى اتاعا تول­ماي قىز الماۋعا, ادامداردىڭ ءبىر­بىرى­مەن سۇيىسپەۋىنە, جات توسەك­­كە, زي­نا­قورلىققا بارماۋ­عا جانە كەز كەل­گەن ۇيدە تازالىق­تىڭ ساق­تالۋىنا پارمەن بەرىپ ۇكىم شى­عا­رادى. ال مۇنى ورىن­دا­ماعان­دارعا وتە قاتال جازا قول­دانعان (ماسقارالاۋ, دۇرە سوعۋ, دارعا اسۋ, ت.ب.ت.س.). وسىنداي ەلدەگى تۇ­راق­­تى­لىق­تى ساقتاۋ ءۇشىن, زاڭ نور­­ما­لارىن دالا وركەنيەتىنە ءسىڭ­دىرۋ نەگىزىندە دايىندالىپ, اتا زاڭعا اينالعان كودەكستەردىڭ ءىشىن­دە: قاسىم حاننىڭ «قاسقا جولى», ەسىم حاننىڭ «ەسكى جولى», تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» بۇ­قارا حالىقتىڭ تىرشىلىگىنە قا­جەتتى گۋمانيستىك يدەيالاردان تۋىن­­دا­عان, الەۋمەتتىك ءمانى زور قاعي­دا­لار دالا پسيحولوگياسىندا ۇرپاق­تار ساباقتاستىعىنىڭ بولعا­نىن دالەلدەيدى. قازاق حالقىنىڭ ازۋلارى التى قارىس فيلوسوف-جىراۋ­لارى – شال­كيىز, جيەمبەت, اقتام­بەردى, شال اقىن, بۇقار قال­قا­مان­ ۇلى­­­نىڭ كوشپەندىلەر پسي­حو­لو­گيا­­­سى­نىڭ سان قىرلارىن سۋ­رەت­تەي­­تىن تولعاۋلارى, دالا ديپ­لو­مات­تارى اتانعان ۇلى دانا­گوي­لەر – تولە, قازىبەك, ءاي­تەكە بيلەردىڭ پسي­حو­لوگيالىق تۇر­عى­داعى اسا قۇندى ويلارىمەن توقاي­لاسىپ جاتادى. ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتى­سىن­­داعى پسيحولوگيالىق وي-پىكىر­لەر­دىڭ دامۋى قازاقتىڭ ءۇش وي الىبى – ىبىراي, شوقان, اباي ەسىم­­دەرىمەن بايلانىستى ەكەندىگى بەلگىلى. حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىن­دەگى پسيحولوگيالىق وي-پىكىرلەردىڭ دامۋىنا – ش.قۇدايبەردى ۇلى, ا.بايتۇرسىنوۆ, س.تو­را­ي­عىروۆ, م.جۇ­ما­باەۆ, ج.ايماۋىتوۆ, ءماش­ھۇر ­جۇ­سىپ كوپەەۆ, ت.ب. ەڭبەك­تەرى زور اسەر ەتتى. قازاق توپىراعىندا XX عا­سىر­­­دىڭ باسىندا تالىمدىك وي-ءپى­كىر­لەرىمەن ۇلتتىق كولوريت­كە تولى پسي­حولوگيالىق كوزقاراس­تارى­مەن بارشا جۇرتتى ءتانتى ەت­كەن, قازاق جانتانۋ ءىلىمىنىڭ كوش­باس­شىسى رەتىندە تانىلعان ج.اي­ماۋىتوۆپەن قاتار, وقۋ-ءتار­بيە ىسىنە تىكەلەي قاتىستى پەدا­گو­گي­كا­لىق پسيحولوگياعا ەرەكشە دەن قويعان م.جۇماباەۆتىڭ قوسقان ۇلەسىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. ج.ايماۋىتوۆتىڭ پسيحولوگيا سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىنىڭ («تاربيەگە جەتەكشى», «پسيحو­لو­گيا», «جان جۇيەسى جانە ونەر تاڭ­داۋ», «كومپلەكسپەن وقىتۋ جولدارى», ت.ب.) باستى ءبىر ەرەكشەلىگى – بۇل­ار ءتول تىلىمىزدەگى تۇڭعىش پسي­­حولو­گيالىق تۋىندىلار بولۋى­­­مەن قاتار, بۇرىنعى كەڭەس ەلىن مە­­كەن­­دەگەن تۇركىتىلدەس حا­لى­ق­­تار ءتىل­دەرىندە (قىرعىز, ءوز­بەك, تۇرىك­مەن, ازەربايجان, قارا­قالپاق, تاتار, باشقۇرت, ت.ب.) ال­عاش جارىق كورگەن بىردەن-ءبىر عى­لى­مي باسىلىمدار ەكەندىگىندە. م.جۇماباەۆ سىندى جىر ءدۇل­د ۇلى­نىڭ ءتالىم-تاربيە عىلىمى­نىڭ (پەداگوگيكا, پسيحولوگيا, ت.ب.) تەو­­ريالىق ماسەلەلەرىنە بوي ۇرۋى تاڭعالارلىق جايت. ءويت­كەنى, بۇل سالادا عىلىمي ەڭبەك جاز­عان الەمدىك اقىن-جازۋشىلار نەكەن-ساياق. وسى تۇرعىدان العاندا ماعجاننىڭ «پەداگوگيكا» (1922-1923 ج.ج.) اتتى كىتاپ جازۋى ءومىر­دە وتە سيرەك كەزدەسەتىن, تەك اسا تالانتتى ادامدارعا عانا ءتان قاسيەت. كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستاندا پسيحولوگيا عىلىمىنىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسىپ, وسى سالادا ارتىنا مول مۇرا قالدىرعان اكادەميك ت.تاجىباەۆ ەكەنى بەل­گىلى. قازاقستانداعى عىلىمي پسي­حو­­­لوگيانىڭ دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسقان ەندى ءبىر عالىم – م.مۇقانوۆ. ونىڭ 1979 جىلى جارىق كورگەن «ءداستۇرلى مادەنيەت وكىلدەرىندەگى كوگنيتيۆتى ەمپاتيا مەن رەفلەكسيانىڭ زەرتتەلىنۋى» اتتى عىلىمي ماقالاسى مەن 1980 جىلى جارىق كورگەن «اقىل-وي ءورىسى» كىتابى – قازاقستان پسيحولوگياسىنا قوسىلعان قۇندى مۇرا. ول ءوزىنىڭ ارتىنا 10-نان استام جەكە كىتاپ (وقۋ قۇرالدارى, مونوگرافيا, ادىستەمەلىك جي­ناق­تار, ت.ب.) قالدىردى. عالىم توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قىلى­شىنان قان تامىپ تۇرعان كەزىن­دە-اق ەشكىمنەن تايسالماي, جاس­قانباي قازاقتاردىڭ ۇلتتىق پسي­حولوگياسىن زەرتتەۋگە باردى. ءوزىنىڭ 20 جىلعا سوزىل­عان ەتنو­پسيحولوگيالىق زەرت­تەۋ­لەرىندە قازاق حالقىنىڭ سوناۋ ەر­تە زا­مان­داردىڭ وزىندە-اق وي-ءورىسى وتە جوعارى بولعانىن ەكسپەريمەنت ارقىلى دالەلدەپ بەردى. XX عاسىردىڭ سوڭعى جىلدارىندا جانە تاۋەلسىزدىك جاريا­لان­عاننان كەيىن ۇلتتىق پسيحولوگيا عىلىمى ەرەكشە سەرپىلىسكە يە بولدى. قازاقستاندا پسيحولوگيا عىلىمىنىڭ ءارتۇرلى سالا­لا­رىندا زەرتتەۋ جۇمىستارى جان­جاقتى جۇرگىزىلىپ, قازاق پسي­حو­لو­­گيا­سىنىڭ وزىندىك دامۋ تەن­دەن­­تسياسى قالىپتاسا باستادى. بۇل ءۇردىستىڭ سيپاتىن پسيحولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورلارى – پرو­فەس­سورلار س.جاقىپوۆ, ج.نامازباەۆا, X.شەرياز­دانوۆا, ب.حامزين, س.بەر­­دىباەۆا, و.ساڭ­عىلباەۆ, ا.اقا­­جانوۆا, ب.ءامىروۆا, ا.ەر­مەن­تاەۆا, ن.توق­سان­باەۆا, ت.ب. عا­لىم­داردىڭ ءوز­دەرى­نىڭ جانە ولار­دىڭ جەتەك­شىلىگىمەن قورعال­عان جۇزدەگەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالاردان كورۋگە بولادى. وسى جانە اتى اتالماي قال­عان كوپتەگەن عالىمدار مەن ما­­مان­داردىڭ قالامىنان ءتول ءتىلى­مىزدە وقۋ قۇرالدارى مەن وقۋ­لىقتار, بيبليوگرافيالىق كورسەت­كىشتەر مەن سوزدىكتەر, ادىستەمەلىك باسىلىمدار جانە مونوگرافيالار جارىق كوردى. كەڭەس وكىمەتى اياسىندا پسيحولوگيا عىلىمىنىڭ دامىپ, ءور­كەن­­دەي تۇسۋىنە ءبىراز تۇساۋ سا­لى­­نىپ, كەدەرگى بولعانى راس. ءما­سە­لەن, 1947 جىلى كازگۋ-دە اشىل­عان لوگيكا جانە پسيحولوگيا ءبولىمى 1953 جىلى جابىلدى. سودان 35 جىلدان كەيىن عانا (1988) جۇرتشىلىقتىڭ ۇلكەن دابىلىنان كەيىن ورىس ءتىلدى 25 شاكىرتكە پسيحولوگيادان ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ال ونىڭ قازاق ءبولىمى ءتورت جىلدان كەيىن عانا بارىپ اشىلدى. قازىرگى كەزدە دە ەلىمىزدە پسي­حو­­لو­­گيا­لىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­­­­تي­­تۋت­­تارى تۇگىل, دەربەس كا­فەد­­­ر­ا­­لار­دىڭ ءوزى ساۋساقپەن سا­نار­­­لىق­تاي. بۇلاردىڭ ءوزى دە ءالى كۇنگە دەيىن اقش پەن با­تىس­­­ت­ىڭ ىق­پالىنان شىعا ال­ماي كەلە­دى. پسي­حولوگيالىق كادر­لار (باكالاۆريات, ماگيسترا­تۋرا) رەسپۋبليكانىڭ 13 ۋنيۆەر­سي­تەتىندە دايارلانۋ­دا. بىراق بۇ­لار­عا بەرىلەتىن گرانت­تار وتە از. سون­دىقتان, وسى مامان­دىققا كەلۋ­شى­لەردىڭ جىل سايىن قاتارى كەمي تۇسۋدە. پسيحولوگيا عىلىمىنىڭ جاع­دايى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان­نان كەيىن وڭالار دەگەن ءۇمىتىمىز دە ازىرشە اقتالا قويعان جوق. وسى ايتقانىمىزعا دەرەك كەلتىرسەك, ولار مىنا تومەندەگىلەر: بىرىنشىدەن, تاۋەلسىزدىك العان­نان كەيىن وسى عىلىمدى ەلى­مىز­دە دامىتا ءتۇسۋ جولىندا ءبىز­دەر, عا­لىمدار, ءبىراز ارەكەت­تەن­­­دىك. ۇلت­تىق ءتالىم-تاربيە قاۋىم­­داس­تىعى (1991 ج.), كەيىنى­رەك, اكا­دەميك ت.تاجىباەۆ اتىن­دا­عى ەتنوپسيحولوگيا ورتا­لى­عى ۇيىم­داس­تى­رىل­دى. ءبىر­نە­شە عى­لى­مي كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى. ءبىر اتتەگەن­ايى ورتالىق ۇيىم­داس­تىرعان شارالاردىڭ بىردە-بىرەۋى­نە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولمادى. دەگەنمەن, سوڭعى كەزدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى الەۋ­مەت­تىك ماسەلەلەردى شەشۋگە ار­نال­عان باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قازاق پسيحولوگيالىق قوعامىنىڭ قۇرىلۋىن قۇپتاپ, ماڭىزدى ىستەرگە تارتۋدا. ەكىنشىدەن, قازاق ەلىندە پسي­حولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىن اشۋ ماسەلەسىن كوتەر­گەنى­مىزگە 25 جىلداي ۋاقىت ءوتتى. بۇل دا ازىرشە شەشىمىن تاپپاي تۇر; ۇشىنشىدەن, پسيحولوگيا ءپا­نىن جوعارى وقۋ ورىندارىن­دا وقىتۋدىڭ كوپجىلدىق تاجىريبەسى بار ەكەنى بەلگىلى. ال كرەديتتىك وقۋ­عا كوشۋگە بايلانىستى وسى ءپان كە­لەشەك ماماندار ءۇشىن كەرەك­سىز عىلىمعا اينالا باستادى. ماسەلەن, ۋنيۆەرسيتەتتەردە بۇرىن جەتكىلىكتى كولەمدە وقى­تىلىپ كەلگەن پسيحولوگيا اكا­دە­ميا­لىق ءپان (قازىرگىسى 15 ساعات) وقۋ جوسپارىنان الىنىپ تاستالعانى وكىنىشتى. تورتىنشىدەن, قازاقستاندا سەگىز مىڭداي مەكتەپتە ءۇش ميلليونداي وقۋشى بار دەسەك, بۇل سالاعا پە­داگوگ-پسيحولوگ ماماندار اسا قاجەت ەكەنى ءوز-وزىنەن بەلگىلى. وسى ماسەلە تمد ەلدەرىندە جاق­سى جولعا قويىلعان. ماسەلەن, رەسەي­دىڭ ءار گۋبەرنياسىندا پسيحولوگيا فاكۋلتەتى بار, ولاردا مىڭداعان ماماندار دايارلانادى, الپىستان استام پسيحولوگيا كافەدرالارى, بىرنەشە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, 70 مىڭعا جۋىق پسيحولوگ ماماندارى بار. بىزدە ازىرشە بۇل كورسەتكىش وتە ماردىمسىز, ال جوو-لارى ارقىلى پسيحولوگ كادر­­لارىن دايارلاۋ ءىسى قۇردىم ەكەنى انىق بايقالادى. وسى اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋگە ءارتۇرلى ماماندىق وكىل­دەرىنىڭ بەلسەندى ارالاسۋى قا­جەت. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, حال­قى­­مىز­دىڭ پسيحولوگيالىق ساۋات­تى­لى­عىن ارتتىرۋ مەن پسي­حو­لو­­گيا­­لىق مادەنيەتىن كوتەرۋ ءۇشىن قازاق پسيحولوگيالىق قوعا­مى­­­­نىڭ قۇرىلۋى ءومىر تالابىنان تۋىن­داعان قاجەتتىلىك ەكەنى شىندىق. قازاق پسيحولوگيالىق قوعامى­نىڭ نەگىزگى ماقساتى – رەسپۋبليكا حالقىنا پسيحولوگيالىق ءىلىم­بىلىمدەردى ناسيحاتتاۋ, ەلىمىزدە پسي­حولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپ­تاستىرۋعا ىقپال ەتۋ ەكەندىگى باسا ايتىلىپ كەلەدى. ماڭگىلىك ەلدە جايساڭ جاندار ءوسسىن دەسەك تومەندەگى پسيحو­لو­گيانىڭ تەوريالىق جانە قول­دان­بالى پروبلەمالارى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت بولىپ تۇر. قازاق ەلىندە ءالى كۇنگە دە­يىن شەشىمىن تاپپاي وتىرعان پسيحولوگيالىق ماسەلەلەر بارشىلىق.  مۇقان پەرلەنبەتوۆ, قازاق پسيحولوگيالىق قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قۇبىعۇل جارىقباەۆ, پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,   قازاقستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم جانە تەحنيكا قايراتكەرى. الماتى.
سوڭعى جاڭالىقتار