*جامبىل – 170
بيىلعى قاڭتار ايىنان باستاۋ العان جىر الىبى – جامبىل جاباەۆتىڭ تۋعانىنا 170 جىل تولۋىنا بايلانىستى مەرەيتويلىق ءىس-شارالار ەلىمىز كولەمىندە ءوز جالعاسىن تابۋدا. اتاپ ايتقاندا, الماتى قالاسىنداعى جازۋشىلار وداعىنىڭ كونفەرەنتس-زالىندا جامبىل ايلىعىنىڭ اشىلۋىنا ارنالىپ ادەبي-سازدى كەش وتكەنى بارشامىزعا ايان. سونىمەن بىرگە, رەسپۋبليكا بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىندا, ورتا مەكتەپتەردە «جىر الىبىنا تاعزىم» اتتى ادەبي كەشتەر, رەسپۋبليكالىق ستۋدەنتتەر جانە الماتى وبلىستىق وقۋشىلار ايتىسى, تاراز قالاسىندا رەسپۋبليكالىق جىرشى-تەرمەشىلەر بايقاۋى, قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا, الماتىدا جامبىل اتىنداعى فيلارمونيادا حالىقارالىق عىلىمي سيمپوزيۋم, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا, تاعى باسقا دا ءتۇرلى شارالار ۇيىمداستىرىلدى, جامبىل اۋدانى, جامبىل اتا اۋىلىندا قورىتىندى سالتاناتتى جيىن وتكىزىلدى. اتالعان ءىس-شارالاردىڭ وتۋىنە رەسپۋبليكامىزدىڭ تانىمال مەملەكەت, مادەنيەت, ونەر جانە قوعام قايراتكەرلەرى, اقىن-جازۋشىلار, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, قاراپايىم حالىقتىڭ وكىلدەرى دە بەلسەنە قاتىستى.
وسىناۋ يگىلىكتى باستاماعا مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جوعارعى سوت اتسالىستى. مەرەيتويلىق ءىس-شارا الدىمەن استانا تورىندە جىر جامپوزىنا ارنالعان ەسكەرتكىشكە گۇل شوعىن قويۋ راسىمىمەن باستالدى. ودان كەيىن جوعارعى سوتتىڭ ءماجىلىس زالىندا جالعاسىن تاپقان ءىس-شارانى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى قايرات ءمامي اشىپ, قىسقاشا ءسوز سويلەدى. مەرەيتويلىق ءىس-شارا بارىسىندا ءسوز العان سەنات دەپۋتاتى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ورازالين, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىك نەگيموۆ, جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى ءادىل قۇرىقباەۆ ءدۇلدۇل اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا جان-جاقتى توقتالىپ, ادىلدىكتى, ىنتىماق-بىرلىكتى ارقاۋ ەتكەن ولەڭدەرىن تالدادى. سونىمەن قاتار, اقيىق اقىننىڭ حالقىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالعان تۋىندىلارى وقىلىپ, سوت ادىلدىگىن جۇزەگە اسىرۋدا قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن سۋديالار مەن اپپارات قىزمەتكەرلەرىنە تاعىلىم بولارلىقتاي مازمۇندى باياندامالار جاسالدى.
جامبىل بابامىز ءوزىنىڭ عاسىرعا جۋىق عۇمىرىندا تاۋ مەن دالانى جىرلادى, پوەزيا الەمىندەگى تۋعان حالقىنىڭ ماقتانىشى, الەمدىك دەڭگەيدەگى جىر الىبىنا اينالدى. ونىڭ اقىل-ويعا, پاراساتقا, تەرەڭ تاريحقا, ءمولدىر سىرعا, نازىك سەزىمگە, باي وبرازعا تولى پوەزياسى ولەڭگە قۇشتار, ونەرسۇيەر ءاربىر جاندى ءسۇيسىنتتى. جامبىل بابامىز – ەسىمى قازاق ادەبيەتىندە التىن ارىپتەرمەن قالعان عاجايىپ قۇبىلىس! الىپ تا بيىك, ايدىندى دا ايبىندى جىر جامپوزى!
اقيىق اقىننىڭ جىرى دا, سىرى دا ماڭگىلىك تاقىرىپتى قوزعايدى, ياعني, ءتىرشىلىك جانە ادامتانۋ جونىندە! جىر الىبى وسكەلەڭ ۇرپاققا, بىزدەرگە اسىل مۇراعا نەنى قالدىرىپتى, جاستاردى نەگە ۇندەدى؟ ولاي بولسا, بەلگىلى جازۋشى ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلىنىڭ وسى ورايداعى پايىمدى پىكىرلەرىنە جۇگىنە وتىرىپ, تالداپ كورەيىكشى.
اقىن دا وزىنشە ءبىر الەم, ءتىپتى, بەينەلەپ ايتار بولساق, اۋليە! سوندىقتان, ونىڭ كوڭىل كوكجيەگى, ويى ۇشقىر, ارقاشان بيىكتە, اسپانمەن استاسىپ, جۇلدىزبەن جىمداسىپ جاتادى. اقىن بولسا, ادامداردىڭ پەنداۋي تىرشىلىك, پايىمىن سارالاپ, جاقسىلىعىنا جانى جادىراي راحاتتانىپ, ال قيانات-قيىس ىستەرگە جانى قينالا كۇيىنىپ, جۇرەگى سىزداپ, قاتتى قاپالانادى. ول ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامنان مۇلدە سىرت قالا المايدى.
اقىندى اۋليە دەمەي كورىڭىز, كىم-كىمدى دە جەتىستىگىن اسقاقتاتىپ, ال كەمشىلىگىن, داۋلەتى مەن بەدەلىنە قاراماستان اشىق ايتادى. وسى رەتتە ناعىز اقىندىقتىڭ بولمىسىن, سول كەزدەگى زاماننىڭ جانە قازىرگى تاڭداعى بيلەردىڭ, قازىلاردىڭ (سۋديالار) ادىلەتتى بولمىسىمەن قاتار قاراۋىمىزعا بولادى. اقىننىڭ دا, سۋديالاردىڭ دا قوعامداعى ميسسيالارىنىڭ تۇپكى نەگىزى – ادىلەتتىلىك پەن شىنشىلدىقتى ساقتاپ قالۋعا بارىن سالۋدا دەپ ايتقانىمىز ءجون. ويتكەنى, قازىرگى تاڭداعى دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك قوعامدى ورنىقتىرۋدا سوت ورگاندارىنىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدا تاباندىلىق تانىتىپ كەلەدى. جانە دە تاريحتا بۇرىن وتكەن شەشەندەر, اقىندار مەن بيلەردىڭ داۋدى شەشۋدەگى كەسىپ ايتقان ءادىل تورەلىگىن قازىرگى تاڭدا سوت ورگاندارى اتقارىپ جاتىر دەۋگە تولىق بولادى.
شىن اقىندىققا كەلەر بولساق, ولەڭى ەلگە اڭىزداي تارايدى. اقىن تۋمىسىنان باتىر كەلەدى. سوندىقتان دا بولار, كەيبىر پەندەلەر سياقتى قوڭتورعاي تىرشىلىك كەشىپ جۇرە المايدى. قيسىقتى سىن تەزىنە الىپ, اششى تىلىمەن ءتىلىپ تۇسەدى. ءسويتىپ, بىلايشا ايتقاندا, «قاراپتان قاراپ ءجۇرىپ», وزىنە جاۋ تاۋىپ الادى. ولار دا قاراپ جاتپاي ادىلەتشىل اقىننىڭ جانىن جارالايدى, بالعا ۇيمەلەگەن اراداي تالايدى, نەبىر قياناتقا, سۇرقيالىققا بارادى. بىراق, ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق! دالەل كەرەك پە؟
جامبىل اتا كوڭىلىنە ۇناماعانىن بەت-ءجۇزىڭ بار دەمەي, ءتۇيرەپ-تۇيرەپ وتكەن جىرلارى اۋىزدان-اۋىزعا كوشىپ, ەل اراسىنا تەز تارايتىن بولعان. بۇدان وتكەن اۋىر سوققى بولار ما؟ باتىردىڭ گۇرزىسىنەن اقىننىڭ ءبىراۋىز ولەڭى ارتىق دەگەن وسى!
مىسالى, جامبىل اتا «بايۇزاق مولداعا» دەگەن ولەڭىندە بىلاي دەيدى:
«وتىنعا ەكەۋ كەتتى, ءبىرى – مولدا,
مىنگەنى – مولداسىنىڭ شۇبار جورعا.
مولداسى سارىەكەمنىڭ ۇرلىق قىلىپ,
قۇدايا, كەشىرە گور, ءوزىڭ توبا؟!».
ال ەندى «كوكىمگە» دەگەن ولەڭىندە:
«بەرى وتىرشى كوكىمىم,
قانداي ەكەن وكىمىڭ؟
ەلدى بيلەپ الۋعا
قاي ارادان بەكىدىڭ.
الدە بەكىپ كەلدىڭ بە؟
ارىن ساتىپ بەتىڭنىڭ.
ءبىر تويايىن دەدىڭ بە؟
اقىسىن جەپ جەتىمنىڭ.
الدە عارىپ كوز جاسىن
كورەيىن دەپ بەكىندىڭ.
اشىپ جاۋاپ قايىرشى,
كوكىم, سەنەن ءوتىندىم, – دەيدى.
سونداي-اق, «مامبەتكە», «ولەڭشى ومارعا», «ەسەنالى مەشكەيگە» جانە باسقا دا كوپتەگەن ولەڭدەرىنەن جاكەڭنىڭ جۇرەك جۇتقان وتكىرلىگىنە ءتانتى بولامىز. «ءيىنى كەلگەن جەرگە تۇيە دە شوگەدى» دەمەكشى, ءسوز ۇعارلارى وزدەرى كەلىپ, كەشىرىم سۇراپ, سىن تەزىنەن وڭ شەشىم قابىلدايدى.
جامبىل قولىندا بيلىگى بار, ءامىرى كۇشتى, ءدۇمى مىقتىلاردى اياۋسىز اشكەرەلەيدى.
مىسالى, جامبىلدىڭ ماڭكە بولىسقا ايتقانى:
«جانعويلىق بولىسى پىسىق كەلەدى,
مۇرىندارى پۇشىق كەلەدى,
ەكى ارادان ەپتەپ جەرىندە
كوزدەرىن قىسىپ كەلەدى.
سوزدەرىن ۇزارتا كەلەدى.
وڭەشىن قىزارتا كەلەدى.
ءونىمى ازىراق جەردە
ۇستىنە تۇز ارتا كەلەدى.
ىڭىرانىپ وتىرىپ الادى,
ءار الۋان قىرعا سالادى.
اقىرى قۇداي جارىلقاپ
قالتالارىن تولتىرىپ الادى».
مىنە, بۇل دەگەنىڭ الپىس مىڭ جاۋعا جالعىز ءوزى قارسى شاپقان ءباھادۇر باتىردىڭ كوزسىز ەرلىگىن كوز الدىمىزعا اكەلەدى.
ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى ايتقانداي, اقىندار – ەلىنىڭ ەركەسى, قيىن-قىستاۋ كەزدە ەل باستايتىن سەركەسى, ءادىلىن ايتار اقجۇرەك باتىرى. «باس كەسپەك بولسا دا, ءتىل كەسپەك جوق». اتاقتى ءسۇيىنبايدىڭ التى اتاسىنان بەرى حاندىق ۇزىلمەگەن, ازۋىن ايعا بىلەگەن تەزەك تورەنى ىقتىرۋى اسىل سوزىندە, اقىندىق كيەسىندە. ۇلى ۇستازىنان ونەگە العان جامبىل دا عاسىرعا جۋىق عۇمىرىندا ەشكىمنەن تايسالىپ كورمەگەن, سول بيىك تۇعىردان ءتۇسپەي كەتكەن اقيىق اقىن.
جامبىلدىڭ, بەتكە شىعار قايماقتارى-اۋ دەگەندەردىڭ وسىنداي جاعىمسىز قىلىقتارىن «سويىپ» العاندىعىن كورىپ, باسقالار دا ءىشىن جيىپ, قالىپقا تارتىلىپ, ءجون-جوسىققا كوشەدى. اقىن ءوز ورتاسىنىڭ كورگەن كوزى, ەستىر قۇلاعى, ايتار دۋالى ءسوزى دەگەن وسى-اق بولار! دەمەك, قازىرگى تاڭداعى قوعامدا ورىن الاتىن داۋ-دامايلاردى ورىندى, ۋاقتىلى زاڭ شەڭبەرىندە شەشۋ اتا زاڭىمىزدا, سوتتار جانە سوت ءتورەلىگى رەتىندە ارنايى ءبولىمى بولىپ بەكىتىلۋىنىڭ ءمانى تەرەڭدە جاتىر. ياعني, ادىلەتتىككە جەتۋ جولىندا, تۋراشىل اقىن مەن تۋراشىل ءبيدىڭ, شەشەننىڭ, قازيدىڭ تابيعي بولمىستارىن ەگىزدەي ۇقساس دەۋگە بولادى. سوندىقتان دا بولاشاق زاڭگەرلەردى دايىنداۋدا, ولاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, بولاشاق سوتتاردى كاسىبي تۇرعىدا دايىنداۋدا, ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتتەرىندە ارنايى سوت ريتوريكاسى ءپانى الدىڭعى ورىندارعا قويىلادى. ماماننىڭ جىلدار بويى جيناعان ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن, زاڭعا سايكەس اۋديتورياعا دۇرىس جەتكىزە ءبىلۋ دە كاسىبي ماماندىلىقتىڭ بەلگىسى. دەمەك, وسىنىڭ تەرەڭ سىرى, اۋەلگى كونە زاماننان, تاسقا قاشاپ جازىلعان تاريحي-تالىمدىك تاڭباداي ايتىلعان قازاق حالقىنىڭ توبە ءبيى تولە ءبيدىڭ: «تۋرا بيدە – تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق», دەپ بيلىك, تورەلىك جاساۋشىلاردىڭ مىندەتىنىڭ نەگىزىن قوزعالماس قازىقتاي عىپ قاداپ جەتكىزىپ كەتكەندىگى انىق دالەل.
دانىشپاندار دانا ءسوز ايتادى. جوعارىداعىداي قاناتتى, ماتەل بولار ولەڭ جولدارىن وقىعاندا جانىڭ بايدى, كەۋدەڭە نۇر ساۋلە تولادى, ساناڭ اشىلىپ, جۇرەگىڭ تازارادى. ءبىزدى ويلاندىرا الاتىن, ويلاندىرىپ قانا قويماي, ىزگى-نيەت, اقجارىلقاپ ىزگىلىككە ۇندەيتىن, جانىڭا ادامگەرشىلىك ءدانىن سەبەتىن وسىنداي ۇلىلار بارىنا تاۋبە ەتەسىڭ, شۇكىرشىلىك قىلاسىڭ.
«حالىق پوەزياسىنىڭ الىبى بولىپ جاڭعىرعان جاستىقتىڭ مول سۇلۋ جىرلارىن توككەن جامبىلدىڭ ءوز ءومىرى دە تالاي اسەم ءسوز, ادەمى اڭىز بولۋعا تاتيدى», دەپ مۇحتار اۋەزوۆ اتاپ ايتقانداي, جامبىل جىرى عاسىردان-عاسىرعا تاراپ, التىن ارقاۋى ماڭگى ۇزىلمەي كەلەدى. ۇلى جىراۋدىڭ جانىنا توپتاسقان, ۇلگى الىپ, باعىن سىناعان, سەرىكتەس سەرىگى, ادەپتى شاكىرتى بولعان شوعىر-شوعىر تالانتتار ەسىمىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. كەنەن, ۇمبەتالى, ابدىعالي, ەسداۋلەت, جارتىباي, وتەپ, ومىرزاق جانە باسقا دا اقىن-جىرشىلار جامبىلدى ۇستاز تۇتتى, ءپىر سانادى. ولار جامبىل ءداستۇرىن جالعاستىرىپ, ءجۇز جىل جىرلاعان ۇلى جۇرەكتى ادەمى اڭىزعا اينالدىردى.
جامبىل – اۋىز ادەبيەتىنىڭ اسىل كەنى!.. الەمدىك ادەبيەتتىڭ التىن قورىندا ماڭگىلىككە قالىپ, قازاق دەگەن ۇعىممەن قاتار جۇرەتىن دارەجەدە ءوز شىعارمالارى ارقىلى كوتەرىلىپ, بيىكتە تۇر. تەك, بىزدەر, ۇرپاقتارى ۇلىلارىمىزدى سول بيىكتەن كورسەتە بىلەيىك. جامبىلدى «حالىق پوەزياسىنىڭ الىبى, حح عاسىردىڭ گومەرى» دەپ اتادى. بۇل – ونىڭ اقىندىق ەڭبەگىنە بەرىلگەن زور باعا. شەتەلدىڭ الدىڭعى قاتارلى پروگرەسشىل قايراتكەرلەرى مەن كورنەكتى الەم جازۋشىلارى جامبىلدىڭ كوزى تىرىسىندە دە, ودان كەيىن دە اقىن ەڭبەگىن زور قۇرمەتپەن اتادى. شىن جۇرەكتەن شىققان ۇلىلاردىڭ پىكىر-ويلارىن زەردەلەپ كورەيىكشى: «جامبىل اقىل-ويدىڭ العىرى, وزگەگە ۇقسامايتىن دارا, وقشاۋ, بەت-بەينەلى, اسا زور الىپ تۇلعا. ونىڭ ءبىر ءوزى ءارى ەپيك اقىن, ءارى ايتىس اقىنى, ءارى ازاماتتىق اۋەننىڭ دە اقىنى», – دەگەن مۇحتار اۋەزوۆ ءسوزى جامبىل تۇلعاسىن بار ۇلىلىعىمەن, ءولمەس ومىرشەڭدىگىمەن كورسەتىپ تۇرعانداي.
جامبىل جىرلارىنىڭ حالىقتار جۇرەگىنەن وشپەس, ولمەس ورىن الۋى – ونىڭ ۇلىلىعىنىڭ بەلگىسى. سوندىقتان دا ارميان اقىنى ا.گەۆورك:
«سەنىڭ جىرىڭ – ميلليوننىڭ ءوز جىرى,
سەنىڭ ءتىلىڭ – ميلليوننىڭ ءوز ءتىلى,
سەنىڭ جىرىڭ جاتتالادى
بۇكىل سوۆەت ەلىندە.
ماڭگى-ماڭگى ساقتالادى
باقىتتى وتان تورىندە», – دەپ جازدى.
«جامبىل ءجۇز جاساعان ادام, سونىڭ 85 جىلى اقىندىقپەن ءوتتى. ول الەۋمەتتىك جانە جەكە ءومىرىندەگى ءسوزىنىڭ كوبىن ولەڭمەن ءسويلەگەن كىسى», دەپ تولعاندى اكادەميك جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ.
فرانتسۋزدىڭ اتاقتى جازۋشىسى رومەن روللان جامبىلدىڭ 75 جىلدىق اقىندىق قىزمەتىن تويلاۋ كۇندەرىندە: «باتىس ءالپىنىڭ جۇرەگىنەن قازاق حالقىنىڭ جانە جاڭا ادام بالاسىنىڭ جىرشىسى, قازاقستان دالاسىنىڭ جۇرەگى جامبىلعا تۋىسقاندىق سالەم جولدايمىن», دەگەن جەدەلحات جىبەرگەن.
«حالقىنىڭ جارىق جۇلدىزىنداي اقىنى جامبىلعا ينديا حالقىنان باۋىرلاستىق سالەم. ول ءوز حالقىنىڭ ءومىرىن تەرەڭ, تولعانا جىرلاۋمەن زامانىنىڭ ۇلى اقىنى بولىپ قالادى», دەپ جازعان ۇلى ءۇندى جازۋشىسى رابيندرانات تاگور.
تاجىك اقىنى ميرزو تۋرسىن-زادە جامبىلدىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا ارنالعان كەشتە سويلەگەن سوزىندە: «قازاق حالقى ۇلى جىرشى جامبىلدى دۇنيەگە كەلتىردى. ونىڭ ولەڭدەرىن وقىعان كەزدە كوز الدىڭا الاتاۋ ەلەستەيدى. جامبىلدىڭ پوەزياسى عاسىرلار بويى جاسايدى, ارقاشان دا ولمەيدى. ەڭ بيىك شىڭ – ادامنىڭ جانى, ادامنىڭ جۇرەگى, جامبىل ءوزىنىڭ پوەزياسىمەن بۇل شىڭعا جول تابا ءبىلدى جانە بۇل شىڭدى باعىندىردى», دەگەن.
ءيا, مۇنداي ىستىق لەبىزدەر كوپ, وتە كوپ. بۇل سوزدەر – اقىن ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا, ونىڭ عاسىر جاساعان, ەرلىككە تولى پوەزياسىنا بەرىلگەن ءادىل باعا, بىزدەر ءۇشىن ءمان-ماعىناسىن ەشقاشان جويمايتىن قۇندى دەرەكتەر. بۇل مالىمەتتەر جامبىل بابامىزدىڭ كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن تەك تانىمدىق دۇنيە, اڭساپ, سۋساپ وقيتىن, تالىمدىك, تاربيەلىك ءمانى زور ونەگەسى, بىزدەرگە قالدىرعان ولشەۋسىز عيبراتى. ۇرپاقتارى باردا ۇلى اقىن جىرى عاسىردان-عاسىرعا جاساي بەرەدى.
جانات جايلاۋباي,
الماتى گارنيزونى اسكەري سوتىنىڭ توراعاسى,
قانات ەستاي,
الماتى گارنيزونى اسكەري سوتىنىڭ سۋدياسى.
الماتى.