بۇعان دەيىن حابارلانعانىنداي, ۇستىمىزدەگى جىلعى 10-15 ناۋرىز كۇندەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءتورايىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا امەريكا قۇراما شتاتتارىندا جۇمىس ساپارىمەن بولىپ, بۇۇ ايەلدەر احۋالى جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ (CSW) 60-سەسسياسىنا قاتىستى جانە ءسوز سويلەدى. ساپار بارىسىندا اقش-تىڭ رەسمي ادامدارىمەن, بيزنەس وكىلدەرىمەن جانە ساراپشىلار قوعامداستىعىمەن بىرقاتار كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
الەمدەگى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ الدىڭعى ساپىنداعى امەريكا قۇراما شتاتتارى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاش تانىپ, ستراتەگيالىق سەرىكتەستىككە سەرپىن بەرۋگە ىقىلاس تانىتقان ىرگەلى ەلدەردىڭ ساناتىندا تۇر. اقش 1991 جىلى 25 جەلتوقساندا رەسپۋبليكامىزدىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن رەسمي مويىنداپ, كەلەسى كۇنى ەكى ەل اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتىلدى. وسى شيرەك عاسىرعا جۋىق ارالىقتا قوس مەملەكەت اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى سان-سالالى بايلانىستار ورگە باسىپ, ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان-اقش ىنتىماقتاستىعى قر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ 2010 جىلى ۆاشينگتونداعى كەزدەسۋىنىڭ, سونداي-اق, ەكى ەل باسشىلارىنىڭ 2012 جىلى سەۋلدە وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى سامميتتە, 2013 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگى «ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ» سامميتىندە, 2014 جىلى گااگاداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى سامميتتە, 2015 جىلى نيۋ-يوركتەگى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-ءشى سەسسياسىندا قول جەتكىزگەن ۋاعدالاستىقتارىنىڭ اياسىندا ورىستەپ كەلەدى. مەملەكەتتەر باسشىلارى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارى رەتىندە جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ, ەكونوميكا جانە ساۋدا, ەنەرگەتيكا, عىلىم جانە تەحنولوگيالار سالالارىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل, ينۆەستيتسيالار تارتۋ جانە باسقا دا كەلەلى ماسەلەلەردى ايقىنداپ بەردى.
مەملەكەتتىك حاتشى شتاب-پاتەرى ۆاشينگتوندا ورنالاسقان «Vital Voices Global Partnership» حالىقارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىندا بولدى. بۇل ۇيىم الەمگە تانىمال مەملەكەت قايراتكەرلەرى, ىسكەر توپ وكىلدەرى, بەلگىلى ساراپشىلارمەن جانە دۇنيەجۇزىندەگى 1000-نان استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىممەن جان-جاقتى ارىپتەستىكتە جۇمىس ىستەيدى. ۇيىم 1997 جىلى اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ, ەلدىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى حانىمى حيللاري كلينتوننىڭ جانە اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى مادلەن ولبرايتتىڭ باستاماسىمەن بەيجىڭدە وتكەن بۇۇ-نىڭ ايەلدەردىڭ 4-ءشى دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسياسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «دەموكراتيالىق باستامالار» Vital Voices» نەگىزىندە قۇرىلعان. ۇيىمنىڭ ميسسياسى بۇكىل الەم بويىنشا ەڭ بەدەلدى ايەلدەردى انىقتاۋ جانە كوشباسشىلىق الەۋەتىن ينۆەستيتسيالاۋ ارقىلى ولاردىڭ جاھاندىق ۇدەرىستەردىڭ كاتاليزاتورىنا اينالدىرۋ بولىپ تابىلادى. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا «جاھاندىق ارىپتەستىك» «جاندى داۋىستار» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ گالا-قابىلداۋى بارىسىندا ۇيىمنىڭ پرەزيدەنتى ەليس نەلسونمەن كەزدەستى, سونداي-اق, قۇرمەتتى «جاھاندىق كوشباسشىلىق ءۇشىن ماراپات» سىيلىعىنىڭ جەڭىمپازدارىن ماراپاتتاۋ راسىمىنە قاتىستى.
ەكىجاقتى باسىم باعىتتاردى ىلگەرىلەتۋ شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا اقش-قا جۇمىس ساپارىندا ازاماتتىق قاۋىپسىزدىك, دەموكراتيا جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ماسەلەلەر بويىنشا اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى سارا سيۋەللمەن كەزدەستى. ءوزارا كەزدەسۋدە مەملەكەتتىك حاتشى بيىلعى جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىن مەرەكەلەيتىنىن اتاپ ءوتىپ, وسى بەلەستە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان سىندارلى ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە ەگەمەن ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىنا كەڭىنەن توقتالدى. شيرەك عاسىر ىشىندە رەسپۋبليكا تابىستى ەكونوميكا, ورنىقتى ساياسي ءارى الەۋمەتتىك جۇيەنى قالىپتاستىردى. سونىمەن قاتار, وسى جىلى ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا دا 25 جىل تولىپ وتىر. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا تاراپتاردىڭ قارۋسىزداندىرۋ جانە قارۋدى تاراتپاۋ, دەموكراتيالىق ترەكتە, ەنەرگەتيكالىق, ساۋدا-ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق جانە باسقا دا بارلىق جەتەكشى سالالارداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى.
ساپار اياسىندا مەملەكەتتىك حاتشى اقش-تىڭ جەتەكشى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى – ۆۋدرو ۆيلسون اتىنداعى حالىقارالىق عىلىمي ورتالىقتا بولدى. بۇل ورتالىق اتالعان ەلدىڭ 28-ءشى پرەزيدەنتى ۆۋدرو ۆيلسوننىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان رەسمي ۇلتتىق مەموريالدىق ەسكەرتكىش رەتىندە 1968 جىلى اقش كونگرەسىمەن تاعايىندالعان. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى الەمدەگى ىقپالدى ساراپتامالىق-تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ العاشقى وندىعىنا كىرەدى, اقش-تىڭ رەيتينگىندە سول ەلدەگى ەڭ مىقتى ساراپتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ بەستىگىندە تۇر. ورتالىقتىڭ ماقساتى – «يدەيالار الەمى مەن ساياسات الەمى» اراسىندا بايلانىستار ورناتۋعا نەگىزدەلگەن ۆۋدرو ۆيلسوننىڭ يدەيالىق مۇرالارىن ەستە قالدىرۋ, مەملەكەتتىك ساياسات جانە حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار سالالارىنداعى عالىمدار مەن تاجىريبەلى مامانداردىڭ ىنتىماقتاستىعىن ورنىقتىرۋ بولىپ تابىلادى.
مەملەكەتتىك حاتشى اۋەلى حالىقارالىق عىلىمي ورتالىقتىڭ كەننان ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مەتيۋ رودجانسكيمەن كەزدەسىپ, قازاقستانداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ, جاڭعىرتۋ جانە رەفورمالاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تىلگە تيەك ەتتى. اڭگىمەلەسۋ كەزىندە ەلىمىزدىڭ تۇپكىلىكتى ماقساتى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, مەملەكەتتىڭ جانە قوعامنىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىمەن وزەكتەسىپ جاتقانى ايتىلدى. مەملەكەتتىك حاتشى ورتالىقتا سويلەگەن سوزىندە قازاقستانداعى جالپىۇلتتىق بىرلىكتى, ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ, سونداي-اق, «بولاشاق» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە شەتەلدە قازاقستاندىق مامانداردى دايارلاۋ ماسەلەلەرىنە ەگجەي-تەگجەيلى توقتالدى. امەريكالىق 100-دەن استام ساراپشى, اكادەميالىق جانە قوعامدىق توپتاردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق, ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرى قاتىسقان ءىس-شارا بارىسىندا گۇلشارا ابدىقالىقوۆا تىڭداۋشى اۋديتوريانىڭ قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ بويىنشا جۇمساپ وتىرعان كۇش-جىگەرى تۋرالى جانە باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا قويىلعان كوپتەگەن ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى.
سول كۇنى مەملەكەتتىك حاتشى بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ جاھاندىق پراكتيكا جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتىنىڭ ءوفيسى باعدارلاماسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى ش.اككايامەن كەزدەستى. قازاقستان الەمدەگى اتالعان ەڭ ءىرى قارجى ينستيتۋتىمەن 1992 جىلدان بەرى تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ىلگەرى دامۋى مەن وڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن باعالاعان بۇكىلالەمدىك بانك تاياۋدا عانا قازاقستان ۇكىمەتىمەن ارادا ەڭبەك داعدىلارىن دامىتۋ جانە جۇمىس ورىندارىن اشۋدى ىنتالاندىرۋ جونىندەگى جوبانى ىسكە قوستى. ىرگەلى جوبانى ىسكە اسىرۋعا قارجى ينستيتۋتى 100 ملن. اقش دوللارىن بولسە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 37 ملن. دوللار قاراجات قاراستىرىلماق.
سونىمەن بىرگە, اقش-تىڭ ىسكەر توپتارىمەن وتكەن تۇسكى جۇمىس اسىندا مەملەكەتتىك حاتشى قازاقستان باسشىسى ۇسىنعان ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋدىڭ ءمان-ماڭىزى تۋرالى اڭگىمەلەدى. ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, سوڭعى 10 جىلدا قازاقستان 212 ملرد. دوللار تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتسا, سونىڭ 22 ملرد. دوللارى اقش-تىڭ ۇلەسىنە تيەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا امەريكالىق «شەۆرون», «دجەنەرال ەلەكتريك», «ەكسون-موبيل», «حانەيۋەلل» جانە باسقا دا ءىرى كومپانيالار ءتۇرلى سالالار بويىنشا ءوز ينۆەستيتسيالارىن سالىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ىلگەرى باسۋىنا ىقپال ەتتى.
گۇلشارا ابدىقالىقوۆا امەريكالىق كومپانيالاردىڭ ەلىمىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق دامۋىنا قوسىپ جاتقان ۇلەسىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ شەڭبەرىندە شەتەلدىك ينۆەستورلارعا ودان ءارى دە وڭ ينۆەستيتسيالىق كليمات قالىپتاساتىنى, سالىقتىق جەڭىلدىكتەر ۇسىنىلاتىنى جايىندا ايتتى. مەملەكەتتىك حاتشى ەكونوميكانىڭ جاڭا, زاماناۋي سالالارىنا قولداۋ كورسەتۋدەگى نيەتىمىزدى جانە ەكونوميكامىزدىڭ باستى سەكتورلارىنا ينۆەستيتسيا سالۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋىنا قاتىسۋعا شاقىراتىنىن اتاپ ءوتتى. امەريكالىق بيزنەس وكىلدەرى جوعارى بىلىكتى كادرلار دايارلاۋعا باعىتتالعان پرەزيدەنتتىك «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستارعا باعا بەرىپ, ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە قاتىسۋعا ىقىلاس تانىتتى.
مەملەكەتتىك حاتشى, سونداي-اق, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەنديات ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋىندە مەملەكەتىمىزدەگى قۇرىلىمدىق رەفورمالاردىڭ بارىسىنا, جۇمىسپەن قامتۋ ارقىلى جاستاردى قولداۋ شارالارىنا, لايىقتى ءبىلىم بەرۋ, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. كەزدەسۋدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇيعارىمىمەن 1994 جىلدان بەرى ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا 22 جىلدا 11 مىڭنان استام ستيپەنديا تاعايىندالعانى, 8 مىڭنان اسا مامان دايارلانعانى اتاپ كورسەتىلىپ, بۇگىندە ولاردىڭ قازاقستاننىڭ قارىشتاپ دامۋىنا لايىقتى ۇلەس قوسىپ جاتقانى جانە زياتكەر ۇلت قالىپتاستىرۋدىڭ اۆانگاردىنا اينالعانى ءسوز بولدى.
جاھاندىق ايەلدەر ماسەلەلەرى ءجونىندەگى اقش ەلشىسى كەترين راسسەلمەن كەزدەسۋدە گۇلشارا ابدىقالىقوۆا ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, اقش تارابىن ەلباسى ۇسىنعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىمەن تانىستىردى. تاراپتار ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ جونىندەگى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەۋ تاجىريبەسىن زەردەلەۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋعا ۋاعدالاستى.
ايەلدەردىڭ جاھاندىق ءسامميتىنىڭ پرەزيدەنتى ا.ناتيۆيدادپەن كەزدەسۋدە ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە قاتىستى كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ, سونداي-اق, جۇمىس اتاۋى «ايەلدەر – بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» دەپ اتالاتىن ەكسپو-2017 اياسىندا ايەلدەر فورۋمىن وتكىزۋ كەلەشەگىن تالقىلادى.
گۇلشارا ابدىقالىقوۆانىڭ اقش-تاعى جۇمىس ساپارى نيۋ-يوركتە جالعاسىپ, وسىندا وتكەن بۇۇ ايەلدەر احۋالى جونىندەگى كوميسسيانىڭ 60-سەسسياسىنا قاتىستى. جاھاندىق دەڭگەيدەگى جيىندا مەملەكەتتىك حاتشى ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى بويىنشا كەلەلى بايانداما جاسادى.
گەندەرلىك تەڭدىك جانە ايەلدەر احۋالىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرى بۇۇ ءۇشىن جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلە. ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىن ازىرلەۋ بارىسىندا قازاقستان ايەلدەردىڭ مۇددەلەرى بويىنشا جوعارى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋدىڭ دەربەس ماقساتىن بەكىتۋدە بەلسەندى ءىس-قيمىل تانىتتى. بايانداما بارىسىندا گۇلشارا ابدىقالىقوۆا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-ءشى سەسسياسىندا ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىن قارجىلاندىرۋ جونىندەگى ارنايى قورعا بۇۇ-عا مۇشە ءاربىر ەل ءوزىنىڭ قورعانىس بيۋدجەتىنە بولىنگەن قاراجاتتىڭ 1%-ىن ءبولۋ جونىندە باستاما كوتەرگەنىن اتاپ ايتتى.
مەملەكەتتىك حاتشى بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنە 25 جىل تولاتىنىن, وسى بەرەكەلى بەلەستە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 100-دەن استام ەتنوستىڭ, 17 ءدىني كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى بەيبىت تىرلىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ايرىقشا اتاپ كورسەتتى. ناسىلىنە, ۇلتىنا جانە دىنىنە قاراماي, ازاماتتاردىڭ تەڭ قۇقىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان زاڭدار جۇيەلى جۇمىس ىستەۋدە. مەملەكەتتىك حاتشى بايانداماسىندا گەندەرلىك تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ەڭ اۋەلى ينستيتۋتتىق بازا قۇرىلعانىن جەتكىزدى. ماسەلەن, گەندەرلىك تەڭدىك سالاسىنداعى 12 حالىقارالىق شەكتەمەلى قۇجاتتار راتيفيكاتسيالاندى. بۇگىندە بيلىك پەن ازاماتتىق قوعام, حالىقارالىق ۇيىمدار اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدىڭ بەرىك تۇعىرناماسىنا اينالعان پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا تۇراقتى جۇمىس ىستەۋدە. ەلىمىزدە گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسى قابىلداندى.
رەسپۋبليكامىزدا گەندەرلىك ساياسات ماسەلەلەرى «ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارىنىڭ جانە تەڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ كەپىلدىكتەرى تۋرالى» جانە «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭدارمەن رەتتەلەدى. ەكىنشىدەن, ايەلدەردىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرى كەڭەيتىلۋدە. ايەلدەردى ساياسي جاعىنان ىلگەرىلەتۋدە پارلامەنتتەگى دەپۋتتاردىڭ جالپى ۇلەسىنىڭ 20%-ىن ايەلدەر قۇراپ وتىر. ايەلدەر ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ىسىنە بەلسەنە اتسالىسۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكامىزدا 300-دەي ۇەۇ ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ قىزمەتىمەن اينالىسۋدا. ايەلدەر كوشباسشىلىعى مەكتەپتەرىنىڭ جەلىلەرى قۇرىلىپ, بارلىق وڭىردە «ساياساتكەر ايەلدەر كلۋبى» يگىلىكتى جۇمىس جۇرگىزەدى.
ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ 42%-دان استامىن ايەلدەر باسقارادى. سونىمەن بىرگە, انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىمدىعى بولىپ تابىلادى. سوڭعى 5 جىلدا قازاقستان انا مەن بالا ءولىمىن ەكى ەسەگە قىسقارتۋعا قول جەتكىزدى. ءبىلىم سالاسى بويىنشا ەلىمىزدە مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ
81%-ىن قىز-كەلىنشەكتەر قۇرايدى. بۇگىندە جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الاتىن جاستاردىڭ 55%-دان استامى قىزدار. ايەلدەرگە قارسى زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە 28 داعدارىس ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2015 جىلى قازاقستان بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ جاھاندىق رەيتينگىندە 47-ءشى ورىندى يەلەندى. مەملەكەتتىك حاتشى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا گەندەرلىك ساياساتتىڭ وزىندىك ۇلگىسى قالىپتاسقانىن جەتكىزدى. بۇل ۇلگى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلە وتىرىپ حالىقارالىق تاجىريبەلەردىڭ نەگىزىندە قالىپتاستى جانە گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋ, ايەلدەر مەن قىز بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان. باياندامادا, سونداي-اق, گەندەرلىك تەڭدىك جانە ايەلدەردىڭ احۋالىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, تۇراقتى دامۋ, كەدەيشىلىكتى جويۋ جانە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سياقتى بۇۇ جاھاندىق كۇن ءتارتىبىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگى ايتىلدى.
گۇلشارا ابدىقالىقوۆا بايانداماسىنىڭ سوڭىندا بىرقاتار ۇسىنىستاردى ورتاعا سالدى. اتاپ ايتقاندا, تەرروريزم قاتەرىنەن ايەلدەردى قورعاۋ جونىندەگى حالىقارالىق جوبا ازىرلەۋدى, ميگرانتتىڭ حالىقارالىق ەتيكاسىن دايىنداۋدى ۇسىندى. سونىمەن بىرگە, كەلەسى جىلى استانادا وتەتىن ەكسپو حالىقارالىق كورمەسىنە جانە وسى ۇلتتىق جوبا شەڭبەرىندە ۇيىمداستىرىلاتىن «ايەلدەر – بولاشاق ەنەرگياسى» اتتى حالىقارالىق فورۋمعا قاتىسۋعا شاقىردى.
بۇۇ دەڭگەيىندەگى القالى باسقوسۋ بارىسىندا گۇلشارا ابدىقالىقوۆا امەريكا مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ (امۇ) ايەلدەر جونىندەگى امەريكاارالىق كوميسسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى, ەلشى كارمەن مورەنومەن كەزدەستى. تاراپتار ايەلدەردىڭ ازاماتتىق, ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني سالالارعا تولىق ءارى تەڭ دارەجەدە قاتىسۋى مەن وكىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ماسەلەلەردى جان-جاقتى تالقىلادى. مەملەكەتتىك حاتشى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك امەريكاداعى ايەل قۇقىقتارى جانە گەندەرلىك تەڭدىككە قاتىستى ساياساتتى تۇجىرىمداۋ مەن تالقىلاۋ ءۇشىن باستى الاڭ بولىپ تابىلاتىن امۇ-مەن ىنتىماقتاستىققا ۇلكەن ءمان بەرەتىنىن اتاپ كورسەتتى.
سەسسيا شەڭبەرىندە «قازاقستاننىڭ گەندەرلىك جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياساتى: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» تاقىرىبىندا مينيسترلىكتىڭ تۇسكى جۇمىس اسى ءوتتى. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا اتالعان جيىندا سويلەگەن سوزىندە تاريحي دەرەكتەردە ورتالىق ازيا حالىقتارىندا ايەلدەر قاۋىمىنىڭ ءرولى ەرەكشە بولعانىن, وعان ايگىلى زارينا مەن تۇمار حانىمداردىڭ اسقان ەرلىكتەرى دالەل بولا الاتىنىن ايتتى.
جارىسسوزدەردە وار, زيمبابۆە, ليبەريا, تۋنيس, يوردانيا, تۇرىكمەنستان, تاجىكستان, پولشا, پاناما, سالۆادور, ترينيدات جانە تاباگو, پاراگۆاي جانە باسقا دا ەلدەردىڭ دەلەگاتسيالارى قاتىستى. ءىس-شارالار بارىسىندا قازاقستانداعى گەندەرلىك جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياساتتىڭ, سونداي-اق, ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋ جانە اۋىلدىق ايماقتارداعى ايەلدەردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ ماسەلەلەرى جان-جاقتى تالقىلاندى.
سەسسيا بارىسىندا مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆانىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, بۇۇ ايەلدەر قۇرىلىمىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى فۋمزيلە ملامبو-نگكۋكامەن كەزدەسۋى ءوتتى. اتالعان قۇرىلىم 2006 جىلى بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا جاساقتالدى. تاراپتار قازاقستاننىڭ ايەلدەر مەن قىزداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق مىندەتتەردى ورىنداۋى جايىن تالقىلادى. گ.ابدىقالىقوۆا تاۋەلسىزدىك العالى بەرى قازاقستاننىڭ ايەل قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى وزگەرىستەرىنە بۇگىنگى كۇنى جەتەكشى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ وڭ باعا بەرگەنىن اتادى.
اقش-قا جاساعان جۇمىس ساپارىنىڭ سوڭىندا مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا بۇۇ دامۋ باعدارلامالارىنىڭ اكىمشىسى حەلەن كلاركپەن كەزدەستى. مەملەكەتتىك حاتشى 2016-2020 جىلدارعا قر مەن بۇۇ دب اراسىندا جاڭا شەكتەلمەلى باعدارلامانىڭ قول قويىلعانىن ايتىپ, ورنىقتى دامۋدىڭ ماقساتتارىنا جەتۋگە جانە ونى جۇزەگە اسىرۋعا جاردەم كورسەتكەنى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا حەلەن كلاركتى كەدەيشىلىكتى جانە جۇمىسسىزدىقتى تومەندەتۋگە, ايەلدەردى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا تارتۋعا باعىتتالعان «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق باعدارلاماسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىمەن تانىستىردى. مەملەكەتتىك حاتشى نيۋ-يوركتەگە بۇۇ دامۋ باعدارلامالارىندا قازاقستاندىق ايەلدەردىڭ بولۋ وكىلەتتىلىگىنە مۇددەلىلىك تانىتتى.
مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ءابدىقالىقوۆا ساپارىنىڭ سوڭىندا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنمەن كەزدەسىپ, الەمنىڭ باستى حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ قازاقستانمەن ارادا قالىپتاسقان تىعىز قارىم-قاتىناسىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جوعارى باعالايتىنىن جەتكىزدى. سونىڭ ىشىندە, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ينستيتۋتتىق دامۋىنداعى ۇلتتار ۇيىمى تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان جان-جاقتى ىقپالداستىعىنا ءىلتيپات ءبىلدىردى. ەكەۋارا اڭگىمەدە رەسپۋبليكامىزداعى گەندەرلىك تەڭدىك پەن ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ باعىتىندا جاسالىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەر تاراتىپ ايتىلدى.
مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ كوكتەمنىڭ العاشقى ايىندا اقش سەكىلدى الپاۋىت ەلگە جاساعان جۇمىس ساپارى وسىنداي كەلەلى كەزدەسۋلەرگە, ءتيىمدى جۇزدەسۋلەرگە تولى بولدى. تابيعات مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنەن دە تاماشا مىنەز تانىتىپ, گۇلشارا ابدىقالىقوۆا اق ءۇيدىڭ, مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتىڭ, كونگرەسس وكىلدەرىنىڭ, بيزنەس ەليتانىڭ, ديپلوماتيالىق كورپۋستىڭ جانە اقش-تىڭ قوعامدىق توپتارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن «ناۋرىز مەيرامى» مەرەكەلىك كەشىنە قاتىسىپ, شىعىس كۇنتىزبەسىندە جاڭا جىلدىڭ باستالۋىمەن بارشا قاۋىمدى قۇتتىقتاپ, ەكى ەل باسشىلارى ورناتقان ىنتىماقتاستىق تامىرىنىڭ تەرەڭدەي بەرۋىنە تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى.
گاۋھار قاسىمجانوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك حاتشىسى حاتشىلىعى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى.
استانا – ۆاشينگتون –نيۋ-يورك – استانا.