جوسپارلى ەكونوميكا زامانىندا قازاقستاندا شارۋاشىلىعى ءوركەندەگەن كوپتەگەن كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلار بولدى. ولاردىڭ قاتارىنا بۇرىنعى سەمەي وبلىسى, قالا بەردى رەسپۋبليكاعا بەلگىلى تابىستى جۇمىس ىستەگەن «شالاباي» اتتى كەڭشار دا كىرەتىن. ال ونىڭ اتىن شىعارعان قازاقتىڭ اقباس تۇقىمدى سيىرلارى ەدى.
الايدا, 90-جىلداردىڭ باسىنداعى نارىقتىق قاتىناستارعا كوشكەن وتپەلى كەزەڭدە, اۋىلدا دا مەنشىكتى مەملەكەت يەلىگىنەن الىپ, جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانى ءجۇرگىزىلگەندە اياعىندا نىق تۇرعان تالاي شارۋاشىلىقتار بۇرىنعى جاعدايىنان ايىرىلىپ, تۇرالاپ قالعانى بەلگىلى. مۇنداي حال الدىڭعىلار قاتارىندا جۇرەتىن ءبىز ايتىپ وتىرعان شارۋاشىلىقتىڭ باسىنا كەلەدى دەپ كىم ويلاعان. ءوزىم كەزىندە جۇمىس بابىمەن «شالابايدا» بىرنەشە رەت بولىپ, تىنىس-تىرشىلىگىن كوزبەن كورگەن اداممىن. ال كەيىنگى جاعدايىن ەل-جۇرتتان ەستىپ, شەت جاعاسىن اقپارات كوزدەرىنەن ءبىلىپ جۇرگەنمەن, وتكەن جىلدىڭ تامىزىندا وندا جول تۇسكەندە سونىڭ بايىبىنا جەتكەندەي بولدىم.
شالابايدا وسىرىلگەن «قازاقتىڭ اقباس سيىرى» اتتى ەتتى باعىتتاعى ءىرى قارا مال تۇقىمى سول زاماندا كەڭىنەن تاراپ, كەڭەس وداعى بويىنشا سانى 1 ملن. باستان اسىپ, بارلىق ەتتى باعىتتاعى مال تۇقىمدارى اراسىنداعى ۇلەسى 66%-دى قۇراعان ەدى. ونىمەن قاتار, بۇل العاشقى شىعارىلعان وتاندىق ەتتى ءىرى قارا مال تۇقىمى بولاتىن. قازاقتىڭ اقباس تۇقىمدى سيىرلارى ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق-بيولوگيالىق قاسيەتتەرى بويىنشا قاتاڭ كليماتتىق جاعدايلارعا اسا بەيىمدەلگەن جانە جوعارى ەت ونىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن بىرەگەي تۇقىم. جىلدام بەيىمدەلگىشتىك قاسيەتتەرى ارقاسىندا ونى قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا وسىرسە, ال رەسەيدە كوپتەگەن اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋ زاۋىتتارى ونىمەن جۇمىس ىستەدى.
وسى مال ءتۇرىنىڭ تۇقىم بولىپ قالىپتاسىپ, ەلىمىزدەگى ەت ءوندىرىسىنىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسۋى تاريحىندا «شالاباي» اتالعان شارۋاشىلىقتىڭ دا الاتىن ورنى ەرەكشە ەكەندىگىن ايتپاسقا بولمايدى. ول ءۇشىن «شالابايدىڭ» تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, ونداعى مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ باستاۋى ءحىح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان باستاپ رەسەي شارۋالارىنىڭ ءسىبىر مەن قازاقستانعا جاپپاي قونىس اۋدارىلا باستاعان كەزەڭگە كەتەتىنىن بايقايمىز. سول زاماندا وسىرىلگەن جەرگىلىكتى قازاق سيىرلارى قاتاڭ كونتينەنتالدى كليماتتىق جاعدايعا, جايىلىمدىق باعۋعا تەز بەيىمدەلگىشتىگىمەن ەرەكشەلەندى, بىراق ونىمدىلىكتەرى تومەن بولاتىن. جەرگىلىكتى مال باسىنىڭ قالىپتاسۋىنا قونىستانۋشىلاردىڭ ءوزدەرىمەن الا كەلگەن جاقسى سۇتتىلىككە يە سيىرلارى بەلگىلى ءبىر اسەرىن تيگىزدى.
اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن ورىننىڭ 1918-1919 جىلدارعا دەيىن جۇرگىزگەن مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋعا قاتىستى بارلىق جۇمىستارى مالدىڭ وسى اتالعان ساپالارىن جوعارىلاتۋعا ارنالىپ, 1930 جىلعا دەيىن «شالاباي» مەملەكەتتىك اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋ ورنى «سەمەي گۋبەرنيالىق تاجىريبەلىك مال شارۋاشىلىعى ستانساسى» دەگەن اتپەن جۇمىس ىستەپ كەلدى. وندا جاقسارتىلعان جەرگىلىكتى سيىر مالىمەن قاتار جەلىستى اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردى جانە قويلاردى ءوسىرۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلدى.
1949 جىلى كسرو اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ارنايى كوميسسياسى وسى جەردە ءوسىرىلىپ جاتقان جانۋارلاردى وزىندىك جەكە ءبىر تۇقىم رەتىندە مويىنداپ, كسرو ۇكىمەتىنىڭ جارلىعىمەن جاڭا تۇقىمنىڭ, قازاقتىڭ اقباس تۇقىمىنىڭ وتانى جانە تۋعان جەرى رەتىندە «شالاباي» مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ زاۋىتى انىقتالىپ جانە جاڭا تۇقىمعا ارنالعان كورسەتكىشتەر ستاندارتى «شالاباي» مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ زاۋىتىنان الىنعان. كسرو ۇكىمەتى 1950 جىلدىڭ مامىرىندا وعان «قازاقتىڭ اق باس سيىرى» دەگەن اتاۋ بەرىپ, جاڭا تۇقىمدى رەسمي بەكىتەدى.
وسى جاڭا تۇقىمدى شىعارۋمەن «شالاباي» مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ كەڭشارىنىڭ ۇلكەن ۇجىمىنىڭ جانە عىلىمي مەكەمەلەردىڭ جەرگىلىكتى مالدىڭ ساپاسىن بارىنشا جوعارى تالاپتارىمەن سايكەس كەلەتىندەي ەتىپ جاقسارتۋعا باعىتتالعان ۇزاق تا, كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن جۇمىسى اياعىنا جەتتى.
ال اسىل تۇقىمدى مالداردى شارۋاشىلىقتارعا ساتۋ مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋمەن شۇعىلداناتىن كەڭشارلار مەن فەرمالار جەلىسىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك تۋدىردى. وسى جىلدار ىشىندە «شالاباي» اسىل تۇقىمدى مالداردى ءوندىرۋشى شارۋاشىلىققا اينالىپ, ودان تاراعان مال تۇقىمى پايدالانعان سەمەي وبلىسىنىڭ «شەگەلەك», «سكوتوۆود», «مىڭبۇلاق», «بولشەۆيك», «كپسس 25 سەزى اتىنداعى», «كوكپەكتى» كەڭشارلارى جانە شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ «باگراتيونوۆسكي» كەڭشارى قۇرىلدى. بۇلاردىڭ بارلىعى «شالاباي» مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ زاۋىتىنىڭ ەنشىلەس شارۋاشىلىقتارى بولىپ تابىلدى.
نارىق كەلگەندە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى رەفورمالار «شالابايدى» دا اينالىپ وتپەدى. 1991 جىلدان شارۋاشىلىق قۇلدىراي باستادى, اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال ەشكىمگە قاجەت بولماي قالدى. مەملەكەت تاراپىنان دوتاتسيالار توقتاپ قالدى دا, بارلىق مال ەتكە وتكىزىلدى. ال 1996 جىلى كەڭشار تاراتىلدى. قالعان 780 باس اسىل تۇقىمدى مال قايتادان قۇرىلعان شارۋا قوجالىقتارىنا تاراتىلىپ بەرىلدى, ولار ءارى قاراي شارۋاشىلىق قاجەتتەرىنە جۇمسالاتىن تاۋارلىق مال رەتىندە پايدالانىلدى.
دەگەنمەن, كەزىندە اتاعى دۇركىرەگەن شارۋاشىلىقتىڭ قۇرىپ كەتۋ جاعدايىنا بەيجاي قارامايتىن ازامات تابىلدى. ول ماماندىعى مۇعالىم, اۋىلداعى ن.كرۋپسكايا اتىنداعى مەكتەپتىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى ءسۇلەيمەنوۆ قۋانىش سەرىكقاز ۇلى بولاتىن. شالابايدا تۋىپ وسكەن, شارۋاشىلىقتىڭ جاعدايىنا كوپتەن قانىق, ەلجاندى ازامات 2004 جىلى كەزىندە مەملەكەتتىك كىرىستەر جانە قارجى ءمينيسترى قىزمەتتەرىن اتقارعان, «قازاقستان ينۆەستيتسيالىق قورى» اق پرەزيدەنتى ز.كاكىمجانوۆتىڭ «ەكسپرەسس-ك» گازەتىندە جاريالانعان سۇحباتىن وقىعان سوڭ ويعا قالىپ, «شالاباي» مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ زاۋىتىنىڭ بۇرىنعى اتاعىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە قول ۇشىن بەرۋىن سۇراپ حات جازادى. ز.كاكىمجانوۆتىڭ بۇل جاعدايدى تەرەڭ ءتۇسىنىپ, جاناشىرلىق تانىتۋىنىڭ ارقاسىندا 2005 جىلدىڭ قاراشا ايىندا «شالاباي» جشس زاڭدى مارتەبە الادى.
ال جاڭا شارۋاشىلىق تىزگىنىن ونى جاڭعىرتۋدىڭ باستاماشىسى بولىپ, ۇيىمداستىرۋ ءىس-شارالارىنىڭ باسى قاسىندا بولعان قۋانىش سۇلەيمەنوۆ قولىنا الدى. مىنە, جاۋاپكەرشىلىگى ۇلكەن وسى شارۋانى جولعا قويۋدا ول ءوزىنىڭ ناعىز مەنەدجەرلىك, ىسكەرلىك قابىلەتىن, تاباندىلىعىن كورسەتە ءبىلدى. ارنايى ءبىلىمنىڭ دە قاجەتتىلىگىن سەزىنە بىلگەن جاڭاشىل ازامات شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اگرارلىق فاكۋلتەتىندە «مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ, سىرتتاي وقىپ بىتىرەدى. جاڭا باسشى ءبىرىنشى كەزەكتە بۇرىنعى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋدى باستى ماقسات ەتىپ قويدى. سول ءۇشىن بىلىكتى كادرلار, مامانداردان كوماندا جاساقتادى. ءوندىرىستى تەزدەتىپ جولعا قويۋ ءۇشىن قارجى كوزدەرىن, ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ىزدەدى.
2006 جىلدىڭ قازانىندا-اق بۇرىنعى ەنشىلەس شارۋاشىلىعى «باگراتيون» شارۋا قوجالىعىنان 155 باس ءىرى قارا مال ساتىلىپ الىنعان سوڭ شالاباي» مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ زاۋىتىنىڭ قايتا وركەندەۋ ءداۋىرى باستالدى. كەلەسى جىلى قىركۇيەك ايىندا پاۆلودار وبلىسىنداعى تاعى ءبىر ەنشىلەس كاسىپورىن بولعان «گاليتسكوە» جشس-دان 138 باس مال ساتىپ الىندى.
بۇگىندە شارۋاشىلىقتا اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋ جاقسى جولعا قويىلعان. مالدىڭ ءار باسىنىڭ شىققان تەگى كورسەتىلەدى, جاڭا تۋعان ءار بۇزاۋعا پاسپورت اشىلادى. 3 جىل بويى جىل سايىن اسىل تۇقىمدى وگىزشەلەر ساتىلۋدا, ولاردىڭ ساپاسىمەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە: ازىق بازاسىن ءبىر جىلدىق, كوپ جىلدىق ازىق داقىلدارىنىڭ ەگۋمەن جاقسارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل مال ازىعىن جاقسى جاققا قاراي تەڭگەرۋ ءۇشىن جاسالادى. وندا جىل سايىن قوساتىن سالماق ۇلەسى دە ارتاتىن بولادى, ءارى سايكەسىنشە ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگى دە جوعارىلايدى.
الماتىداعى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن بىرلەسكەن سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارى شەڭبەرىندە, 2010 جىلى ابەردين-انگۋسس تۇقىمىنىڭ ەمبريونى اكەلىنىپ, قازاقتىڭ اق باس سيىرلارىنا سالىندى. 2011 جىلى سۋرروگاتتى انالىقتاردان ابەردين-انگۋسس تۇقىمىنىڭ بۇزاۋلارى الىندى: 3 وگىزشە, 3 تايىنشا. 2012 جىلى 3 وگىزشەنى قازاقتىڭ اق باس سيىرلارىن ۇرىقتاندىرۋ ءۇشىن بۇقا رەتىندە پايدالانۋ باستالدى. 2013 جىلدىڭ وزىندە-اق قازاقتىڭ اق باس سيىرلارىنىڭ ءبىرىنشى ۇرپاعى مەن ابەردين-انگۋسس تۇقىمىنىڭ بۋدانىنان پايدا بولعان العاشقى 50 باس بۇزاۋ الىندى.
2013 جىلى «شالاباي» جشس 200 باس اسىل تۇقىمدى تايىنشالاردىڭ ءار باسى 500 000 تەڭگەدەن ساتىلىپ جانە 100 باس اسىل تۇقىمدى وگىزشەلەر ءتىرى سالماعى بويىنشا 1 كيلوگرامى 1000 تەڭگەدەن ساتىلدى. ال 2015-2016 جىلدارى بارلىعى 699 اسىل تۇقىمدى مال ساتىلدى. ال ءوزىم شارۋاشىلىقتا بولعان كەزدە زايسان اۋدانى شارۋاشىلىقتارىنا اسىل تۇقىمدى تايىنشالاردى ساتىپ جاتقانىنا كۋا بولدىم. باس زووتەحنيك بۇل جولعى كەلىسىمشارت ءمولشەرىنىڭ سوماسى 50 ملن. توننادان اسىپ جىعىلاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. مەنى ءبىر تاڭداندىرعان نارسە, اۋىلدان 20 شاقىرىمداي جەردە قىزىلسۋ وزەنىنىڭ ەكى جاق بەتىنە ورنالاسقان ءىرى قارا مال تابىندارىنا سالىنعان كەشەن. تۇگەلگە دەرلىك جاڭادان سالىنعان قوراجايلاردىڭ تالاپتارعا ساي كەلەتىنى, مالدى كۇتىپ-باعۋعا, وسىرۋگە قولايلى ەكەندىگىن بايقادىق. تاياۋ جەردە مالدى بونيتيروۆكادان وتكىزۋ ءۇشىن ارنايى ساتىپ الىنعان قاجەتتى قۇرال-سايماندارمەن جابدىقتالعان قوندىرعى سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ نۇسقاۋلىق تالاپتارىنا ساي ءجۇرگىزىلەتىنىن بايقاتادى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – مالدى كۇتىپ باعاتىن ادامدارعا جاعداي جاساۋ. ولارعا دا كەشەنگە تاياۋ جەردەن ۇلكەن ءۇي سالىپ بەرىپتى. جۇمىستىڭ اۋىسپالى ءتۇرى تاڭدالىپتى, ياعني ءبىر توپ 15 كۇن ەڭبەك ەتكەن سوڭ ءۇيىنە قايتىپ, كەلەسى قۇرام كەلەدى. ولاردى 15 كۇننەن سوڭ اۋىستىرادى. ال جاعدايلارى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تاماشا. قوناق ۇيلەردەگى سەكىلدى. ءبىر بولمەدە 2-3 ادامنان تۇرادى. اعاش توسەك, قاجەتتى جيhاز, كەرەك جاراقتار. كەڭ اسحانا, تەلەديداردى ايتپاعاندا, بيليارد تا بار.
بۇگىنگى كۇنى «شالاباي» جشس-دا 2280 ءىرى قارا مال, 2400 باس قوي مەن 428 جىلقى تۇلەگى وسىرىلۋدە. وتكەن جىلى 50 ارا ومارتاسى ساتىپ الىنىپ, العاشقى ءونىم دە الىندى. بۇدان باسقا 500 قۇس ساتىپ الىنىپ, شارۋاشىلىقتىڭ وسى ءتۇرىن دامىتۋ دا قولعا الىندى. جەمشوپ ءوندىرىسى مەن ەگىن شارۋاشىلىعى دا دامۋ ءۇستىندە. جالپى, تاياۋ بولاشاقتا شارۋاشىلىقتىڭ بۇرىنعى جوعارى دەڭگەيىنە جەتەرى ءۇشىن العىشارتتار جەتەرلىك.
«شالاباي» جشس باسشىلىعى وندىرىستىك كورسەتكىشتەرىن ارتتىرۋمەن قاتار, جىلىنا 15 ميلليون تەڭگە ءبولۋ ارقىلى شالاباي اۋىلىنىڭ الەۋمەتتىك دامۋى بويىنشا دا وراسان جۇمىس اتقارىپ وتىر جانە وعان قوسا قاجەتتى الەۋمەتتىك نىساندار تۇراقتى تۇردە سالىنۋدا.
ەلىمىزدە شالابايداي شارۋاسى شالقىعان ءىرى شارۋاشىلىقتار كوپ بولسا, ول تاجىريبە باسقالارعا تاراسا, اۋىل ىرگەسى بەكەم بولىپ, حالىققا اسا قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك وندىرەتىن اۋىل شارۋاشىلىعىنداي ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى سالانىڭ كەلەشەگى جارقىن بولار ەدى دەگەن وي, وسى ماقالانى جازۋداعى ءبىز ۇستانعان ماقساتتىڭ تۇپقازىعى بولاتىن. ال ونىڭ قالاي ءوربيتىنى, البەتتە, ۋاقىت ەنشىسىندەگى جاعداي. ارينە, ءۇمىت باسىم, سەنىم اقتالارىنا سەنەيىك.
ومىرزاق سۇلتانوۆ,
س.سەيفۋللين اتىنداعى
قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.