ء*اليحان بوكەيحان – 150
بارشا ۇرپاعى باس قوسقان القالى جيىندا تالقىلاندى
الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ كورمەلەر زالىندا مەملەكەت قايراتكەرى, XX عاسىردىڭ باس كەزىندە «الاش» قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە جەتەكشىسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا وراي ەسكە الۋ كەشى بولىپ ءوتتى. كەشتە عالىم, ءاليحانتانۋشى سۇلتان حان اقق ۇلىنىڭ «ءاليحان بوكەيحان» اتتى اعىلشىن, ورىس, قازاق تىلدەرىندە جيناقتالعان زەرتتەۋ كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
ءىس-شارا اياسىندا ۇلتتىق كىتاپحانا قورىنان «ءاليحان بوكەيحان» اتتى كىتاپ كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. كورمە سورەلەرىنە 1904 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە باسىلىپ شىققان كوپ تومدىق «نوۆىي ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار» جانە الاش قايراتكەرىنىڭ باسقا دا اۋدارمالارى, سيرەك كەزدەسەتىن قولجازبالار قويىلدى.
القالى وتىرىستاعى پىكىرالماسۋدا كىتاپ اۆتورىنىڭ ءسوزىن قوستاعان جازۋشى بەيبىت قويشىباەۆ, عالىم بولاتبەك ناسەنوۆ جانە باسقا شەشەندەر ءاليحان بوكەيحاننىڭ عاجايىپ ەڭبەكتەرى تۋرالى تولعانا سويلەپ, ونىڭ ولمەس مۇراسىن زەرتتەۋ مەن باعا بەرۋ ءىسى ءالى دە جالعاسا بەرەتىنىن ورتاعا سالدى.
ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحان – قازاقتىڭ اقىرعى حاندارىنىڭ ءبىرى بوكەيدەن تاراعان ۇرپاقتىڭ ءتورتىنشى بۋىنى, بوكەي حاننىڭ شوپشەگى. 1890-1894 جىلدارى سانكت-پەتەربۋرگتەگى ورمان ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىندە وقىپ, وسى جىلدارى ول ستۋدەنتتىك قوزعالىستارعا بەلسەندى ءتۇردە ارالاسىپ, اسىرەسە, سولشىلداردىڭ كوزقاراسىنا بەيىم بولدى. رەسەي جاندارمەريا باسقارماسىنىڭ نازارىنا العاش رەت ستۋدەنتتىك جىلدارى-اق ىلىگىپ, «ساياسي سەنىمسىزدەردىڭ» قارا ءتىزىمىنە الىندى. ءاليحان بوكەيحان بۇل تىزىمنەن پاتشا وكىمەتى كۇيرەپ, كەڭەس وكىمەتى ورناعان جىلدارى دا – 1937 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە «حالىق جاۋى» تاڭباسى باسىلىپ اتىلىپ كەتكەنگە دەيىن دە شىققان جوق. 1905 جىلى سەمەي وبلىسى قازاقتارىنىڭ اتىنان 1-ءشى مەملەكەتتىك دۋماعا دەپۋتات بولىپ سايلاندى. 1906 جىلى ومبىدان ورىس تىلىندە شىعاتىن كادەتتىك «دالا داۋىسى», «ومبىلىق» جانە «ەرتىس» گازەتتەرىندە, 1908 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە جارىق كورگەن مەنشەۆيكتىك «جولداس», كادەتتىك «ءتىل», «ءسوز» گازەتتەرىندە رەداكتورلىق قىزمەت اتقاردى. سول جىلى ساماراعا جەر اۋدارىلىپ, 1909-1917 جىلدارى «دون ەگىنشىلىك بانكى» بولىمشەسىندە جۇمىس ىستەدى. ال 1911-1914 جىلدارى «قازاق» گازەتىن ۇيىمداستىرۋدا جانە ونىڭ جالپى ۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە زور ەڭبەك ءسىڭىردى. 1917 جىلى بۇكىلقازاقتىق قۇرىلتايدا الاش اۆتونومياسى جاريالانىپ, ءاليحان بوكەيحان سول العاشقى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى بولىپ سايلاندى. وسى جىلدارى «جاڭا ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىكتىڭ» 4-21 تومدارىنا اۆتور رەتىندە قاتىستى. تاريح سالاسىنداعى جازىپ قالدىرعان ەلەۋلى مۇرالارى – «يستوريچەسكيە سۋدبى كيرگيزسكوگو كرايا ي كۋلتۋرنىە ەگو ۋسپەحي», «كيرگيزى» اتتى مونوگرافيالارى سانكت-پەتەربۋرگتە جارىق كوردى.
ول 1926 جىلى ەكى رەت تۇتقىندالىپ, ماسكەۋگە جەر اۋدارىلدى, الەكەڭنىڭ زور بەدەلىنەن قورىققان بولشەۆيكتەر ۇكىمەتى ونى قازاقستانعا جولاتپادى. 1937 جىلى جالعان جالامەن 67 جاسىندا ماسكەۋدە اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ال 1989 جىلى مامىردا كسرو جوعارعى سوتىنىڭ قاۋلىسى بويىنشا ارەكەتىندە قىلمىس قۇرامى جوق بولعاندىقتان اقتالدى.
مەرەيتويلىق كەشتە تۋعانىنا 150 جىل تولعان الاش ارداقتىسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ بولاشاقتى مەڭزەگەنمەن ورىندالماي قالعان ناقتى ماقساتى پەن ىزگى جوسپارى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ كوزايىمى دەگەن تۇجىرىم جاسالدى. ۇلى تۇلعانىڭ كىم بولعانى تۋرالى تاريحي شىندىقتى جاس ۇرپاقتىڭ جادىنا ۇنەمى قۇيىپ وتىرۋ دا پارىزدى مىندەت.
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.