ادام بالاسىنا قايعى-قاسىرەت اكەلەتىن بىردەن-ءبىر تاجال سوعىس ەكەنى داۋسىز. جۇمىر جەردىڭ پەندەسىنىڭ وسى ءبىر تاجال تالقىسىنا شىداس بەرىپ كەلە جاتقانىنا دا نەشەمە عاسىردىڭ ءجۇزى بولدى دەسەڭىزشى. ايتەۋىر تىنىشتىق جوق, ەس ءبىلىپ, ەتەك جاپقالى ادامزات اتاۋلى سوعىستان كوز اشپاپتى... اسىرەسە, اقىل تولىقسىپ, قارۋدىڭ قاراپايىمىنان قارا ءدۇرسىلى پايدا بولعالى جەر ءۇستى ايقاس-شايقاسقا تولىپ دۇرلىكتى دە جاتتى ەمەس پە.
بۇلاردىڭ ىشىندە وتكەن عاسىرداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سويقانى تاريح بەتىنە قارا داق بولىپ جاعىلدى. ول تۋرالى نەشەمە كوركەم تۋىندىلار جازىلىپ, دەرەكتى فيلمدەر كورسەتىلىپ, ونەر اتاۋلى سول جازىلماس جارا حيكاياتىنان اتتاپ وتە المادى.
ءوز باسىم سونداي سۇراپىل سوعىستى قامتىعان «وتان ءۇشىن وتقا تۇسكەندەر» ءفيلمىن تاعى ءبىر قايتالاپ كورىپ, قاتتى تولقىدىم. ەرلىك پەن پاتريوتتىق سەزىمگە قۇرىلعان «وتان ءۇشىن وتقا ءتۇسكەندەر» اتتى دەرەكتى ءفيلمى كەزىندە نكۆد-ءنىڭ «اسا قۇپيا» دەگەن بەلگى قويىپ, جاسىرىن ۇستاپ كەلگەن قۇجاتى – ماسكەۋ ماڭىنداعى «اجال ايلاعى», ۋكراينا جەرىندەگى «حاركوۆ قازاندىعى» سياقتى قاندى قىرعىنداردا قازا بولعان بوزداقتار تۋرالى مول ماعلۇماتتى قامتىپتى. سونىڭ ءىشىندە اقمولادا جاساقتالعان 106-شى اتتى اسكەرلەر ۇلتتىق ديۆيزياسىن جالاڭاش قول, جالاڭ قىلىش جانە قۇر قامشىمەن «قارۋلانعان» كۇيى قارشا بوراعان جاۋدىڭ اۆتوماتى مەن تانكتەرىنە قارسى ايداپ سالىپ, 10 000-داي ادامنىڭ قىرىلىپ قالعانىنا كۋا بولاسىز...
اتاقتى يليا ەرەنبۋرگ: «سوعىستىڭ ءتورت جىلىندا ۇمىتىلماستاي ەسىمدە قالعان شايقاس – رجەۆ-ۆيازما باعىتىنداعى مايدان. «مارس» دەگەن قۇپيا اتاۋى بار شايقاسقا 10 ميلليونعا جۋىق ادام كۇشى جۇمىلدىرىلىپ, جارتىسىنا جۋىعى قازا تاپتى. وسى 17 ايعا سوزىلعان ۇرىستى كەڭەس تاريحشىلارىنىڭ قۇپيا ۇستاعان سەبەبى – ول بارىنشا ءساتسىز وپەراتسيا سانالادى» دەگەنى بار... ال كونستانتين سيمونوۆ ونى «ءولىم دالاسى» دەپ اتاعان ەكەن.
وسى توزاققا الماتى مەن اقتوبەدە جاساقتالعان 100-ءشى جانە 101-ءشى قازاقستاندىق ۇلتتىق دەربەس بريگادالارى قاتىسىپ, ولاردىڭ جەكە قۇرامىنىڭ 80 پايىزىنان استامى قىرىلىپ كەتكەن. فيلمدە وسىنداي قىرعىندار تۋرالى مۇراعات ماتەريالدارى العاش رەت اشىلىپ, بۇرىن قالىڭ بۇقارا بىلە بەرمەيتىن تىڭ دەرەكتەر پاش ەتىلەدى. ونى رجەۆتەگى قىرعىندى كوزىمەن كورگەن قازاقستاننىڭ بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى سۇلتان جيەنباەۆ ءوز اۋزىمەن جەتكىزەدى. وسى جەردە رجەۆتەگى 10 000-نان استام قازاقستاندىق قازا بولىپ, ەسىمدەرى ەڭسەلى ەستەلىك تاقتاعا جازىلىپ, ەرلەردىڭ رۋحى تۋعان جەردىڭ توپىراعىن سەزىنىپ جاتسىن دەگەن نيەتپەن الماتى, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, اقتوبە وبلىستارىنان توپىراق جەتكىزىلىپ سالىنادى...
قازاقستان ستالينگراد مايدانىنىڭ ەڭ جاقىن تىلى بولعان. سەبەبى, ۆولگانىڭ ءبىر جاعى باتىس قازاقستاننىڭ جەرى بولاتىن, قازاقتار ونى ەدىل دەيدى. گيتلەر ستالينگرادتى ولسە دە ۋىسىنان شىعارماۋعا بەكىندى. ءارى ول ءوز اسكەرىنە: «ستالينگراد شايقاسىندا جەڭىلۋدى ەش كەشىرمەيمىن!» دەپ بۇيىرۋمەن بولدى.
فيلمدەگى اۋماعى 100 شاقىرىمعا سوزىلعان ستالينگرادتاعى وسى شايقاس – ۇزاقتىعى مەن قان توككەن ساربازداردىڭ سانى جاعىنان دا اۋىزبەن ايتىپ جەتكىزە الماستاي, ياعني اسپان اۋدارىلىپ جەرگە تۇسكەندەي سۇمدىق كورىنىس بولدى. سول تۇستا ءستاليننىڭ «ءبىر قادام دا ارتقا شەگىنبەۋ» تۋرالى بەرىلگەن 227-ءشى بۇيرىعى دا كەلىپ جەتەدى...
جالپى, ۇلى وتان سوعىسىندا 500-دەن استام قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولسا, سولاردىڭ 112-ءسى وسى ستالينگراد ىرگەسىندەگى شايقاستا شىنىعىپ, ەرلىكتىڭ ءۇلكەن ۇلگىسىن تانىتقانى تاريحتان بەلگىلى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قان مەن تەر سىڭگەن وسى ستالينگراد جەرىنىڭ ازات ەتىلۋى – ۇلى جەڭىسكە دەگەن ۇلى سەنىمدى وياتادى!
ۋكرايناداعى دنەپر ءۇشىن شايقاسقا ەكى جاقتان 4 ملن. ادام قاتىسقان. مايدان شەبى 1400 شاقىرىمعا سوزىلعان دنەپر ءۇشىن جاۋ اسكەرى دە جانتالاسقانى بەلگىلى. وعان گيتلەردىڭ تاريحتا قالعان: «دنەپردىڭ تەرىس اعۋى مۇمكىن, بىراق ورىستاردىڭ دنەپردى الۋى مۇمكىن ەمەس!» دەگەن ءسوزى دالەل. الايدا ول ماقساتىنا جەتپەدى.
...قازاق ەلى دە قاراپ جاتپادى. جاندارىن شۇبەرەككە تۇيگەن ەكىنشى مايداننىڭ قۇرىشتاي ساربازدارى جەڭىس ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن. ولار – شەرلى انالار, جارىن جوعالتقان جەسىر ايەلدەر, اكەسىز قالعان قارا سيراق بالالار...
وداقتاس رەسپۋبليكالار بويىنشا قازاقستان ۇلى جەڭىسكە ۇلەس قوسۋشىلاردىڭ الدىڭعى ساپىنان كورىندى. قازاقستان سوعىس كەزىندە 1,5 ميلليون ادامنىڭ ەكىنشى وتانىنا اينالعان كورىنىستەر... اڭگىمەنى باۋىرجان مومىش ۇلى, ق.قايسەنوۆ, س.نۇرماعامبەتوۆ, ت.بيگەلدينوۆ, ر.قوشقارباەۆ سياقتى باتىر اعالار ساباقتاپ وتىرادى...
گيتلەر گەرمانيانى تولىق كۇيرەۋگە اكەپ سوقتىردى. ال, ستالين بولسا فاشيستىك باسقىنشىلاردى كۇل-تالقان ەتىپ جەڭگەن مىقتى مەملەكەتتى باسقارىپ, ءوزىنىڭ ارتىنا بۇكىل الەمگە ىقپالى زور ۇلى دەرجاۆانى قالدىردى... بۇعان قازاقستاندىقتاردىڭ قوسقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز. دەرەكتى فيلم وسىنى دالەلدەدى.
كورەرمەنىن بەيجاي قالدىرماس, سۇراپىل سوعىستىڭ اششى شىندىعىن انىق تا قانىق ەتىپ كورسەتە بىلگەن ءفيلمنىڭ ءوندىرىسىنە, تەحنيكالىق-رەداكتسيالىق ءجانە كوركەمدىك شەشىمىنە جاۋاپ بەرۋشى, جوبا جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن قايراتكەرى ەرلان بەكحوجينگە, فيلمنىڭ اۆتورى ءارى قويۋشى رەجيسسەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نازگۇل ابۋتۇراپوۆاعا ايتار العىسىمىز شەكسىز.
سونداي-اق, بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ وسى اتالعان ءفيلمنىڭ يدەياسىن ۇسىنىپ, تاپسىرىس بەرىپ, باستان-اياق قاداعالاپ, كەڭەسشىلىك قىزمەت كورسەتىپتى. قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى, ۋكرايناداعى وكىلى بولا ءجۇرىپ, رەسەي, ۋكراينا قورعانىس مينيسترلىكتەرىمەن, پودولسك, رجەۆ, كيەۆ, حاركوۆ سياقتى كونە قالالاردىڭ اسكەري تاريح ينستيتۋتتارىمەن شىعارماشىلىق توپتى تىعىز بايلانىستىرىپ, ءوز بەدەلىمەن سول ەلدەردەگى مەملەكەتتىك مۇراعاتتاردان, ورتالىق تەلەديدارلارىنان تاريحي قۇجاتتار اپەرىپ, بەينە ماتەريالدارمەن قامتاماسىز ەتىپتى. ءارى فيلم ءوندىرىسىنىڭ قارجىسىنا قولداۋشىلار تاۋىپ, پروديۋسەرلىك كومەك تە كورسەتكەن ەكەن. اتالعان دەرەكتى فيلم ءوزىنىڭ قۇرىلىمى مەن جاسالۋى جاعىنان كوپ جايلاردى قامتىعان, تاقىرىپ اياسى اسا كەڭ شىققاندىعى دا وسىناۋ ۇلتجاندى ازاماتتىڭ تىكەلەي كومەگىنىڭ ارقاسى دەپ ۇققان ءجون.
ۇلتىنىڭ رۋحاني ءدىلىن ويلاپ, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ۇلى بابالارىن جادىندا ۇستاپ, وتانشىل بولىپ ءوسۋلەرىنە ەرەكشە ىقىلاستى ازامات سوناۋ 2007 جىلدان بەرى قر پرەزيدەنتىنىڭ تەلەراديوكەشەنىمەن ۇنەمى تىعىز تۆورچەستۆولىق بايلانىستا بولىپ كەلەدى. وعان «ماڭگى دوستىق», «دالا دانالارى», «باتىرلار», «ەرلىك ەل ەسىندە», «تاۋ تۇلعالى تۇرار», «تارلان», «بوكەي حان» سياقتى كوپتەگەن دەرەكتى فيلمدەردىڭ ءدۇنيەگە كەلۋى دالەل بولا الادى. وسى تەلەتۋىندىلاردىڭ يدەياسىن ۇسىنىپ, تاپسىرىس بەرۋمەن قاتار كەڭەسشىلىك قىزمەت كورسەتتى ءارى فيلم وندىرىسىنە دەمەۋشىلىك جاسادى.
كاكەن ماماجان.
الماتى وبلىسى.