پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى – زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ
«نەزاۆيسيمايا گازەتانىڭ» تاياۋ شەت مەملەكەتتەر ساياساتى ءبولىمىنىڭ شولۋشىسى ۆيكتوريا پانفيلوۆانىڭ ماقالاسى جارىققا شىققان بولاتىن. تومەندە سونىڭ ءسال ىقشامدالعان نۇسقاسى جاريالانىپ وتىر.
20 ناۋرىزدا قازاقستاندا ءبىر مەزگىلدە پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسى – ءماجىلىس پەن بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار سايلاۋلارى وتەدى. پرەزيدەنتتىڭ باسشىلىعىنداعى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ جەڭىسى بولجاناتىنىنا قاراماستان, ساراپشىلار ەلدىڭ ساياسات الاڭىندا وزگەرىستەر كۇتىلەتىنىن دە ايتىپ وتىر.
ءماجىلىس سايلاۋى كەزەكتەن تىس وتكىزىلىپ وتىرعانى بەلگىلى. ۇكىمەت رەفورمالاردى كۇردەلى ەكونوميكالىق جاعدايلاردا جالعاستىرۋ قاجەتتىگىمەن بەتپە-بەت كەلدى. ال بۇل حالىقتىڭ سەنىم مانداتىن يەلەنۋدى تالاپ ەتەدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلەكتوراتتى سايلاۋدا بەلسەندىلىك تانىتۋعا, ياعني ەلدىڭ بىرلىگىن ايعاقتاۋعا شاقىردى. «بارلىق ازاماتتاردىڭ سايلاۋعا كەلىپ, تۇراقتىلىقتىڭ, بىرلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ باعىتىن جالعاستىرۋعا داۋىس بەرگەندەرى وتە ماڭىزدى. بارشامىز «نۇر وتان» ساياسي پارتياسىنىڭ قىزمەتى ناق وسىعان باعىتتالعانىن جاقسى بىلەمىز», – دەپ مالىمدەدى ورالدا وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ رەسپۋبليكالىق فورۋمىندا سويلەگەن سوزىندە ن.نازارباەۆ.
«نۇر وتان» پارتياسىنان باسقا پارلامەنت سايلاۋىنا تاعى بەس پارتيا – «اق جول», «اۋىل», «ءبىرلىك», سونداي-اق, قازاقستاننىڭ كوممۋنيستىك حالىق پارتياسى (قكحپ) جانە جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسى (جسدپ) قاتىسادى. ماجىلىسكە بارلىعى 107 دەپۋتات سايلاناتىن بولادى. ولاردىڭ 98-ءى مانداتتى پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا السا, 9 دەپۋتاتتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سايلايدى.
«بەسىنشى شاقىرىلىمداعى پارلامەنت ءوز مىندەتىن ورىندادى. كەزەكتەن تىس سايلاۋ كۇردەلى ەكونوميكالىق ترانسفورماتسيالار جۇرگىزۋ قاجەتتىگىنە بايلانىستى كەرەك بولىپ وتىر», – دەدى «نگ»-عا رەسەي عىلىم اكادەمياسى ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى الەكساندر كاراۆاەۆ. ءبىرىنشى, ونىڭ پىكىرىنشە, پارلامەنتتىڭ مىندەتى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە تولىقتاي رەۆيزيا ءجۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى. «بۇل ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر-تامىز ايلارى ارالىعىندا, 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى قايتا قاراۋ بارىسىندا جۇزەگە اسادى. بارلىق بيۋدجەت شىعىندارى ءتيىمسىز شىعىنداردى الىپ تاستاۋ جولىمەن وڭتايلاندىرىلاتىن بولادى دەپ وي تۇيۋگە نەگىز بار», – دەيدى ساراپشى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, سايلاۋ وتە سالىسىمەن بيۋدجەت كودەكسىنە تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەدى.
«ترانسفورماتسيالاردىڭ پەرسپەكتيۆالارى ءالى دە تولىق انىق ەمەس ەكەنى ەسەپكە الىنا وتىرىپ, ساياسي ەليتانىڭ قۇرامى بويىنشا كەڭ كولەمدى ورىن الماستىرىلۋلاردان باس تارتقان ءجون دەپ شەشىلدى», – دەپ سانايدى ا.كاراۆاەۆ.
ءماجىلىستىڭ جاڭا قۇرامىندا ورىنداردىڭ كوپشىلىگى «نۇر وتانعا» تيەتىنىنە ەشكىم دە كۇماندانبايدى. دەگەنمەن, «نگ»-عا ماسكەۋ مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى ساراپتاما ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اندرەي كازانتسەۆ اتاپ وتكەندەي, پارلامەنتتىڭ جەكە قۇرامى بۇرىنعى كۇيىندە قالاتىن بولادى. «قازاقستان ساياسي جانە اكىمشىلىك ەليتانى جاستارمەن جاڭارتۋ قارقىنى بويىنشا پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ۇزاق ۋاقىتتان بەرى كوش باستاپ كەلەدى. بۇل پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ستراتەگياسىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. اتالاعان ستراتەگيا «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندە. پرەزيدەنتتىڭ ۇلكەن كۇش-جىگەر جۇمساۋىمەن شەتەلدەردە, ونىڭ ىشىندە تەك باتىستا عانا ەمەس, سونداي-اق, رەسەيدە دە جاقسى ءبىلىم العان جاستار اكىمشىلىك اپپارات پەن بارلىق دەڭگەيدەگى ساياسي قىزمەتكە بەلسەندى كىرىسىپ كەتتى. بيلىكتەگى «نۇر وتاننىڭ» پارتيالىق تىزىمىندە بۇرىنعى دەپۋتاتتاردىڭ ءارى كەتكەندە 25 پايىزى عانا قالدى. سوڭعى شاقىرىلعان پارلامەنتتە وكىلدىك ەتكەن «اق جول» مەن قكحپ-داعى جاعداي دا وسىنداي», – دەيدى ا.كازانتسەۆ.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, قازاقستانداعى ساياسي ەليتانى شارتتى تۇردە ءۇش بۋىنعا ءبولۋگە بولادى. ءبىرىنشى بۋىن «اقساقالدار» (قازاقستاندا ولاردى اگاشكالار دەپ اتايدى) – بۇلار كەڭەستىك كەزەڭنەن شىققان ساياسي قايراتكەرلەر, پوستكەڭەستىك قازاقستاندى قۇرۋشىلار. ولار وزدەرىنىڭ ەگدە تارتۋلارىنا بايلانىستى بيلىكتەن بىرتە-بىرتە كەتىپ جاتىر. ەكىنشى بۋىن – «اكەلەردى» 90-شى جىلدارى بوي كورسەتكەن تابىستى بيزنەسمەندەر مەن تالانتتى ەكونوميستەر قۇرايدى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇعان مىسال رەتىندە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتى, ءىس باسىنداعى كوپتەگەن مينيسترلەر مەن اكىمدەردى جانە ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ باسشىلارىن كەلتىرۋگە بولادى. بۇگىندە ولاردىڭ وكشەسىن ءۇشىنشى بۋىن – «بالالار» باسىپ كەلەدى. ولار – تاماشا شەتەلدىك بىلىمدەرى بار, بىراق جۇمىس وتىلدەرى وتە از جاستار. قازاقستاندىق بيلىك ءترانزيتىنىڭ ەرەكشەلىگى ونىڭ بىرتە-بىرتە «اتالاردان» «نەمەرەلەرگە» بەرىلە باستاۋى بولۋى ىقتيمال. «اكەلەر» مەن ازايىپ بارا جاتقان «اتالار» بۋىنى «بولاشاق» تالىمگەرلەرىنىڭ, ومىرلىك تاجىريبەلەرى ازدىعى سالدارىنان, قانداي دا ءبىر قاتەلىكتەر جىبەرىپ قويماۋىنىڭ گارانتتارى بولادى. بۇل ءۇشىن رەسپۋبليكادا بىلتىر ن.نازارباەۆ ايتقان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ول رەسپۋبليكانى پرەزيدەنتتىكتەن پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك رەسپۋبليكاعا قايتا قۇرۋعا كومەكتەسەدى.
رەسەي عىلىم اكادەمياسى سولتۇستىك وسەتيا گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يۋليا ۋسوۆانىڭ پايىمىنشا, «جاڭا زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ قۇرامى بارىنەن بۇرىن ىشكى ەليتالىق قۇرىلىمنىڭ قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن جاڭعىرتۋ مىندەتتەرىن شەشۋگە قانشالىقتى قابىلەتتى ەكەنىن كورسەتەتىن بولادى».
«پارلامەنتتەگى ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ پليۋراليستىك باسەكەلەستىك تەتىگىن بەلسەندىلەندىرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, ساياسي جۇيەنى بۇرىنعىدان دا ءيىلمەلى جانە جاڭا جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قاتىستى سەزىمتال, سونداي-اق, ءتۇرلى الەۋمەتتىك ءجانە ەتنوستىق توپتاردىڭ (اتاپ ايتقاندا, ورىس ءتىلدى حالىقتىڭ) ساياسي وكىلدىكتەرىن كەڭەيتۋگە جاعداي تۋعىزادى. مۇندا «نۇر وتان» فاۆوريت بولسا, قكحپ-نىڭ دا ءداستۇرلى باسىم ساياسي كۇش رەتىندە كورىنەتىنى كۇمانسىز, سونداي-اق, اگروونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋ مەن دامىتۋعا باعىت ۇستانعان «اۋىل» حدپپ دا بەلگىلى ءبىر ساياسي الەۋەتكە يە», – دەيدى «نگ»-عا يۋليا ۋسوۆا.
«وسىلايشا ەلدىڭ ساياسي-باسقارۋ ەليتاسى ەش وزگەرمەيدى دەگەن پىكىر بار ەكەنىنە قاراماستان, بۇل ماسەلە جاڭارۋ ساتىسىندا تۇرعانى ايقىن اڭعارىلادى», – دەپ اتاپ كورسەتەدى ساراپشى.
يۋ.ۋسوۆا, سونداي-اق, قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ىشىندەگى ەڭ تۇراقتىسى جانە ءىس جۇزىندە وڭىرلىك كوشباسشى دەپ سانالاتىنىنا قاراماستان, قازىرگى كەزەڭدە ىڭعايسىز سىرتقى كونيۋنكتۋرا ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردى ىلگەرىلەتۋ ءىسىن كۇردەلەندىرە ءتۇسىپ وتىرعانىن اتاپ وتەدى. قازاقستان ءۇشىن 2016 جىلعى كۇن تارتىبىندەگى باسىم باعىتتارعا ەلدىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا باعىت ۇستانىپ وتىرعانى, ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ جاقسارۋى, «ەكسپو-2017»-گە قاتىسۋ ءۇشىن شەتەلدىك ارىپتەستەردى تارتۋ, 2014-2018 جىلدارعا ارنالعان كوپ قىرلى سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستاردى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرىن جاتقىزۋعا بولادى. ال ساياسي ەليتانىڭ بارلىق وڭ باعىتتاعى قايتا جاڭعىرتۋلاردى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋ ءمۇمكىندىكتەرى قانداي ەكەنىن ۋاقىت كورسەتەدى.