الماتىدا باپانوۆتاردىڭ «اسپان» اتتى كورمەسى اشىلدى
وسىدان ون جىل بۇرىن تالانتتى سۋرەتشىلەر ءارى ايگىلى قولونەر شەبەرلەرى ءالىباي مەن ساۋلە باپانوۆتاردىڭ «...كيەلى تاڭبالار ورنەگى» دەپ اتالاتىن ەرەكشە كورمەسىنە تاپ كەلىپ, كادىمگى قويدىڭ جۇنىنەن جاسالىنعان كيىمدەردى, تۇسكيىزدەر مەن ءتۇرلى بۇيىمداردى كورىپ, ابدەن ءتانتى بولعانىمىز بار ەدى. ينە-ءجىپسىز جاسالىنعان قولونەر تۋىندىلارى – باياعى حاس ۇستالاردىڭ ءبىر تال شەگەسىز قيۋلاستىرعان عاجايىپ عيماراتىنداي اسەر ەتكەن. قازاقتىڭ كادىمگى كيىزى – قولدان يلەنىپ, بىلەكتەنگەن قولونەر بۇيىمدارى زاماناۋي كەلبەتكە كوشىپ, مۇقاعالي اقىننىڭ «كۇپى كيگەن قازاقتىڭ قارا ولەڭىن, شەكپەن جاۋىپ وزىنە قايتارامىن» دەيتىن شۋماقتارىن ەسكە تۇسىرگەنى دە ەستە.
سودان بەرى دە تۇتاس ءبىر تۇلعاعا اينالعان ەرلى-زايىپتى تالانتتاردىڭ تىرلىگىنە سىرتتاي تىلەۋلەس بولىپ, ەلدەگى جانە شەت مەملەكەتتەردەگى كورمەلەردەن باپانوۆتاردىڭ قولتاڭباسىن كورگەندە ىشتەي ريزاشىلىققا بولەنەتىن ەدىك. جۇمساق تا كونبىس تابيعي ماتەريالعا ءتىل ءبىتىرىپ, قازاقتىڭ قارا كيىزىنىڭ قاسيەتىن تانىپ, قولونەر الەمىنە ءوز بەت-بەينەلەرىمەن كەلگەن باپانوۆتاردىڭ تۋىندىلارى كەز كەلگەن كورمەدە ەرەكشە كوز تارتاتىنىن بايقايسىڭ. ۋاقىتتىڭ يىرىمدەرىندە قالىپ قويماي, وسى زامانعا سان الۋان بوياۋلارىمەن, بولەك تالعاممەن كوشكەن قوي ءجۇنىنەن دە وسىنشاما كوركەم بۇيىمدار جاساۋعا بولاتىنىن كورىپ, تامسانا تۇسەسىڭ. قولونەر تۋىندىلارىنىڭ دا تاعدىرى بولادى دەپ ەسەپتەيتىن بولساق, ءالىباي مەن ساۋلە باپانوۆتاردىڭ قولىنان شىققان دۇنيەلەردى كادەگە اسىرۋعا – كيىپ جۇرۋگە, تابارىكتەپ, ەڭ زاماناۋي كەڭسەلەردىڭ تورىنە ءىلىپ قويۋعا بولادى. مۇنى دا كوزبەن كورىپ جۇرگەن سوڭ ايتاسىڭ.
ال ەندى بۇل جولى باپانوۆتار ءا.قاستەەۆ اتىنداعى ونەر مۋزەيىندە اشىلعان «اسپان» اتتى كورمەسىمەن كەلۋشىلەردىڭ رياسىز قوشەمەتىنە بولەنۋدە.
اتالمىش كورمەدە سۋرەتشىلەر وزدەرىنىڭ جاڭا ونەر تۋىندىلارىمەن, زاماناۋي شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىمەن ەرەكشەلەنگەن. باپانوۆتار اۋلەتىنىڭ «اسپان» اتتى كورمەسىنىڭ ەرەكشەلىگى – ويناقى اشىق تۇستە. كوركەم ورىندالعان كەسكىندەمەلەر ادام بويىنا شاتتىق سىيلاپ, كۇش-قۋات بەرسە, شىتىرماندىعى ادامدى تەرەڭ وي يىرىمدەرىنە جەتەلەيدى.
ادامنىڭ ىشكى رۋحىنان تۋىنداعان ونەر ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ, سول حالىقپەن ماڭگى جاسايتىنى ايان. باپانوۆتار وسى ونەردى ساباقتاستىرۋشى ءارى ونى دارىپتەۋشى. قازاق ونەرىنىڭ وركەندەپ دامۋىنا وزدەرىنىڭ سۇبەلى ۇلەستەرىن قوسىپ كەلە جاتقان ءالىباي مەن ساۋلە تۋعان جەردىڭ توپىراعىنان ءنار الىپ, انا سۇتىمەن دارىعان كيەلى ونەر ارقىلى قازاق بولمىسىن الەمگە پاش ەتىپ كەلەدى. ال, ولاردىڭ ۇلى اعىن بۇگىنگى كۇنى اكەسى مەن اناسىنىڭ ونەردەگى ءىزىن باسىپ, وعان جاڭاشا زاماناۋي سەرپىن بەرگەن جاس ورەن, بۇگىندە ونەردىڭ دامۋىنا وزىنشە ۇلەس قوسۋدا. ءالىباي باپانوۆتىڭ شىعارمالارى قازاقتىڭ ۇلتتىق ەرتەگىسىندەي, ادامنىڭ وي-ءورىسىن قيال قاناتىنا مىنگىزىپ, الەمدى شارلاتاتىنداي تەرەڭ مازمۇندىلىعىمەن ايشىقتالادى. ەرتەگى دە ميفكە ۇقساس, ونىڭ شىققان كەزەڭى مەن پايدا بولعان ۋاقىتى بەلگىسىز بولعانىمەن, وندا ۇلتتىق ناقىش باسىم. شىعارمادا ءومىر مەن ادام تىرشىلىگى قاتار دامىعانىمەن, وندا ءومىر قايتالانبايدى, دەگەنمەن بەينەلەر ومىردەن الىنادى. جالپى, ءالىباي باپانوۆتىڭ كەسكىندەمەلەرى مەن گوبەلەندەرىنىڭ شىعارماشىلىق يدەياسى, كوركەمدىك ءتىلى ءداستۇرلى جانە زاماناۋي ونەردىڭ سينتەزىندە قۇرىلعان. ونەردىڭ قاينار كوزى ۇلتتىق وزەكتەن ءنار الادى. ساۋلە باپانوۆا عالامداعى بۇكىل دۇنيەنى كوركەم قيالى ارقىلى ءبىرتۇتاس ەتىپ اسقان شەبەرلىكپەن قۇراستىرا بىلە الاتىندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. سۋرەتشىنىڭ ءجۇندى ەرەكشە تەحنولوگيادا جانە ءتۇرلى ماتەريالدارمەن كىرىكتىرىپ باسىلعان قۇراقتارى ەرەكشە.
باپانوۆتار شىعارمالارى تانىمال بولا تۇرا, سول سۇرلەۋدە قالىپ قويماي, ءار جولى جاڭا تولعانىستارمەن, بەينەلەر لەگىمەن, قيالدىڭ شارىقتاۋىمەن, اسسوتسياتسيالىق تەرەڭدىكپەن وزىنە تارتا بەرەدى, تارتا بەرەدى. سىرت كوزبەن قاراعاندا, تالاي جىلداردان بەرى تەك توقىما جىپپەن, جۇنمەن جۇمىس ىستەيتىن جانداردىڭ قيالدارى شەگىنە جەتكەن بولار دەپ ويلاۋىڭ مۇڭ ەكەن, حاس شەبەرلەر كۇتپەگەن شەشىمدەرمەن تاعى دا جارق ەتە قالادى. جالىقتىرمايدى, ءبىر تىلسىمعا تارتا تۇسەدى.
باپانوۆتار كونە دە قاراپايىم كاسىپكە شىعارماشىلىق شابىت قوسادى دا, تالانتتارعا ءتان توسىن ويلارى الدىمەن قاعازعا عاجايىپ, اسەم بوياۋلارمەن قايتالانبايتىن كەسكىن بولىپ ءتۇسىپ, سوسىن كيىزگە كوشىرەدى.
كيىزدىڭ بۇگىندە ەتنوگرافيالىق مادەني داۋىردەن الەمدىك ونەر كەڭىستىگىنىڭ قۇندىلىعىنا اۋىسۋىندا باپانوۆتاردىڭ دا قوسقان باتپانداي ۇلەسى بار ەكەندىگىن مويىنداۋ قاجەت.
ولار گوبەلەن سالاسىندا دا وزدەرىن ەركىن سەزىنەدى. ويتكەنى, جەكە توقىلعان تاسپالاردان تىگىلىپ, قۇرالعان قازاقتىڭ الاشاسىنا ونىڭ «تۋىستىعى» جاقىن. اسا ءبىر توزىمدىلىك پەن تاباندىلىقتى ءتاڭىردىڭ بەرگەن ەرەكشە قابىلەتىمەن قوسا ءورۋدى تالاپ ەتەتىن توقىماشىلىق ونەرىنىڭ دە ءوز تىلسىمى بار ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن باپانوۆتاردىڭ شەبەرحاناسىنا ساياحات جاساۋ كەرەك. كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ كۇيبەڭىنەن ارىلعان ساۋساقتار ايلار بويى ەرەكشە ەپتىلىكپەن, جىپتەردى ۋىسىنان شىعارماي, اقىل-ويدىڭ دەگەنىنە باعىندىرادى. قاراپايىم توقىماشى مەن سۋرەتكەر حاس تالانتتاردىڭ ايىرماشىلىعى دا وسىندا!
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
يۋري بەككەر.