باعدارلاما بايانى ناتيجەمەن ولشەنەدى

ەل مۇراتىنا تياناقتى ءبىلىم, ورنىقتى عىلىم ارقىلى جەتۋدى ءتا­ۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان بەرى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الدىمىزعا مىندەت ەتىپ قويىپ, بار مۇمكىندىكتەردى جاساپ كەلەدى. زامان تالابىنا, ۋاقىت ولشەمىنە ساي قابىلداعان زاڭنامالارعا, قاجەت قۇ­جاتتارعا جەتە ءمان بەرىپ, ونىڭ جۇزەگە اسۋىن, تالاپقا ساي جا­ڭارتىپ تۇرۋدى پرەزيدەنت ءبىر ءسات نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. سونىڭ دالەلىندەي, وتكەن جىلدىڭ 7 جەل­توق­سانىندا مەملەكەت باسشىسى ءوز جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن بەكىتكەنى بەلگىلى. وسى قۇندى قۇجات تۋرالى قوعام ءومىرىنىڭ اسا ما­ڭىزدى سالاسى – ءبىلىم, عىلىم ماسەلەلەرىنەن جۇرتتى حاباردار ەتۋ نيەتىندە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى, كورنەكتى عالىم-ماتەماتيك, تاجىريبەلى باسشى باقىتجان جۇماعۇلوۆپەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى. ءبىلىمدى قارجىلاندىرۋ ءىجو-ءنىڭ 4,1%-ىنا جاقىندادى – باقىتجان تۇرسىن ۇلى, سىزگە ءبىلىم, عىلىم سالاسى توسىن ەمەس. ءومىر جولىڭىزدىڭ باستاۋى وسى ەكى سالامەن ۇشتاس ءوربىپ كەلەدى. جۇيەلى كوز­قا­را­سىڭىزدى, تاپسىرماعا تياناقتى قا­راۋ ءتاسىلىن ءبىز ەلباسى سەنىپ تاپ­سىر­­عان «نۇر وتان» پارتياسىنداعى قىز­مەتىڭىزدەن, ءال-فارابي اتىنداعى قا­­زاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى رەك­تور­لىق جۇمىسىڭىزدان ايقىن اڭ­عار­دىق. جالپى, ەل دامۋى, ەلباسى سايا­سا­تى, ەل ءبىلىمى جايلى قابىلدانعان مەم­­لەكەتتىك باعدارلامانىڭ نەگىزگى با­عىتتارى تۋرالى گازەت بەتىندە ءال­دە­نەشە ماقالالار دا جاريالادىڭىز. ءسىز­دىڭ ويىڭىزشا, ءبىلىم بەرۋ مەن دا­مى­تۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلى قان­داي بولۋى كەرەك؟ تۇراقتى دامۋ ۇدەرىسىنىڭ داڭعىل جو­لىنا تۇسكەن وتانىمىزعا زاماناۋي ىلىمدەردى يگەرگەن ماماندار قاجەت. بۇل ءما­سەلە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاقىندا «نا­زار­باەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە» وقىعان ءدا­رى­سىندە ەرەك­شە اتالىپ ءوتىلدى. مەن بىردەن ايتايىن, وتكەن جىلدار ىشىندە كوپ­تەگەن جەتىستىكتەرگە قول جەتتى. زامانعا ساي زاڭناما بازاسى قا­بىلدانىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. 2005-2010 جىلدارعا ار­نال­عان ءبىلىم بەرۋدى دا­مىتۋدىڭ مەم­لەكەت­تىك باعدارلاماسى ىسكە اسى­رىلدى. سوڭعى ون جىلدا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا جۇمسالعان قارجى ون ەسەگە ارتتى. كادرلاردى دا­يىنداۋ قۇرىلىمىن يۋنەسكو ۇسىنعان ءبىلىم بەرۋدىڭ حالىقارالىق ستان­دارت­تا­رى­نا سايكەستەندىرۋگە جۇيەلى قادامدار جاسالدى. قازاقستان بارشاعا ارنالعان ءبىلىم بە­رۋدى دامىتۋ يندەكسى بويىنشا كوش­باس­شىلار قاتارىنا سەنىمدى تۇردە ەندى. ال ءبىر جىل بۇرىن مۇنداي كورسەتكىش بو­يىن­شا ءبىرىنشى ورىندا ەدىك. بۇل اتا زا­ڭى­مىزدا كورسەتىلگەندەي, ازامات­تار­دىڭ ءبىلىم الۋ قۇقىعىنىڭ مۇلتىكسىز ورىن­دا­لۋ­ىن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلت­تىڭ ين­تەللەكتۋالدىق الەۋەتىن دا­مى­تۋ ءجو­نىن­دەگى باعدارىنىڭ ىسكە اسۋىن دايەك­تەيدى. ەلىمىزدە كادر دايارلاۋدىڭ باستى ماق­ساتتارى مەن باسىم باعىتتارى اي­قىندالىپ, ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارت­تى­رۋ, ونى باعالاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسى ۋاقىت تا­لا­بىنا ساي قىزمەت ەتەدى. ءدال قازىر الەم­دىك وركەنيەتتىڭ ورلەۋىنە ۇيىتقى بولىپ وتىرعان ەۋروپالىق ءبىلىم بەرۋ كە­ڭىستى­گىنە ەنۋ ءۇردىسى قامتاماسىز ەتىلگەنىن دە ايتا كەتسەم دەيمىن. بەدەلدى TIMSS حا­لىق­ارالىق سالىستىرمالى زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, ەلىمىز ماتەماتيكا پانىنەن مەملەكەتتەر اراسىندا 5-­ورىنعا, جارا­تى­لىستانۋ بويىنشا 11-ورىنعا كوتە­رىلدى. بۇل تاۋەلسىز ەل وقۋ­شىلارىنىڭ العان ءبىلىمىنىڭ قانداي ءدا­رەجەدە ەكەنىن دايەكتەيتىن مىسال دەۋگە بولادى. ءبىلىمنىڭ التىن ۇياسى سانالاتىن وقۋ عيماراتتارىن سالۋ جونىندەگى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «100 مەكتەپ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەلەۋلى ىستەر اتقارىلىپ, جۇزدەگەن مەكتەپ وقۋشى­لار­دىڭ پايدالانىلۋىنا بەرىلدى. ەگەر 2004 جىلى مەكتەپتەردەگى ورىن تاپشىلىعى 200 مىڭنان استام بولسا, بۇگىندە بۇل كور­­سەتكىش 100 مىڭعا تومەندەپ, ەكى ەسەگە ازايدى. مەكتەپتەر زاماناۋي جابدىق­تار­مەن, پاندىك جانە ينتەراكتيۆتى كابينەتتەرمەن جابدىقتالسا, سوڭعى بەس جىلدا مۇنداي ءزارۋ قۇرالداردىڭ 9 مىڭعا جۋى­عى وقۋشىلار مەن ۇستازداردىڭ قول­دا­نى­سىنا بەرىلدى. ەلىمىزدەگى جوعارى مەكتەپ الەمدىك تاجىريبەدە كەڭىنەن تارالعان كادر دايار­لاۋ­دىڭ ءۇش دەڭگەيلى مودەلىنە – باكالاۆر – ماگيستر – فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) – تو­لىعىمەن كوشتى. كرەديتتىك وقىتۋ ءجۇ­يە­سى ەنگىزىلدى, بىرقاتار باعدارلامالار حا­لىقارالىق ورتالىقتاردا اككرەديتتەۋدەن ءوتتى. اشىق ۇلگىدەگى 5 ۇلتتىق زەرتحانا جانە سوڭعى ۇلگىدەگى زاماناۋي قۇرال-جاب­دىقتارمەن جاراقتالعان ينجەنەرلىك بەيىندەگى 15 زەرتحانا قۇرىلدى. جا­ھان­دىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىنە قا­راي­تىن بولساق, ەلىمىز جوعارى بىلىمگە قول­جەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ بو­يىن­شا الەمدە 51-ءشى ورىنعا تابان تىرەپ وتىر. وتانىمىزداعى 38 جوعارى وقۋ ور­نىندا شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قا­تى­سۋىمەن ەكى ماماندىق بويىنشا ديپلوم بەرۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. جىل سا­يىن ءۇش مىڭعا جۋىق قازاقستاندىق جاستار پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاق» باع­دار­لا­ما­سى بويىنشا وركەنيەت جولىندا كەلە جاتقان مەملەكەتتەردىڭ بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. بۇل يگىلىكتى شارانىڭ جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقانىنا دا جيىرما جىلعا جۋىقتاپ قالدى. بىردەن ايتالىق, مۇنداي باعدارلاما الەمدىك تاجىريبەدە نەكەن-ساياق. ارينە, ءبىزدىڭ العا قويعان ماقسات ەل­باسى تالابىنا وراي قاۋمالاپ ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاققا ساپالى ءبىلىم بەرۋ بولىپ تابىلادى. – زاماناۋي تالاپقا ساي كادر دا­يىن­داۋ جونىندەگى رەفورما تۋرالى نە ايتا الاسىز؟ – رەفورما رەفورما ءۇشىن بولماۋى كەرەك. ونىڭ حالىققا پايداسى ءتيۋى ءتيىس. بىزگە سول رەفورمانىڭ اتى ەمەس, زاتى, ءنا­­تي­جە­سى قاجەت. سوزبەن ەمەس, ىسپەن ءدا­يەك­تەلۋى ءتيىس. كادر دايارلاۋ ىسىندەگى قازىر جۇرگىزىلىپ جات­قان رەفورمالاردى رەفورما دەگەننەن گورى جاڭارۋدىڭ, جاڭار­تۋ­دىڭ كورىنىسى دەسەك, ءجون بولار. ءبىرىن-ءبىرى جەتىلدىرەتىن مۇنداي جا­ڭارۋ بىرقاتار با­عىت­تار بويىنشا ءبىر مەز­گىلدە جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ءسوز جوق, مۇنىڭ ءبارى – ءبىلىم بەرۋدى قار­جى­لاندىرۋعا كەلىپ تىرەلەتىنى انىق. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ نازارباەۆ ۋني­ۆەرسي­تەتىندە وقىعان دارىسىندە قازاقستاندا اتال­­عان سالاداعى قارجىلاندىرۋ كولەمى ءىجو-ءنىڭ 4 پايىزدى قۇراپ وتىرعانىن, بۇل كور­­سەت­كىش 2010 جىلى ءىجو-ءنىڭ 4,1%-ىنا جا­قىن­داپ, بىرقاتار ەۋروپالىق ەلدەردىڭ دەڭ­گەيىنە جەتكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. وسى ءۇر­دىس بيىل دا جالعاسىن تابادى. تەك رەس­­پۋبليكالىق بيۋد­جەتتىڭ وزىنەن بولىنەتىن قا­راجات كولەمى 2011-2015 جىلدارى 461 ميلليارد تەڭگەدەن استام سومانى قۇراسا, بىرتە-بىرتە جەرگىلىكتى بيۋد­جەتتىڭ, جەكە سەك­تور­لار­­دىڭ دا قاراجاتىن تارتۋ كوزدەلىپ وتىر. تۇبەگەيلى جاڭا تە­تىكتەردىڭ قاتا­رىن­دا ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىندەگى جان باسىلىق قارجىلان­دىرۋدىڭ ەنەتىنى دەر ەدىم. بۇگىندە بۇل جوعارى مەكتەپتەردە ور­­نىعىپ كەلەدى. بۇعان ۇقساس ءتاسىل ەندى مەك­تەپكە دەيىنگى, ورتا, تەح­نيكالىق جانە كا­سىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەنگىزىلەدى. وسى قا­دام ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارىندا قار­جىنىڭ قور­دالانۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. نا­رىق تا­لا­بىنان تۋىنداپ وتىرعان بۇل ءىس ءبا­سە­كە­لەس­­تىككە العىشارت جاساپ, ءبىلىم سا­پاسىن ارت­تىرۋمەن قاتار, سالا قىز­مەت­كەر­لە­رى­نىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن دە كوتەرەدى دەگەن سەنىمدەمىز. ال بالامالى تاسىلمەن پەداگوگتەردى قاي­تا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارت­تىرۋدا ۆاۋچەرلىك-مودۋلدىك قارجىلاندىرۋ دا قول­دا­نىلاتىن بولادى. جىلدار وتە كەلە پە­­داگوگ­تار ءوز ماماندىقتارىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن ۆاۋچەرلەر الىپ, ونى قاي جەردە پاي­دا­لانۋدى: قازاقستاندا ما, الدە شەتەلدىك ورتالىقتاردا ما ءوزى شەشەتىن بولادى. ءبا­سە­كەگە قابىلەتتىلىك «جارىسى» وسىندايدا ءورىس الادى. بۇل رەتتە پەداگوگتار عانا ەمەس, سو­نىمەن قاتار, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ باس­شىلارى دا قايتا دايارلاۋدان وتەدى. ولار قازىرگى زامانعى ءبىلىم بەرۋ مەنەدجمەنتىنە ساي وقىتىلاتىن بو­لادى. قار­جى­لان­دىرۋدىڭ تاعى ءبىر كوزى – مەملەكەتتiك ءبىلىم بەرۋدىڭ جيناقتاۋ جۇيەسى (مبجج). بۇل جۇيە قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنا جوس­پار­لى تۇردە بالالارىنىڭ جوو مەن كوللەدجدەردە تاڭداعان مامان­دىق­تارىنا وراي ءبىلىم الۋ ءۇشىن قارجى جيناقتاۋلارىنا ءمۇم­­كىندىك بەرەدى. – سول جيناقتالعان قارجىعا كەپىلدىك بەرەتىن تەتىكتەر تۋرالى ايتا كەت­سەڭىز. – حالىقتىڭ قارجىسىنا 100 پايىز كەپىلدىك بولادى. بولاشاقتا وسى ءىستىڭ جۇرت كوڭىلىنەن شىعىپ, قانداي داعدارىس كەزىندە دە جيناقتالعان قارجىعا كەپىل بەرەتىن تەتىكتەرى جان-جاقتى ويلاستىرىلىپ, ازىرلەنۋ ۇستىندە. كادر دايارلاۋدىڭ بارلىق دەڭ­گەي­لە­رىن قامتيتىن ماڭىزدى اسپەكتىنىڭ ءبىرى ەلەكتروندىق وقىتۋدى – ە-learning كەڭىنەن ەنگىزۋ. ماماندار مۇنىڭ بولاشاعى زور ەكەن­دىگىنە ءتۇيىندى بولجامدار جاساپ وتىر. جاپونيا, اقش, ۇلىبريتانيا, فينليانديا, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى دامىعان ەلدەردە ەلەكتروندىق وقىتۋ بويىنشا ۇلتتىق باعدارلامالار ورىندالىپ, قاعاز وقۋ­لىق­تار­دىڭ ورنىن الماستىرۋ ماسەلەسى تال­قى­لانۋدا. ەلەكتروندىق تاسىلمەن وقىتۋ 2015 جىلعا قاراي ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ 50%-ىن قامتۋ, 2020 جىلى بۇل كورسەتكىشتى 90%-عا جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. سول سەكىلدى تاياۋ جىلدارى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەدە كوم­پيۋتەرلىك وقىتۋ ويىندارى, ورتا مەكتەپتە – ەلەكتروندىق وقۋلىقتار, كوللەدجدەر مەن كاسىپتىك ليتسەيلەردە – ۆيرتۋالدى ترەناجەرلەر, جوعارى وقۋ ورىندارىندا –ەلەكتروندىق عىلىمي-زەرتتەۋ زەرت­حا­نا­لا­رى پايدالانىلاتىن بولادى. – وسى اۋقىمدى جۇمىستاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وراسان قارجى قاجەت بولا­تى­نى ءسوزسىز. ناتيجەسى جۇرت كوڭىلىنەن شى­عاتىنىنا سەنىمدىسىز بە؟ – راسىندا, قوماقتى قارجى قاجەت بولاتىنىن جوققا شىعارمايمىن. بىراق الەمدىك ۇردىستەن قالىس قالماۋ ءۇشىن مۇن­داي قادامدارعا بارۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى, ادامي كاپيتال, قازاقستاننىڭ جاھاندىق ەكونوميكاداعى ۇستانىمىن نى­عاي­تۋ تۇرعىسىنان كەلگەندە مۇنداي ۇم­تى­لىس جەمىسسىز بولمايدى دەگەن سەنىمدەمىن. ارينە, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ قايتارىمى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بولا بەرمەيتىنى كوپكە ءما­لىم بولسا كەرەك. ءبىز ەلەكتروندىق وقىتۋ جۇيەسىنىڭ دا­مى­­تۋ جوباسىن ازىرلەپ, ۇكىمەتكە ۇسىندىق. وسى ورايدا, بۇگىنگى تاڭدا 18 وقۋشىعا 1 كومپيۋتەردەن كەلسە, دامىعان ەلدەردىڭ دەڭ­گەيىندەگى 1:1 سايكەستىككە جەتۋ ءۇشىن جار­تى ميلليون كومپيۋتەر جانە 8 مىڭنان استام سەرۆەر الۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. كەلەشەكتە قازىرگى زامانعا ساي ءماتىندى, كەسكىندى, اۋەندى, بەينەنى, ت.ب. قامتيتىن ينتەراكتيۆتى وقىتۋ جانە باس­قا­رۋ رەسۋرستارى ازىرلەنەدى. وسى جۇيە ار­قىلى وقۋشىلار مەن پەداگوگتەر ەڭ جاڭا ءجا­نە ساپالى وقۋ­لىقتار مەن ادىستەمەلىك رە­سۋرس­تارعا, ال ءبىلىم باسشىلارى اۆتومات­تان­دى­رۋدىڭ قا­زىر­گى زامانعى جەلىلىك قۇرال­دا­رىنا قول جەتكىزە الادى. بۇل ءسىز سۇراعان ناتيجە بولماق. ازىرگە قازاقستان الەمدە اقپاراتتىق-كوممۋنيكا­تسيا­لىق تەحنولوگيالاردىڭ يندەكسى بويىن­شا 69-ورىندا تۇر. وسى جۇيەنى تىڭعىلىق­تى ەنگىزۋ ارقىلى وتانىمىز ءبىرىنشى ون­دىق­تىڭ قاتارىنا كىرۋگە مۇمكىندىك الادى. قالا مەن اۋىل اراسىنداعى اقپارات الۋ­داعى الشاقتىق ءبىز العا قويعان وسى مىندەتتەر ورىندالاتىن بولسا, وڭ شەشىمىن تا­با­تى­نى ءسوزسىز. ءبىلىم ساپاسى جاڭا قىرىنان كورىنەدى, الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە كىرىگۋ ءۇشىن جاقسى بازاعا يە بولامىز. پەداگوگ مارتەبەسى ارتىپ, قولداۋ كۇشەيەدى – مۇنداي جاعداي مۇعالىمدەردىڭ ءرو­لىن ەكىنشى ورىنعا ىعىستىرىپ جىبەرمەي مە؟ – جوق, ولاي بولمايدى. كەرىسىنشە, مۇ­عا­لىمنىڭ ءرولى ارتا تۇسەدى. قازاقستان تا­ريحىندا ءبىرىنشى رەت مەملەكەتتىك باع­دارلاماعا ارنايى «پەداگوگ مارتەبەسى» دەگەن ءبولىم قوسىلدى. شىنى كەرەك, بۇل ماسەلەنى وتە كوپ ايتتىق. بىراق تا ناتيجە شىعارا الماي كەلەمىز. ونى ايتاسىز, وقى­تۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىنىڭ ءتو­مەن­دىگى دە ويلاندىرماي قويمايدى. ءتىپتى ول جاستاردىڭ ماماندىققا قىزىعۋ­شى­لى­عىن تومەندەتۋگە اكەلىپ سوعۋدا. ەندەشە, مۇنداي جاعدايدى دۇرىس­تاۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى وزگەرىستەر قاجەت دەسەك, قولدانىسقا ەندى ەنگەن مەملەكەتتىك باع­دار­لامانىڭ ءۇش باستى باعىتىندا ناقتى كور­سەتىلگەن. ونىڭ ءبىرىنشىسى – بارلىق دەڭ­گەي­دەگى پەداگوگ­تار­دىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ­داعى كەشەندى شارا. ءار مۇعالىم ءوز كا­سى­بى­نە ساي بولۋى قاجەت. ول ءۇشىن جىل سايىن 73 مىڭنان استام پەداگوگ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستا­رى­نان وتەتىن بولادى. قايتا دايارلاۋ ىسىنە پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاق» باعدار­لا­ما­سى, قاشىقتىقتان وقىتۋ جۇيەسى, ەلىمىزدىڭ ال­دىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورىندارى, ت.ب. مەكەمەلەر اتسالىسادى. ەكىنشىدەن, پەداگوگتاردىڭ ەڭبەگىن مەم­­­لەكەتتىك قولداۋ جانە ىنتالاندىرۋ با­رىن­شا كۇشەيتىلەدى. بىلىكتىلىك جانە ءتۇپ­كى ءنا­تيجەگە سايكەس سارالانعان ەڭ­بەك­اقى ءتو­لەۋدىڭ مۇلدەم جاڭا مودەلى قول­دانىسقا ەنگىزىلەتىن بولادى. ناتيجەسىندە 2015 جىلعا قاراي پەداگوگتاردىڭ ورتاشا ەڭبەكاقىسى جەكە سەكتور جالاقىسىنىڭ دەڭ­گەيىنە جەتكىزىلەدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ پەداگوگتاردىڭ قوعامداعى بەدەلىنىڭ شۇعىل كوتەرىلۋىنە باستى نەگىز بولادى جانە بۇل ماماندىققا ەڭ تالانتتى جاستار بەت بۇرا باستايدى. ۇشىنشىدەن, ماتەريالدىق ىنتالان­دى­­رۋ­عا قوسىمشا مەملەكەتتىك باع­دار­لامادا پە­داگوگتاردىڭ قوعامدىق بەدەلىن كوتەرۋ ءۇشىن ءيميدجدى جۇمىستار ءجۇر­گىزۋ قاراس­تى­رىلعان. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءبىزدىڭ ۇزدىك پەداگوگتاردىڭ تاجىريبەسى مەن جەتىستىكتەرى, مۇعالىمدەردىڭ مىندەتى, ابى­روي بەدەلى تۋرالى بەلسەندى جۇمىستار ءجۇر­گىزۋدى قولعا الاتىن بولامىز. ۇزدىك مۇعالىم كونكۋرستارى, ماستەر-كلاستار, سەمينارلار مەن سيمپوزيۋمدار, ءدوڭ­گە­لەك ۇستەلدەر, ت.ب. ءىس-شارالار وتكىزىلەدى. ىقىلىم زاماننان بەرى حالقىمىزدا ءبىزدىڭ جەرىمىزدە مۇعالىم ۇلكەن سىي-قۇر­مەتكە يە بولعان. ءبىز سونداي قۇرمەتتى قايتا قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. – كوپتەگەن قازاقستاندىقتاردى بالا­باق­­شالارمەن قامتاماسىز ەتۋ, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە ماسەلەسى تولعاندىرىپ وتىر. وسى باعىتتاعى جۇمىستارعا دا توقتالا كەتسەڭىز. – ءيا, بۇل – وتە ۇلكەن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار, ەلباسى نازارىندا تۇرعان ماسەلە. 90-­ جىلدارى ەكونوميكاداعى ءتۇبىرلى قايتا قۇ­رۋلارعا بايلانىستى مەكتەپكە دەيىنگى مەكە­مەلەردىڭ 80 پايىزى جابىلدى. وتكەندى ايتىپ وكىنە بەرگەننەن پايدا جوق. العا قاراپ ۇمتىلساق, ماقساتقا جەتەرىمىز انىق. سوڭعى كەزدەرى بۇل ەلباسىنىڭ «بالاپان» باعدارلاماسى اياسىندا قارقىندى تۇردە جاقسارىپ كەلەدى. سوڭعى بەس جىل ىشىندە 4 مىڭنان استام بالاباقشا مەن شاعىن ور­تالىق اشىلىپ, وعان بالالاردىڭ قام­تى­لۋى 20 پايىزدان 41 پايىزعا دەيىن ءوستى. ەندى جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماعا سايكەس ەكى باستى ماسەلە قاتار شەشىمىن تابادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – مەكتەپكە دەيىنگى ۇي­ىم­دار سانىنىڭ ءوسۋى. بۇل باعىت ناقتى, ءارى اي­قىن قويىلىپ وتىر. 2020 جىلعا قاراي بار­لىق مۇقتاجدىق 100 پايىز شەشىلەدى. وسى سالا بويىنشا دا جاڭا مۇمكىندىكتەر ىسكە قوسىلماقشى. سونىڭ ءبىرى, بالاباقشالار جە­لىسىندەگى ىنتالاندىرۋ ىسىنە تەرەڭ ءمان بەرۋ قاجەتتىگى. ەندى مەملەكەتتىك تە, مەملەكەتتىك ەمەس تە بالاباقشالار ەل قازى­نا­سىنان ءار بالاعا جىلىنا 170 مىڭ تەڭگەدەن استام قارجى الاتىن بولادى. بۇل قولداۋ مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار سانىنىڭ بەلسەندى وسۋىنە الىپ كەلەدى. ەكىنشى ماسەلە – تاربيە جۇمىسىن الەمدىك دەڭگەيگە ساي كەلەتىن جاڭا مازمۇندا جۇرگىزۋدى ورنىقتىرۋ. بۇل ءۇشىن بارلىق باعدارلامالار مەن ادىستەمەلەر, قاجەتتى مامانداردى دايارلاۋ ماسەلەلەرى تولىعىمەن قايتا قارالاتىن بولادى. – ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق دامۋ ەل ءومىرىنىڭ داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭىندەگى باستى مازمۇنى ەكەندىگىنە توق­تال­عان ەلباسى ورتا بۋىن ما­مانداردى دا­يىنداۋدىڭ ماڭىزدى­لى­عىن اتاپ وتكەن بو­لاتىن. بۇل ورايدا مەم­لەكەتتىك باعدار­لا­مادا ناقتى­لان­عان باستى باعىتتار قانداي؟ – بىرىنشىدەن ايتارىم, مۇنداعى ەرەكشە ءرول تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك بىلىمگە (تجكب) تيەسىلى. 2010 جىلعى ماۋسىمدا شە­تەل ينۆەستورلارىمەن وتكەن كەڭەستىڭ 23-وتىرىسىندا ەلباسى وسى مامان­دىق­تار­دى ساپالى دايىنداۋ قازىرگى ۋاقىتتىڭ تالابى عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ باسەكەگە قا­بىلەتتى جانە جالپى ەڭبەك رەسۋرستارى ساپاسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى بو­لاتىنىنا باسا نازار اۋداردى. بۇل سالا بويىنشا ازىرشە بىزدە مىنانداي بار, مىنانداي بار دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا ءالى ەرتە ءتارىزدى. مىسالى, ەۋروپا ەلدەرىندە تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك بىلىمگە جاس­تاردىڭ 55-60%-ى تارتىلسا, قازاق­ستان­دا 33%-عا جەتپەيدى. حالىقارالىق ستاندارتتار كەمشىن. كوللەدجدەر مەن كاسىپتىك مەكتەپتەر تاجىريبەلىك دارىستەر بەرۋگە لا­يىقتى بازامەن تولىق قامتاماسىز ەتىلمەگەن. مۇنداي جاعدايدا باسەكەگە قا­بى­لەت­تىلىك تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتە دەپ بىلەمىن. سوندىقتان, وسى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ءتو­مەندەگىدەي ءۇش نەگىزگى باعىت بويىنشا ءتۇپ تامىرىمەن جاڭعىرتۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ول – باعدارلامالاردىڭ دايىن­دا­لۋ­ىن جەتىلدىرۋ جانە حالىقارالىق ستاندارت­تار­عا ساي مامانداردى تاۋەلسىز سەرتي­في­كات­تاۋدى ەنگىزۋ, تەوريا مەن پراكتيكانى ۇشتاستىرىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى كاسىپتىك بازامەن قامتاماسىز ەتۋ, ۋاقىت تالابىن تولىق كولەمدە ىسكە اسىرا الاتىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن قۇرۋ ارقىلى ينستيتۋ­تتىق دامىتۋ, ت.ب. مەملەكەتتىك باعدار­لا­مادا اتالعان باعىتتاعى ءىس-شارالاردىڭ تولىق كەشەنى قاراستىرىلعان. تجكب-نى, ونىڭ ادىسنامالىق بازاسىن جانە كادر دايارلاۋدى جۇيەلى جەتىلدىرۋ مىندەتى قو­يىل­دى. وسى پروتسەستەگى نەگىزگى بۋىن جۇ­مىس بەرۋشىلەرمەن بارلىق كەزەڭدەردە با­رىنشا تىعىز ءوزارا ارەكەت جاساۋ بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ءمىن­دەتتەرىنە سايكەس وقۋشىلاردىڭ كا­سىپ­تىك بىلىمدەگى ۇلەسى 60%-دان ارتۋى قاجەت. مەملەكەتتىك تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم ۇيىمدارى زاماناۋي جابدىقتارمەن جانە تەحنولوگيالارمەن 70%-دان اسا جا­راقتالاتىن بولادى. بۇل حالىقارالىق تالاپ نەگىزىندە قارجىلاندىرۋ, باسقارۋ, ءتا­جىريبە الماسۋ, وزگە دە قاجەتتىلىكتەر جۇ­مىس بەرۋشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسادى. بۇل قازاقستان ءۇشىن مۇلدەم جاڭا مىندەت. وسىنى ەش كىدىرىسسىز ورىندايتىن بولساق, ءبىز سۇرانىس بەرۋشىلەردى ورتا بۋىن كادرلارمەن قامتاماسىز ەتە الامىز. وسى ماقساتتا مينيسترلىك تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ ءجا­نە بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋدىڭ رەسپۋب­لي­كالىق عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ جۇمى­سىن جوعارى تالاپ دەڭگەيىنە كوتەرەتىن بو­لامىز. كاسىپكەرلەرمەن, ولاردىڭ بىرلەستىكتەرى – «اتامەكەن» وداعىمەن, جۇمىس بە­رۋ­شىلەردىڭ كونفەدەراتسياسىمەن, تاعى باس­قا قۇرىلىمدارمەن تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەيمىز. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قاتى­سۋى­مەن «تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىمدى جەتىلدىرۋ» حالىقارالىق جوباسى بويىنشا اۋ­قىمدى جۇمىس باستالادى. وڭىرارالىق كاسىپتىك ورتالىقتار قۇرىلادى. – ورتا ءبىلىم بويىنشا الدا تۇرعان نەگىزگى ماسەلە 12 جىلدىق وقىتۋعا كوشۋ ەكەنى بەلگىلى. بۇل جۇمىس تۋرالى دا وقىر­مانداردى حاباردار ەتە كەتسەڭىز. – ءبىز نەگە 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشەمىز دەگەن سۇراق تالايدىڭ كوكەيىندە ءجۇر. ول ماڭىزدى ءۇش مىندەتتى العا تار­تادى. بىرىنشىدەن, الەمدىك ستاندارتتاردى قامتاماسىز ەتۋ. دامىعان ەلدەردە 12, ءتىپتى 13 جىلدىق مەكتەپتەر دە بار. ەكىنشىدەن, الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس بەيىندىك مەكتەپتى ەنگىزۋ قاجەت. بۇل – وقىتۋدىڭ سوڭعى ەكى جىلىندا جۇزەگە اسىرىلادى. نەگىزگى مىندەت دامىعان ەلدەردەگىدەي ءبىلىم سا­پاسىنا قوسا, وقۋشىلارعا دەر كەزىندە باع­دار بەرىپ, بولاشاق ومىرىنە جول سىلتەۋ. قازىرشە بۇل جاعىنان ولقىلىعىمىز بار­شىلىق. سول سەبەپتەن دە ناقتى تالداۋلار جاسالۋ ۇستىندە. مەملەكەتتىك باعدارلامادا كور­سەتىلگەن ەكى باعىت بويىنشا ەندى بەيىندىك مەكتەپتەر قۇرۋدى (11-12 سى­نىپ­تار) جوسپارلاپ وتىرمىز. ولار قو­عام­دىق-گۋما­نيتارلىق جانە جاراتىلىستانۋ-ماتەما­تيكالىق باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. ءۇشىنشى ءمىن­دەت – 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ وقى­تۋ تۇجىرىمداماسىن تۇبەگەيلى ءوز­گەرتەدى, ياعني «ءبىلىمدى تەك جيناپ قانا قويماي, ومىردە قاجەتىنە جاراتۋ». ارينە, بۇل ءۇشىن ءبىلىم ستاندارتتارىن, وقىتۋ مازمۇنىن, باع­­دارلامالارىن, وقۋ ماتە­ريال­دارىن تو­لىعىمەن قايتا قاراۋ كەرەك. بۇل ۇزدىك پەداگوگتارمەن جانە ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دا­رىنىڭ باسشىلارىمەن تىعىز ءوزا­را قارىم-قاتىناستا جۇزەگە اسىرى­لا­تى­نىن ەسكە سالا كەتسەم دەيمىن. جالپى, 2015-2020 جىلدار ارالىعىندا بارلىق ورتا ءبىلىم 12 جىلدىق وقۋ مودەلىنە كوشەدى. ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ قازاقستاندىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن نازارباەۆ ين­تەللەكتۋالدى مەكتەپتەرى كوبەيە بەرەتىن بولادى. مەملەكەتتىك باعدار­لا­ما­داعى ءمىن­دەتتەرگە سايكەس ولاردىڭ سانى 6-دان 20-عا دەيىن ءوسىپ قانا قويماي, ول ءبىلىم ۇياسى ارقىلى الدىڭعى قاتارلى الەم­دىك ءتا­جىريبە مەڭگەرىلىپ, جاڭا ءادىس­نامالار ازىرلەۋ مەن جيناقتالعان ءبىلىمدى باسقا دا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا تاراتۋ ءداستۇرى قالىپتاستىرىلادى. جوو-عا اكادەميالىق ەركىندىك بەرىلەدى – ەندى اڭگىمە جەلىسىن جوعارى بىلىمگە بۇرار بولساق, بۇل سالانى قانداي رەفورمالار كۇتىپ تۇر؟ – ءبىز بولسىن-بولماسىن رەفورما دەگەن ءسوزدى ايتا بەرۋگە ابدەن ۇيرەنىپ ال­دىق. رەفورما ۇعىمى اۋقىمدى. وسىنى ويىمىزعا بەرىك ۇستاعانىمىز ءجون. وتان­دىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا رەفورما ەمەس, العا قويعان مىندەتتەردى ساپالى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى جۇرەتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. مەملەكەتتىك باعدار­لا­ما­دا­عى ماڭىزدى وزگەرىس جوعارى مەكتەپ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنىڭ عىلىممەن ناقتى كىرىگۋى بولىپ تابىلادى. باستى كەدەرگى كەلتىرەتىن فاكتىلەردىڭ ءبىرى – بىزگە كسرو-دان مۇرا بولىپ كەلە جاتقان ءبىلىم مەن عىلىمدى ءبولىپ قاراۋ ماسەلەسى. وسى­نىڭ سالدارىنان عىلىمدا كادرلاردىڭ «قارتايۋ» پروبلەماسى تۋىنداپ, كۇنى ءبۇ­گىنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. جو­عارى مەكتەپتە عىلىمعا بەيىمدەۋ ساپاسى تومەندەدى, ستۋدەنتتەر العان بىلىمدەرىن عىلىمي پراكتيكادا پايدالانا المايتىن بولدى, ناتيجەسىندە ولاردىڭ شىعار­ما­شى­لىق ويلاۋ ورەسى قالىپتاسپاي قالۋدا. وقىتۋدى, عىلىم مەن يننوۆاتسيانى بىرىكتىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى اتالعان پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن جاسالعان باستى قادام, ەندىگى جەردە عىلىمنىڭ جوعارى مەكتەپتەن وقشاۋ­لا­نۋىنا جول بەرىلمەيتىن بولادى. ءبىلىم ءجا­نە عىلىم جۇيەسىندە تاعى دا ماڭىزدى قا­دامدار جاسالادى. قازىرگى كەزدە پارلامەنت ماجىلىسىندە قولداۋعا يە بولعان «عىلىم تۋرالى» زاڭ جوباسىنا زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى دەگەن ۇعىم ەنگىزىلدى. ول عىلىم مەن وقۋ پروتسەسىنىڭ بىرىگۋىن ناقتى جولعا قويادى. بۇل الەمدىك عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە, بولون پروتسەسى پرينتسيپتەرىنە قازاقستاننىڭ كىرىگۋىنە جاڭا سەرپىن بەرەدى. حالىقارالىق ستاندارتتار بو­يىنشا تاۋەلسىز ۇلتتىق ينس­تي­تۋ­تسيو­نال­دىق جانە مامانداندىرىلعان اككرەديتتەۋدەن وتكەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇلەسى ارتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە جوعارى مەكتەپتەگى وقىتۋ مازمۇنىنا دا ءوز ىق­پالىن تيگىزەدى. وسىدان بارىپ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جىكتەۋىشىنە ءتيىستى ءوز­گەرىستەر ەنگىزىلەدى. ول التى ساتى بويىنشا ىرىكتەلەدى: ۇلت­تىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى, ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىندارى, زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى, ۋنيۆەرسيتەتتەر, اكادەميالار مەن ينستيتۋتتار. ارينە, جوعارى وقۋ ورىن­دارىنا قويىلاتىن تالاپتار كۇ­شەي­تىلەدى. قازاقستان مەملەكەتتىك ەمەس سەك­تور­عا كەڭ جول اشتى. الايدا, ونىڭ كە­لەڭسىز تۇستارى بولماي قويمادى. جو­عارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانى كۇرت ارتىپ, ءبىلىم ساپاسى تومەندەدى, حالىق اراسىندا «سانگە اينالعان» زاڭگەر, ەكونوميست ما­مان­دىقتارىمەن شەكتەلۋ ءۇردىسى بەلەڭ الدى. 1992 جىلى جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ سانى 60 بولسا, 2005 جىلى 185-كە ءبىر-اق كوتەرىلدى. ءسويتىپ, «ساڭىراۋ­قۇ­لاق­شا» كوبەيگەن جوو-لار ەندى وزدەرىنىڭ پراكتيكالىق تيىمسىزدىگىن كورسەتتى. قا­بىل­دانعان شارالار ناتيجەسىندە 148-گە دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك تۋدى. تەكسەرىس كورسەتكەندەي, ءبىرشاما جوعارى وقۋ ورىندارى تالاپقا سايكەس كەلمەيدى. سون­دىقتان جەكەمەنشىك قانا ەمەس, سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىنا دا قاتاڭ تالاپ قويىلادى. ولاردى اككرەديتتەۋ جۇيەسى بارىنشا كۇشەي­تى­لەدى. 2012 جىلدان باستاپ كوممەرتسيالىق نە ۇكىمەتتىك ەمەس تاۋەلسىز اككرەديتتەۋ اگەنتتىكتەرى جۇرگىزەتىن بولادى. ولار حا­لىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا ارە­كەت ەتەدى جانە ۋاقىت وتە كەلە ساپانى قام­تاماسىز ەتۋ اگەنتتىكتەرىنىڭ ەۋرو­پا­لىق تىزىلىمىنە ەنەدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق – جوعارى وقۋ ورىندارىنا اكادەميالىق ەركىندىك بەرۋ. ونىڭ نەگىزگى ماعىناسى – ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىندا تاڭداۋ ءۇردىسى ۇل­عاي­تى­لادى: باكالاۆرياتتا – 70%-عا, ماگيستراتۋرادا – 80%-عا, دوكتورانتۋرادا 90-95%-عا دەيىن. قاداپ ايتار نارسە, ەلى­مىز­دەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دەر­بەس­تىگى تۋرالى ماسەلەنى العاش رەت كو­تەرىپ وتىرمىز دەسەم, بۇل ءبىلىم بەرۋدەگى, عىلىمي, قارجىلىق, حا­­­­­لىقارالىق جانە باس­قا دا قىزمەتتە دەربەستىكتى جۇزەگە اسى­راتىن بولادى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى وسى جولدى تاڭداپ وتىر. بۇدان بىلاي ون­دا پى­سىقتالعان مەحانيزمدەر باس­قا جوعارى وقۋ ورىن­دارىنا دا مىس­قال­داپ ەنە باس­تايدى. – باقىتجان تۇرسىن ۇلى, جاقىندا ءسىز سەنات وتىرىسىندا بولعاندا بۇ­رىن­دارى شەت ەلدەرگە كوشىپ كەتكەن وتانداس 125 عالىمدى قازاقستانعا تار­تۋ تۋرالى باستاما كوتەردىڭىز. كوپ­تىڭ كوكەيىندە جۇرگەن وسى ءبىر يگىلىكتى ءىستى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولى قالاي بولار ەكەن؟ – سۇراق ورىندى قويىلىپ وتىر. وزگەنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ جۇرگەن ونداعان عالىمدارعا جاعداي جاساساق, ءوز ەلىن كور­كەيتۋگە دە ۇلەستەرىن قوسارى ءسوزسىز. ال باستامانىڭ مانىنە كەلسەك, الەمدىك دەڭ­گەيدەگى ولاردىڭ تاجىريبەسىن عىلىمي زەرتتەۋلەردى ۇيىمداستىرۋعا, زەردەلەۋگە تارتۋ. دۇنيەجۇزىلىك عىلىم جۇيەسىنە بوي­لاعان, شەت ەلدەردە تابىسقا جەتكەن قازاقستاندىقتاردان باسقا مۇنى كىم جاقسى ىستەي الادى؟ ولاردىڭ باس­قا­رۋىمەن قازاقستاندىق عالىمدار حالىق­ارالىق ستاندارتتارعا ءساي­­كەس زەرتتەۋ جۇرگىزەر ەدى. جۇ­مىلا الساق, الەمدىك دەڭ­گەيگە شىعامىز. سون­دىق­تان, ءبىز ولاردىڭ ءبىر شو­عى­رىن قازاقستانعا قىز­مەتكە شاقىرساق دەپ وتىرمىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن  سۇلەيمەن مامەت.