نەمەسە رەسەي مەن قازاقستانداعى سايلاۋ ناۋقاندارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى
قازاقستاندا سايلاۋ ناۋقانى قىزاتىن تۇسقا كەلىپ جەتتى. بۇل ەلدەگى پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىن سايلاۋ ۇدەرىستەرى بىرنەشە اي عانا قالعان رەسەيدەگى سايلاۋالدى باسەكەسىنە پايدالى بولاتىنى كۇمانسىز. بۇل جەردە ماسەلە رەسەي مەن قازاقستاننىڭ ۇقساس ساياسي جانە ەكونوميكالىق مودەلدەرى بار كورشىلەس ەلدەر, وداقتاستار ەكەندىگىندە عانا ەمەس. سايلاۋ ەكى ەلدە دە جاھاندىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كونيۋنكتۋرانىڭ تۇراقسىزدىعى جاعدايىندا كەزەكتەن تىس وتكىزىلىپ وتىر. وسىعان قاراماستان, قازاقستانداعى سايلاۋ ناۋقانى بارىنشا تۇراقتى نەگىزدە دامىپ كەلەدى. سايلاۋدىڭ كەزەكتەن تىس وتەتىندىگى سەنساتسيا نەمەسە تىرناق استىنان كىر ىزدەيتىندەر ءۇشىن ەشقانداي ماسەلە تۋىنداتپاۋى ءتيىس. بۇل – قالىپتاسقان بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاعدايعا بايلانىستى ءداستۇرلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان ءۇردىس – قازاقستاندا ءماجىلىستىڭ ەشبىر شاقىرىلىمى مەرزىمى تولىقتاي اياقتالعانشا جۇمىس ىستەپ كورگەن جوق. اتالعان جاعدايدا سايلاۋالدى ناۋقانى اياسىندا ساياسي ۇدەرىستەرگە سىرتتان دا, ىشتەن دە, ەل ىشىندەگى راديكالدار مەن مارگينالدار تاراپىنان دا ايتارلىقتاي ىقپالعا جول بەرىلمەدى, ياعني ساياسي ۇدەرىس شتاتتى رەجىمدە دامۋ ۇستىندە.
بۇگىنگىدەي الماعايىپ زاماندا مۇنداي تاجىريبە رەسەي ءۇشىن دە پايدالى بولاتىنى كۇمانسىز. قازاقستانداعى قازىرگى سايلاۋ ناۋقانىنىڭ ەرەكشەلىگى – ماجىلىسكە باراتىن باستى ۇمىتكەرلەر, ءبىرىنشى كەزەكتە, پرەزيدەنتتىك «نۇر وتان» پارتياسى رەاكتيۆتى جانە پرەۆەنتيۆتى ءىس-قيمىل تانىتۋدا. ساياساتكەرلەر وزدەرىنىڭ نازارىن تەك داعدارىستى تۋىنداتقان ماسەلەلەرگە عانا اۋدارىپ قويماي, ستراتەگيالىق دامۋدىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسى سەكىلدى ناقتى باعدارلامالارعا يەك ارتۋدا. ويتكەنى, بۇل باعدارلامالار قازاقستاندى داعدارىستان شىعارىپ قانا قويماي, ەلدىڭ ورنىقتى دامۋىن دا قامتاماسىز ەتەتىن بولۋى ءتيىس. بۇعان قول جەتكىزەتىن باسىمدىقتار قاتارىندا مىنالار بار: مەملەكەتتىك قىزمەت مودەلىن رەفورمالاۋ, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ, ءوندىرىستى ارتاراپتاندىرۋعا نەگىزدەلگەن يندۋستريالاندىرۋ مەن ەكونوميكالىق ءوسىم, قازاقستاندىق ازاماتتىق بىرتەكتىلىكتى نىعايتۋ – ناتيجەسىندە اشىق, حالىققا ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتكە كوشۋ.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باعدارلاماسىنداعى ەكونوميكالىق ءوسىمدى بەلسەندى ەتۋدىڭ جەكە ءبىر قۇرالى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ارادا وسى باعىتتاعى باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە تاريف ساياساتىن وڭايلاتۋ. ستراتەگيانىڭ ناتيجەسى جاي عانا ەفەمەرلى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر عانا ەمەس, شەتەلگە ەكسپورتقا باعدارلانعان ناقتى جاڭا 3-4 ءونىم بولۋى ءتيىس.
وسىنداي ستراتەگيالىق باعىتقا قاتىستى ءسوز قوزعايتىن بولساق, تۇستاستاي العاندا, قوعام دەڭگەيىندە دە, سونداي-اق, ەلدەگى باستى ساياسي كۇش – «نۇر وتانمەن» قاتار, «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسى مەن قازاقستاننىڭ كوممۋنيستىك حالىق پارتياسى دەڭگەيلەرىندە دە كونسەنسۋس بار ەكەنىن ۇلكەن قاناعات سەزىمىمەن اتاپ كورسەتكەن ءجون. وسى بىرلىك پەن تۇسىنىستىكتى ءماجىلىس سايلاۋى قورىتىندىسىندا وعان وتكەن جاعدايدا اۋىل مۇددەسىن العا تارتۋشى «اۋىل» پارتياسى دا بۇزا قويۋى ەكىتالاي.
سايلاۋالدى باسەكەسىنە قاتىسىپ جاتقان باسقا پارتيالاردا, اشىعىن ايتقاندا, ەل پارلامەنتىنە ءوتۋ مۇمكىندىگى مۇلدەم جوق دەۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, ءوزىنىڭ قازىرگى قالپىندا 2013 جىلى قالىپتاسقان «بىرلىك» پارتياسىنىڭ ەلدىڭ ساياسي الاڭىنداعى سالماعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەتكىلىكتى كوتەرىلگەن ەمەس. ءوز كەزەگىندە, جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا دا سايلاۋدا ماجىلىستەن قاندايدا ءبىر ورىن الۋ ءۇشىن نە جارقىن «لوكوموتيۆكە», نە ايتارلىقتاي قارجىلىق نەگىزگە يە ەمەس. دەگەنمەن, پرەزيدەنت العا قويعان كەڭ اۋقىمدى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءماجىلىستى ايتارلىقتاي جاڭارتۋ كۇتىپ تۇرعانى انىق. ەگەر قازاقستان پارلامەنتى تومەنگى پالاتاسىنىڭ جاڭا قۇرامى بۇرىنعىسىنشا ءۇش پارتيالى بولىپ قالاتىنىن ەسكەرەر بولساق, ال داۋىستىڭ باسىم كوپشىلىگىن ەلدەگى باستى ساياسي كۇش – «نۇر وتان» الاتىن بولسا, وندا ۇسىنىلعان پارتيالىق تىزىمدەرگە سايكەس تومەنگى پالاتانىڭ شامامەن ۇشتەن ەكىسى جاڭاراتىنى انىق.
بۇل جەردە باسىمدىق ەليتانى تاپتاۋرىننان ادا مىندەتتەردى شەشۋگە قابىلەتتى كەۋدەلى ساياساتكەرلەردىڭ جاڭا بۋىنى ەسەبىنەن نىعايتۋعا بەرىلىپ وتىرعانى انىق اڭعارىلادى. رەسەي ءۇشىن بۇل بۇگىندە قاپەرگە الۋعا بولاتىن جانە, ءتىپتى, الۋ اسا قاجەت بولىپ تابىلاتىن كوكەيكەستى تاجىريبە ەكەنى ەش كۇمان تۋعىزبايدى. ويتكەنى, بۇل تاكتيكالىق ءىس-قيمىل شەڭبەرىنەن شىعا وتىرىپ ارەكەت جاساۋعا دا ءمۇمكىندىك بەرەدى. ماسكەۋدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەلسەندى ۇستانىمى, باتىس ەلدەرىمەن اراداعى دۇردارازدىق سايلاۋ ناۋقانى جاقىنداعان سايىن ەل ىشىندەگى جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋعا باعىتتالعان ارەكەتتى تەك كۇشەيتە تۇسەتىنى كۇمان تۋعىزبايدى. ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ قيىندىعى جانە وسىعان بايلانىستى قولعا الىنىپ جاتقان كوپشىلىككە سونشالىقتى ۇنامدى ەمەس قارەكەتتەر ارانداتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى سىلتاۋ بولىپ تابىلماق.
وسىنداي تاۋەكەلدى جاعدايلاردان تەك ناقتى ۇزاق مەرزىمدى دامۋ جوسپارلارى عانا الىپ شىعاتىنى اقيقات. داعدارىس ءوزى-اق وتەر دەپ كۇتىپ, تەك جان-جاعىن جالماعان ءورت كەڭگە تارامايدى دەگەن ۇمىتپەن ونى سوندىرۋگە عانا نازار اۋدارۋ – اۋەل باستان-اق ۇتىسقا اپاراتىن ۇستانىم. دامۋدىڭ جاڭا كوزدەرىنە ارقا سۇيەۋ قاجەت. قازاقستان سەكىلدى رەسەيگە دە, ءبىرىنشى كەزەكتە, ءتىپتى, كوپتەگەن «ىزگى نيەتتىلەر» ەاەو-نىڭ ۇتىمدىلىعىنا كۇمان كەلتىرىپ وتىرعان بۇگىنگى داعدارىستى جاعدايدا دا, بۇكىل ەۋرازيالىق ارىپتەستەرىمەن ەكونوميكالىق كووپەراتسيانى دامىتۋعا ۇمتىلۋى كەرەك. ءوزىنىڭ باستى وداقتاستارىمەن ۇيلەستىرىلگەن ورنىقتى ەكونوميكالىق دامۋ حالىقارالىق قاتىناستا كەرى تارتۋشى ەمەس, بەلسەندى قىزمەتتىڭ نەگىزى بولۋى ءتيىس. سوندىقتان, سايلاۋالدى ناۋقانىندا ەكپىندى رەسەيدە دە, سونداي-اق, قازاقستاندا دا داعدارىسقا قارسى كۇن تارتىبىنەن ستراتەگيالىق باسىمدىقتارعا قاراي ءتۇسىرۋ دەسترۋكتيۆتى ساياسي كۇشتەر تاراپىنان ىقپالدىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتىپ, ساياسي جۇيەنىڭ ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى. جاھاندىق سىرتقى تۇراقسىزدىق كەزەڭىنەن تەك ىشكى تۇراقتىلىعى مىقتى, جاھاندىق مىندەتتەردى شەشۋگە جۇمىلعان قوعام عانا تابىستى وتە الادى.
سەرگەي رەكەدا,
تاريحشى, ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى كەڭەستەن كەيىنگى كەڭىستىكتەگى قوعامدىق-ساياسي
ۇدەرىستەردى زەرتتەۋ جونىندەگى اقپاراتتىق-ساراپتامالىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى.
ماسكەۋ.