مال شارۋاشىلىعىنداعى رەفورما: ماسەلەلەر مەن دامۋدىڭ باسىم باعىتتارى

– مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2026-2030 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىنىڭ باستى باسىمدىقتارى قانداي؟ اتالعان قۇجات اياسىندا سالادا قانداي تۇبەگەيلى وزگەرىستەر مەن جاڭاشىلدىقتار كۇتىلەدى؟

– جوسپاردىڭ باستى ماقساتى – مال باسىن كوبەيتۋ, ىشكى نارىقتى وتاندىق ونىمدەرمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ, ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگى مەن ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋ, سونداي-اق سالانىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن كۇشەيتۋ. سونىمەن قاتار اسىل تۇقىمدى مال سانىن ارتتىرۋ, جانۋارلاردىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىن جاقسارتۋ جانە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن كوتەرۋ كوزدەلىپ وتىر.

الداعى بەس جىلدا ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ جوسپارلانعان. اتاپ ايتقاندا, ءىرى قارا مال باسىن 7,9 ميلليوننان 12 ميلليون باسقا دەيىن, ۇساق مالدى 20,2 ميلليوننان 28 ميلليون باسقا دەيىن, ال جىلقى سانىن 4,8 ميلليوننان 7 ميلليون باسقا دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. سونىمەن بىرگە بارلىق ساناتتاعى شارۋاشىلىقتاردا ەت ءوندىرىسىن 1,2 ميلليون توننادان 1,8 ميلليون تونناعا دەيىن كوبەيتۋ جوسپارلانعان. ءسۇت ءوندىرىسىن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىندا 1,4 ميلليون توننادان 2,1 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر. ال ەت ەكسپورتىنىڭ كولەمىن 82 مىڭ توننادان 165 مىڭ تونناعا دەيىن, ياعني ەكى ەسەگە ارتتىرۋ جوسپارلانعان. جالپى, بۇل كەشەندى جوسپار مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتىپ, اۋىلداعى ەڭبەك ادامدارىن قولداۋعا جانە ەلىمىزدىڭ اگرارلىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

مال شارۋاشىلىعى: جەڭىلدەتىلگەن نەسيە نەشە پايىزبەن بەرىلەدى؟

– بۇگىنگى تاڭدا وتاندىق مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا تەجەۋ بولىپ وتىرعان نەگىزگى تۇيتكىلدەر قانداي؟ اگرارلىق سەكتور وكىلدەرى, اتاپ ايتقاندا, فەرمەرلەر قازىرگى ۋاقىتتا قانداي جۇيەلى تاۋەكەلدەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر؟ جاڭادان قابىلدانعان كەشەندى جوسپار وسى قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا قانشالىقتى قاۋقارلى؟

– بۇگىندە مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا بىرقاتار جۇيەلى ماسەلەلەر ساقتالىپ وتىر. تالداۋلار بۇل سەكتوردىڭ ءالسىز تۇستارى ءالى دە بار ەكەنىن كورسەتەدى. ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – شاعىن جانە ورتا فەرمەرلەر ءۇشىن قولجەتىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ شەكتەۋلى بولۋى. كوپتەگەن شارۋالار ءوندىرىستى كەڭەيتۋگە نەمەسە جاڭا تەحنولوگيا ەنگىزۋگە قاجەتتى قاراجاتقا قول جەتكىزە الماي وتىر. ەكىنشى ماسەلە – ازىق بازاسىنىڭ السىزدىگى. عالىمداردىڭ دەرەگىنشە, ساپالى ازىقتاندىرۋدى جولعا قويۋ ارقىلى مال ونىمدىلىگىن ەكى ەسەگە دەيىن ارتتىرۋعا بولادى. سونىمەن قاتار مالدىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتى تومەن دەڭگەيدە. ەلىمىزدەگى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارانىڭ ۇلەسى شامامەن 12 پايىز عانا, بۇل دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي از.

تاعى ءبىر تۇيتكىل – ءوندىرىستىڭ ۇساق تاۋارلىلىعى. مالدىڭ 40-45 پايىزى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا شوعىرلانعان, مۇندا تەحنولوگيالىق تالاپتار تولىق ساقتالا بەرمەيدى, ءونىم ساپاسى دا تۇراقسىز. ودان بولەك, تەرى مەن ءجۇندى تەرەڭ وڭدەۋ دەڭگەيى تومەن, ۆەتەريناريالىق قاۋىپسىزدىك پەن مالدى بىردەيلەندىرۋ جۇمىستارى دا كەي وڭىرلەردە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جۇرگىزىلمەيدى. بۇل ءوز كەزەگىندە اۋرۋلاردىڭ تارالۋ قاۋپىن ارتتىرادى. سونداي-اق كەيبىر ءونىم تۇرلەرى بويىنشا يمپورتقا تاۋەلدىلىك ساقتالىپ, جالپى ونىمدىلىك دەڭگەيى الەمدىك ستاندارتتاردان تومەن قالىپ وتىر.

دەگەنمەن, سالانىڭ الەۋەتى جوعارى. مال باسىن كوبەيتۋگە جانە ەكسپورتتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك جەتكىلىكتى. 2026-2030 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار اياسىنداعى شارالار بۇل تۇيتكىلدەردى شەشىپ, ىشكى نارىقتى وتاندىق ونىممەن قامتۋعا جانە ەكسپورتتىق الەۋەتتى كۇشەيتۋگە جول اشادى.

– جايىلىم جەرلەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى قانشالىقتى وزەكتى ماسەلە جانە ونى شەشۋدىڭ جولدارى قانداي؟

– اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, قازاقستاندا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 183,2 ملن گەكتار جايىلىم جەر بار. الايدا ونىڭ شامامەن 27,1 ملن گەكتارى (15%-عا جۋىعى) توزعان. جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيى كەي باعالاۋلار بويىنشا 60%-عا دەيىن جەتەدى. سونىمەن قاتار جايىلىمداردىڭ 48%-ى سۋ كوزدەرىنىڭ تاپشىلىعى مەن سۋلاندىرۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى تولىق پايدالانىلماي وتىر. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن شارۋاشىلىقتار مالدى اۋىل ماڭىندا تۇراقتى باعۋعا ءماجبۇر. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بۇعان دەيىن دە باعدارلامالار قابىلدانعان. مىسالى, 2014 جىلدان باستاپ شالعاي جايىلىمداردى يگەرۋ ماقساتىندا قۇدىقتار مەن ۇڭعىمالار قازۋعا جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ 80%-ىنا دەيىن سۋبسيديالاۋ قاراستىرىلعان. دەگەنمەن بۇل شارالار تولىق ناتيجە بەرمەدى.

قازىرگى تاڭدا بۇل باعىتتا جاڭا باستامالار قولعا الىنۋدا. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى 2024-2030 جىلدارعا ارنالعان جەر قۇنارلىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جول كارتاسىن ازىرلەپ, 2 ملن گەكتاردان استام توزعان جەردى قالپىنا كەلتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.سونىمەن بىرگە 2026-2030 جىلدارعا ارنالعان مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جوسپارى اياسىندا جايىلىمدىق شارۋاشىلىقتى قولدايتىن جاڭا تەتىكتەر ەنگىزىلمەك. سونىڭ ءبىرى – «جايلاۋ» اتتى بىرىڭعاي كرەديتتىك ءونىم. ول ارقىلى جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ, ءموبيلدى ينفراقۇرىلىم ساتىپ الۋ, سونداي-اق جەمشوپ, ۆەتەريناريالىق پرەپاراتتار مەن تەحنيكاعا جەڭىلدەتىلگەن (5%) نەسيە بەرۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق جەمشوپ ءوندىرىسىن دامىتۋ, جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە جەر رەسۋرستارىن ۇتىمدى باسقارۋ ماسەلەلەرىنە باسىمدىق بەرىلۋدە. بۇل شارالار جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسسا, جايىلىم تاپشىلىعى ماسەلەسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشۋگە مۇمكىندىك بار.

– مال ازىعىنىڭ قىمباتتاۋى مەن جەم-ءشوپ تاپشىلىعى بۇگىندە شارۋاشىلىقتاردىڭ ەڭسەسىن قانشالىقتى باسىپ وتىر؟ جالپى, سالانىڭ تۇراقتىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن بۇل وزەكتى ماسەلەنىڭ وڭتايلى شەشىلۋ تەتىكتەرى قانداي؟

– مال ازىعى – شارۋاشىلىق وندىرىسىندەگى ەڭ نەگىزگى شىعىنداردىڭ ءبىرى. جالپى العاندا, مال ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنىندا ازىقتىڭ ۇلەسى مال تۇرىنە قاراي شامامەن 45-70 پايىزدى قۇرايدى. سوندىقتان جەم-ءشوپ باعاسىنىڭ ءوسۋى فەرمەرلەردىڭ شىعىنىن تىكەلەي ارتتىرىپ, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنا اسەر ەتەدى.بۇگىندە مال ازىعىن ءوندىرۋ سالاسىندا بىرقاتار ماسەلەلەر بار. نەگىزىنەن ونىمدىلىگى تومەن تابيعي شابىندىقتارعا سۇيەنۋ باسىم, ال اقۋىزعا باي, شىرىندى جانە قۇراما ازىقتار جەتكىلىكتى كولەمدە وندىرىلمەيدى. بۇل ءوز كەزەگىندە مالدىڭ ونىمدىلىگىنە دە اسەر ەتەدى. مال ازىعىنىڭ قىمباتتاۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى دە تۇسىنىكتى. سوڭعى جىلدارى جانار-جاعارماي, تىڭايتقىش, تۇقىم جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ باعاسى ايتارلىقتاي ءوستى. سونىمەن بىرگە اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى مەن تاسىمالداۋ شىعىندارىنىڭ ارتۋى دا جەم-ءشوپ باعاسىنا ىقپال ەتىپ وتىر.

وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن 2026-2030 جىلدارعا ارنالعان مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپار اياسىندا بىرقاتار شارالار قاراستىرىلعان. اتاپ ايتقاندا, ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى ازىقتىق داقىلداردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ, ازىقتىق داقىلداردىڭ تۇقىمىن ساتىپ الۋعا بەرىلەتىن سۋبسيديا كولەمىن 20 پايىزعا ۇلعايتۋ كوزدەلىپ وتىر. سونىمەن قاتار جەم-ءشوپ دايىنداۋعا ارنالعان تەحنيكا مەن جابدىقتاردى, سونىڭ ىشىندە وزدىگىنەن جۇرەتىن جانە تىركەمەلى ازىق تاراتقىشتاردى, ءموبيلدى نەمەسە مودۋلدىك جەمشوپ تسەحتارىن ساتىپ الۋعا جىلدىق 5 پايىزبەن ليزينگتىك قارجىلاندىرۋ ەنگىزۋ جوسپارلانعان. ارينە, جوسپارلانعان كورسەتكىشتەرگە جەتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن بارلىق ساناتتاعى شارۋاشىلىقتاردى, اسىرەسە شاعىن جانە ورتا فەرمەرلەر مەن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى مال ازىعىمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن وڭىرلەردەگى مال باسىنىڭ سانىنا سايكەس جەمشوپ داقىلدارىنىڭ ەگىس القاپتارىن كەڭەيتۋ ماڭىزدى. ماسەلەن, مەملەكەت تاراپىنان سۇرلەمدىك جۇگەرى, بىرجىلدىق جانە كوپجىلدىق شوپتەر سياقتى مال ازىقتىق داقىلداردى وسىرۋگە جۇمسالعان شىعىنداردىڭ 80 پايىزىنا دەيىن سۋبسيديالاۋ ۇسىنىستارى دا قاراستىرىلۋدا. بۇل شارالار جەمشوپ بازاسىن نىعايتىپ قانا قويماي, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە جانە مالدىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قازىرگى جوسپار بويىنشا 2031 جىلعا قاراي ازىقتىق داقىلداردىڭ ەگىس الاڭىن 4 ملن گەكتارعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلگەن. الايدا بۇل كورسەتكىش بولاشاقتاعى مال باسىن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن. كەيبىر وڭىرلەردە, اتاپ ايتقاندا اتىراۋ, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا بىرجىلدىق شوپتەردىڭ ەگىسى مۇلدە جۇرگىزىلمەگەن, ال كوپجىلدىق شوپتەردىڭ كولەمى وتە از. سونداي-اق بىرقاتار وبلىستاردا جەمشوپتىك جۇگەرى القاپتارى دا جەتكىلىكسىز. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەسەپتەۋلەر بويىنشا مال ازىقتىق داقىلداردىڭ ەگىس كولەمىن كەمىندە 10 ملن گەكتارعا دەيىن جەتكىزۋ قاجەت. بۇل 1990 جىلدارداعى دەڭگەيگە جۋىق كورسەتكىش. وسىنداي جۇيەلى شارالار قابىلدانعاندا عانا جەم-ءشوپ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋگە مۇمكىندىك بولادى دەپ ويلايمىن.

–  شاعىن جانە ورتا شارۋاشىلىقتاردىڭ الەۋەتىن تولىق اشۋعا تۇساۋ بولىپ وتىرعان باستى كەدەرگىلەر قانداي؟

– بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا شاعىن جانە ورتا شارۋاشىلىقتاردىڭ ۇلەسى وتە جوعارى. الايدا ولاردىڭ تولىققاندى دامۋىنا بىرقاتار فاكتورلار كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. ەڭ الدىمەن, قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن ايتۋ كەرەك. كوپتەگەن فەرمەرلەر ءۇشىن قولجەتىمدى نەسيە الۋ قيىن, ال اينالىم قاراجاتىنىڭ جەتىسپەۋى ءوندىرىستى كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. سونىمەن قاتار سۋبسيديا الۋ تەتىكتەرى دە بارلىق شارۋالار ءۇشىن بىردەي قولجەتىمدى ەمەس. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – زاماناۋي تەحنيكا مەن تەحنولوگيانىڭ جەتىسپەۋى. كوپتەگەن شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ءالسىز, بۇل ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەن بولۋىنا اسەر ەتەدى. سونداي-اق جەر ماسەلەسى دە وزەكتى بولىپ وتىر. جايىلىم مەن ەگىستىك جەرلەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى نەمەسە ولاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى شاعىن جانە ورتا شارۋاشىلىقتاردىڭ تۇراقتى دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋدە. سوندىقتان الداعى كەزەڭدە شاعىن جانە ورتا فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى قارجىلاندىرۋدى جەڭىلدەتۋ, سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ, تەحنيكا مەن تەحنولوگياعا قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ جانە جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى باسقارۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.

– مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋ تەتىگى بۇگىندە شارۋاشىلىقتاردىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە قانشالىقتى ىقپال ەتىپ وتىر؟

– مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋ – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن قولداۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى. ول فەرمەرلەردىڭ وندىرىستىك شىعىندارىنىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋگە جانە شارۋاشىلىقتاردىڭ دامۋىنا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە سەرپىن بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا بۇگىنگى تاڭدا سۋبسيديالاۋ جۇيەسىنە قاتىستى بىرقاتار ماسەلەلەر بار. ءىس جۇزىندە سۋبسيديالار كوبىنە ءىرى شارۋاشىلىقتارعا قولجەتىمدى بولىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, جىل سايىن شامامەن 12 مىڭعا جۋىق تاۋار ءوندىرۋشى عانا سۋبسيديا الادى. بۇل جالپى فەرمەرلەردىڭ شامامەن 5 پايىزى عانا, ياعني شارۋالاردىڭ باسىم بولىگى – 95 پايىزى بۇل قولداۋدان تىس قالىپ وتىر. سوندىقتان مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن قايتا قاراستىرىپ, باسىمدىقتى ەڭ الدىمەن شاعىن جانە ورتا فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارعا بەرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى اۋىلداعى ناقتى ءوندىرىستىڭ نەگىزگى بولىگىن ءدال وسى شارۋاشىلىقتار قامتاماسىز ەتەدى.

كەشەندى جوسپار اياسىندا بيىلعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ باسىنان باستاپ جىلدىق مولشەرلەمەسى 6 پايىزدان اسپايتىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر – «يگىلىك» جانە «بەرەكە» باعدارلامالارى ىسكە قوسىلدى. بۇل باعدارلامالار اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الۋعا باعىتتالعان. دەگەنمەن, ولاردىڭ دا بەلگىلى ءبىر كەمشىلىكتەرى بار. مەنىڭ ويىمشا, «يگىلىك» جانە «بەرەكە» باعدارلامالارى ەڭ الدىمەن جاڭا باستاعان كاسىپكەرلەرگە باعىتتالۋى ءتيىس. قازىرگى تاڭدا «قالادان اۋىلعا» جوباسى اياسىندا اۋىلعا كوشىپ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا نيەتتى ازاماتتار كوپ. ولار وسى باعدارلامالاردىڭ ءتيىمدى ىسكە قوسىلۋىن كۇتىپ وتىر. سوندىقتان تالاپتاردى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە جەڭىلدەتىپ, سونىمەن بىرگە اكىمدىكتەر مەن باقىلاۋشى ورگاندار تاراپىنان جۇزەگە اسىرىلاتىن مونيتورينگتى كۇشەيتۋ قاجەت. جالپى العاندا, مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرى بار, بىراق ولاردى اۋىلداعى شاعىن جانە ورتا شارۋاشىلىقتارعا ناقتى قولجەتىمدى ەتۋ – الداعى كەزەڭدەگى نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى دەپ سانايمىن.

– مال ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ ءىسىنىڭ بۇگىنگى احۋالى قانداي؟ سالانىڭ دامۋىن تەجەپ وتىرعان نەگىزگى ماسەلەلەر بار ما؟

– مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى وڭدەلگەن ءونىمنىڭ ۇلەسىن ءۇش جىل ىشىندە 70 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتىن قويعان بولاتىن. بۇل – وتە ماڭىزدى ستراتەگيالىق ماقسات. وكىنىشكە قاراي, وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى ءالى دە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە دەپ ايتۋ قيىن. جالپى العاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن, اسىرەسە ەت پەن ءسۇتتى تەرەڭ وڭدەۋ دەڭگەيى ءالى دە تومەن. سوندىقتان اگرارلىق سالادا تەك شيكىزات وندىرۋمەن شەكتەلمەي, ءونىمدى قايتا وڭدەۋ باعىتىن بەلسەندى تۇردە دامىتۋ قاجەت. بۇل – قوسىمشا قۇن قالىپتاستىرىپ, اۋىل ەكونوميكاسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – شالعاي اۋىلدارداعى شارۋالاردىڭ ءونىمىن وتكىزۋ ماسەلەسى. كوپتەگەن الىس اۋداندا فەرمەرلەر وندىرگەن ەت پەن ءسۇتتى تۇراقتى تۇردە ساتىپ الاتىن كاسىپورىندار جوق. وسىنداي جاعدايدا دەلدالدار مەن كەيبىر وڭدەۋ كاسىپورىندارى باعانى تومەندەتىپ, ءونىمدى ارزان باعامەن ساتىپ الۋعا تىرىسادى. امالى تاۋسىلعان فەرمەرلەر كوبىنە سول شارتتارعا كەلىسۋگە ءماجبۇر. سوندىقتان بۇل باعىتتا ناقتى شارالار قاجەت. ەڭ الدىمەن, شالعاي وڭىرلەردە ەت پەن ءسۇتتى قايتا وڭدەۋگە ارنالعان شاعىن جانە ورتا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋعا باعىتتالعان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قولعا الۋ كەرەك. مۇنداي جوبالار اۋىلداعى شارۋالاردىڭ ءونىمىن ءتيىمدى وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا دا ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار مال ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, جەمشوپ بازاسىن نىعايتۋ, ۆەتەريناريالىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ جانە وندىرىستە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ قاجەت. ەگەر وسى ماسەلەلەر كەشەندى تۇردە شەشىلسە, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ دەڭگەيى ارتىپ, ىشكى نارىقتى ساپالى وتاندىق ونىممەن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ەكسپورتتىق الەۋەتتى كۇشەيتۋگە تولىق مۇمكىندىك بولادى.

– وتاندىق ونىمنىڭ ەكسپورتتىق كوكجيەگىن كەڭەيتۋ ۇشىن قانداي جۇيەلى قادامدار قاجەت؟

– ەكسپورت – مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى مەن ەل ەكونوميكاسىنا قوسىمشا تابىس اكەلەتىن ماڭىزدى باعىت. الايدا 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى كورسەتكەندەي, كەيبىر باعىتتاردا, مىسالى, قۇس ەتىنىڭ ەكسپورتى 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا 10 410 تونناعا ازايعان. بۇل – سالانىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن تولىق پايدالانا الماي وتىرعانىمىزدىڭ كورىنىسى. مەنىڭ ويىمشا, ەت ەكسپورتىنا قويىلعان شەكتەۋلەردى الىپ تاستاۋ قاجەت. سونىمەن قاتار تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باعاسىن باقىلاۋ نەمەسە ەكسپورتقا شەكتەۋ قويۋ سياقتى شارالار سالانىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتەدى. بۇل – قاۋىپتى تەندەنتسيا. ودان بولەك, 2025 جىلى بىرقاتار ماڭىزدى جەتىستىككە قول جەتكىزىلدى. مىسالى, ەو, ۇلىبريتانيا, يراك, يران, اقش, كانادا, ۆەتنام, پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە جانە باسقا باعىتتارعا ونىمدەردى ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 16 ۆەتەريناريالىق سەرتيفيكات كەلىسىلىپ, قول قويىلدى. بۇل – ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋداعى ماڭىزدى قادام. كەلەسى كەزەڭدە بىزگە ەكسپورتتى بارىنشا ليبەرالداندىرۋ, سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, ءونىم ساپاسىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ جانە فەرمەرلەردى, وڭدەۋ كاسىپورىندارىن تىكەلەي قولداۋ ارقىلى ەكسپورتتىق اعىنداردى تۇراقتاندىرۋ قاجەت. وسىنداي كەشەندى شارالار ارقىلى عانا ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى حالىقارالىق نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى بولادى دەپ سەنەمىن.

ەت ەكسپورتى ەكى ەسە وسەدى: ۇكىمەت مال شارۋاشىلىعىنا ارنالعان ءىرى جوسپاردى بەكىتتى

– مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا كادر ماسەلەسى قانشالىقتى وزەكتى؟ وسكەلەڭ ۇرپاقتى مال شارۋاشىلىعىنا باۋلىپ, اۋىلعا تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن قانداي شارالار قاجەت؟

– كادر ماسەلەسى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا وتە وزەكتى بولىپ وتىر. بۇگىندە اۋىلدىق جەرلەردە كاسىبي مامانداردىڭ تاپشىلىعى ايقىن بايقالادى. اۋىلعا بارىپ جۇمىس ىستەيتىن جاستار از, ال سالالىق دەپارتامەنتتەر مەن كاسىپورىنداردا تاجىريبەلى ماماندار جەتكىلىكسىز. بەرىك كادرلىق بازا قالىپتاسپايىنشا, مال شارۋاشىلىعىن جۇيەلى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس.

مال شارۋاشىلىعى – گەنەتيكا, ۆەتەريناريا, ازىق ءوندىرىسى, تابىندى باسقارۋ سياقتى بىرنەشە كۇردەلى باعىتتى قامتيتىن سالا. سوندىقتان بۇل سالانى دامىتۋ ءۇشىن زاماناۋي ءبىلىم مەن داعدىعا يە, وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە قابىلەتتى, ونىمدىلىكتىڭ ورنىقتى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتە الاتىن ماماندار قاجەت. جاستاردى سالالىق ماماندىقتارعا تارتۋ ماسەلەسى دە وزەكتى. قازىرگى كاسىپتىك باعدارلاۋ جۇيەسى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە دامىماعاندىقتان, كوپتەگەن جاس ادامدار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتپايدى. وسىعان بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى «مال شارۋاشىلىعى» باعىتى بويىنشا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىنا كۆوتالار ەنگىزۋ ماسەلەسىن پىسىقتاپ جاتىر. بۇل ءبىلىم العان جاستاردىڭ ءۇش جىل بويى اۋىلدىق كاسىپورىنداردا مىندەتتى ەڭبەك ەتۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار جوعارى وقۋ ورىندارىندا ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىلىم بەرۋ تالاپتارى كۇشەيتىلەدى. بۇل تەك تەوريالىق ءبىلىم بەرۋمەن شەكتەلمەي, پراكتيكالىق داعدىلاردى دا دامىتۋعا باعىتتالعان. وقۋ-وندىرىستىك وبەكتىلەردە, زەرتحانالاردا, كلينيكالاردا ستۋدەنتتەر بازالىق داعدىلاردى مەڭگەرىپ, بولاشاق مامان رەتىندە تولىق دايار بولادى. كادر ماسەلەسىن شەشۋ – مال شارۋاشىلىعىن تۇراقتى دامىتۋ مەن سالانى زامان تالابىنا ساي جەتىلدىرۋدىڭ باستى شارتى. جاستاردى تارتۋ جانە كاسىبي دايىندىقتى نىعايتۋ ارقىلى عانا سالانىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى.

– جوسپاردىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا اسەرى قانداي بولادى؟

– بۇل جوسپار, ەڭ الدىمەن, اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. ول اۋىلدىق ايماقتاردىڭ دامۋىنا ناقتى سەرپىن بەرەدى جانە اۋىلداعى جۇمىس ورىندارىن كوبەيتەدى. بۇل – الەۋمەتتىك ماڭىزدى قادام, ويتكەنى اۋىل حالقىنىڭ تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلۋى قامتاماسىز ەتىلەدى. سونىمەن قاتار جوسپار ىشكى نارىقتىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتەدى. كوبىرەك ءونىم ءوندىرىلىپ, ىشكى نارىق وتاندىق مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن كەزدە, يمپورتقا تاۋەلدىلىك ازايادى. تاعى ءبىر ماڭىزدى اسەرى – ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتىڭ ارتۋى. شاعىن جانە ورتا فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار, وڭدەۋ كاسىپورىندارى مەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعى وسەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەكونوميكاداعى جالپى قوسىمشا قۇن مەن ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني, كەشەندى جوسپار تەك اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ عانا ەمەس, ەكونوميكانىڭ تۇراقتى وسۋىنە, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا جانە ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋعا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن ستراتەگيالىق قۇجات بولىپ وتىر.

– مال شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىندە قانداي تەحنولوگيالىق جاڭاشىلدىقتارعا باسىمدىق بەرىلەدى؟ سالانىڭ تىنىسىن اشاتىن تسيفرلىق شەشىمدەر ىس جۇزىندە قالاي قولدانىس تاپپاق؟

– بۇگىندە مال شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ – سالانى ءتيىمدى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋ ءۇشىن ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى. ەڭ الدىمەن, اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن ەسەپكە الۋ جانە قاداعالاۋ ءۇشىن RFID-بيركالار (چيپتەر مەن القالار) كەڭىنەن قولدانىلادى. بۇل تەحنولوگيا مال باسىن ناقتى ەسەپكە الۋعا, اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا جانە مالدىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن ەلەكترلى قورشاۋلار ەنگىزىلۋدە, ال مالدىڭ جايىلىمداعى قوزعالىسىن جانە دەنساۋلىعىن قاداعالاۋ ءۇشىن پۇا (دروندار) پايدالانىلادى. بۇل ادىستەر فەرمەرلەرگە مالدى باسقارۋدى جەڭىلدەتىپ, شىعىنداردى ازايتۋعا كومەكتەسەدى. ونىمدىلىكتى بولجاۋ جانە تابىندى باسقارۋ سالاسىندا جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ ەنگىزىلۋدە. بۇل مالدىڭ ونىمدىلىگىن, ازىق قاجەتتىلىگىن, ءوسىمىن جانە جالپى شارۋاشىلىق تيىمدىلىگىن ناقتى تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى العاندا, وسى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ مال شارۋاشىلىعىن زاماناۋي, باسەكەگە قابىلەتتى سالاعا اينالدىرۋعا جانە ءونىم ساپاسى مەن تيىمدىلىكتى ايتارلىقتاي ارتتىرۋعا نەگىز بولادى دەپ ەسەپتەيمىن.

– ۆەتەريناريا سالاسىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا قانداي جۇيەلى جۇمىستار قولعا الىنعان؟

– ۆەتەريناريالىق قاۋىپسىزدىك – مال شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزگى شارتتارىنىڭ ءبىرى. وسىعان بايلانىستى ۆەتەريناريا قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە سالانىڭ زاڭنامالىق بازاسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ۆەتەريناريا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ بىرقاتار دەپۋتاتتارى بولىپ ازىرلەدىك. اتالعان زاڭ جوباسىندا ۆەتەريناريا سالاسىنداعى وكىلەتتىكتەردى مەملەكەتتىك باسقارۋ دەڭگەيلەرى اراسىندا ناقتى اجىراتۋ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قۇرعان ۆەتەريناريالىق ۇيىمدارعا ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردى الىپ تاستاۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار ۆەتەريناريا ماماندارىنىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ, ولاردى ەسەپكە الۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ۆەتەريناريالىق پالاتا نىسانىنداعى كاسىبي قوعامدىق ۇيىم قۇرۋ ۇسىنىلادى.

بۇدان بولەك, ۆەتەريناريالىق پرەپاراتتاردىڭ اينالىمىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تالاپتارىنا سايكەستەندىرۋ, سونداي-اق ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ ماماندارىنا الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن كورسەتۋ ماسەلەلەرى دە قامتىلعان. اتاپ ايتقاندا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قۇرعان مەملەكەتتىك ۆەتەريناريالىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرىن ارنايى كيىممەن قامتاماسىز ەتۋ قاراستىرىلادى. جالپى زاڭ جوباسىنىڭ نورمالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جىل سايىن شامامەن 27 ملرد تەڭگە كولەمىندە قوسىمشا قاراجات ءبولۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل شارالار ۆەتەريناريالىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋگە, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە سالانىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.

مال شارۋاشىلىعىن جۇيەلى تۇردە دامىتۋ – مەملەكەتتىڭ دە, قوعامنىڭ دا باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. بۇگىندە سالانىڭ الەۋەتى وتە جوعارى. جەرىمىز كەڭ, جايىلىمدىق القاپتار جەتكىلىكتى, مال ءوسىرۋدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءداستۇرى بار. ەندىگى مىندەت – وسى مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانىپ, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, فەرمەرلەردى ناقتى قولداۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. بۇل باعىتتا «اۋىل» پارتياسى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەسىنە ءاردايىم ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. پارتيا اۋىلدىڭ دامۋىن, فەرمەرلەردى قولداۋدى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى ءوزىنىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرادى. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا دا اۋىل شارۋاشىلىعىن, ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان باستامالاردى قولداۋ, فەرمەرلەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جانە اۋىلدىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ – ءبىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز بولىپ قالا بەرەدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!