* ءازىلىڭ جاراسسا...
سۋرەتتى سالعان ومىرسەرىك نۇرتاەۆ.
*بىردە... قايداعى مەن جايداعى سوزگە شەشەن, وقىعانى مەن توقىعانى, كورگەنى مول اكەم سەيىت كەنجەاحمەتوۆ وتىرىستاردا عيبراتتى اڭگىمەلەر مەن تاريحي شەجىرەلەردەن ءسوز قوزعاپ, كوپتى ريزا ەتىپ وتىراتىن ادەتى بولاتىن. اكەمنىڭ ەل الدىنداعى بەدەلىن قىزعاناتىن بىرەۋ: – سەيىت, سەن وسى قايداعى مەن جايداعىنى قايدان بىلەسىڭ؟ – دەپتى. سوندا قايران اكەم توقتالماستان: – قۇداي ەكەۋمىزدى قاتار جاراتقاندا سەن بۇرىن بارىپ ايلالى مەن پايدالىنى قىمقىرىپ كەتكەندە, ماعان قايداعى مەن جايداعى قالعان جوق پا؟ – دەگەن ەكەن. اقىن اكىمگە سالەم بەرمەيدى 1994 جىلى كۇزدە تورعاي وبلىسىنىڭ سارىتورعاي دەگەن جەرىندە كەنەسارى باتىرلارىنىڭ ءبىرى تولەك جاۋكە باتىردىڭ تويى بولادى. وعان سول كەزدەگى وبلىس اكىمى جاقان قوساباەۆ تا كەلەدى. ۇلكەن-كىشى اكىمگە جۇگىرە سالەم بەرىپ, قولىن الىپ, جالباقتاپ جاتقاندا سەيىت ورنىنان قوزعالماي تۇرا بەرەدى. ونى كورگەن بىرەۋ وعان: «اكىمگە نەگە سالەم بەرمەيسىز؟» دەپ قالادى. سوندا اقىن اكەم: – اللا بەرگەن اقىن ادام بەرگەن اكىمگە سالەم بەرمەيدى, – دەپتى. ادام تانىماي قالىپتى باسشىلىق قىزمەتكە جاڭادان تاعايىندالعان وركوكىرەك بىرەۋ اكەم سەيىتتى كورمەگەنسىپ جانىنان وتە بەرىپتى. مۇندايدى قالت جىبەرمەيتىن اكەم: – مىناۋ ۇلكەن قىزمەتكە جاڭادان تۇرعان بىرەۋ ەمەس پە؟ – دەيدى كوپكە ەستىرتە. – ءيا, ءدال سولاي. ونى قالاي ءبىلدىڭىز؟ – باسە, بۇرىنعىداي ەمەس, ادام تانىماي قالىپتى, دەپتى. بۇرىنعى ەسىم ارقالىقتاعى كىتاپ دۇكەنىنىڭ ساتۋشى قىزى اكەمە جاقسى كىتاپتاردى ساقتاپ قويادى ەكەن. اكەم راحمەتىن ايتىپ, الىپ تۇرادى ەكەن. العان سايىن قىزدىڭ ەسىمىن سۇراپ الادى ەكەن دە, كەيىن ۇمىتىپ قالا بەرەتىن كورىنەدى. ءبىر جولى تاعى كىتاپ الىپ تۇرىپ, ەسىمىن ايتىپ العىسىن بىلدىرەيىن دەسە, ەسىمى اۋزىنا تۇسپەيدى. – قالقام, ەسىمىڭ كىم ەدى وسى؟ – دەپ سۇرايدى. – حاديشا عوي, اعا. – ە-ە, بۇرىنعى اتىڭ ەكەن عوي, راحمەت, قالقام, – دەپتى سوندا اكەم. زامزاگۇل كەنجەاحمەتوۆا. ارقالىق. تاس قامال ما, تاس ءۇي مە؟ تاۋسىلعانداي باسقا امالى, قازىر كەيبىر «كرۋتويلار» سالاتىن بولدى تاس قامالدى. الاتاۋدىڭ بوكتەرىن جاعالاي, ساي-سالاسىن «پانالاي», قاراعاي, تال مەن قايىڭىن كەسىپ, تاۋ-تاسىن قوپارىپ, بۇرعىلاپ, تەسىپ, تالعاردىڭ شاتقالىندا, كولحوزدىڭ بۇرىنعى ەگىستىك, الما-ورىك وسىرگەن باقتارىندا, «قالقامان», «مامىر», «تاۋگ ۇلىڭدە» بارا قالساڭ ساۋ كۇنىڭدە بايلاردىڭ سالعان ءۇيىن كورىپ ەرىكسىز باسىڭ اينالادى. وسىنداي حان سارايىن سالدىراتىن «شونجارلار» قارجىنى قايدان الادى؟! ەكى مەتر بيىك بويىڭنان, داربازاسى – شويىننان. اۋماعى – فۋتبول الاڭىنىڭ اۋماعىنداي, قورشاۋى – ماماەۆ قورعانىنداي. قابىرعاسىن زەڭبىرەكپەن اتساڭ دا قۇلامايتىن, ۇرىلار باس سۇعا المايتىن, قۇپيا «جۇمباق» تاس ۇيلەر كوپ. تۇرمە دەيىن دەسەڭ, توڭىرەگى كوكاراي شالعىن, ماۋەلى ساياباعى بار, شومىلاتىن باسسەينى مەن بيلليارد وينايتىن زالى بار. «جەر اۋماعى ءبىر گەكتارداي, يەسى كىم ەكەن, نەتكەن باي!؟» – دەپ تاڭداي قاعاسىڭ. تاڭدانباي-اق قوي سەن وعان, ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى: «جەمساۋى» ۇلكەن جەمقورلار, نەمەسە بانكتى توناعان, دوللارى ءبىر چەمودان, نە حالىقتىڭ قازىناسىن وباعان. ۇيلەرىنە باس سۇعا المايسىڭ, توبەتتەرى بار قاباعان. اۋلاسىنا كۇزەت قويعان, قىزمەتشى قىزدارى – ون ادام! اۋلا سىپىرۋشى التى ادام ۇستايدى, سەنبەسەڭ, ۇيىنە باس سۇعىپ كور, تاپانشامەن تارس ەتكىزىپ, تاباندا اتىپ تاستايدى... * * * الاتاۋدىڭ اياسىندا, الما باقتىڭ ساياسىندا قالتالىلار حان سارايىن سالعاندا تابيعاتتى اياسىن با !؟ تاۋ-تاسىن قوپارىپ, ارشا مەن شىرشاسى وتالىپ, جاتقاندا اللاتاعالام دا, «كوز قىرىن» ءبىر سالىپ وتەدى. ءبىر كۇنى تابيعات تا قاھارىنا ءمىنىپ, ونداي ۇيلەرىن سىپىرىپ-سيىرىپ توپانسۋ الىپ كەتەدى... نۇرتان تولەپبەرگەن ۇلى. الماتى. «كورىم» كوز (مونولوگ) ءاي, يت ءومىر-اي!.. قۇرساق كوتەرۋگە زار بولىپ ءجۇرىپ, كوزجاسىمدى كورىپ, شارانا شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەندەگى قۋانىشىمدى ايتساڭشى... ءسوزىمدى «يت ءومىر-اي» دەپ باستاۋىم – توعىز اي كوتەرىپ دۇنيەگە كەلتىرگەنىم... ءاي, يتتىكى, ءبارى انا پوليگوننىڭ... اتوم سىناعىنىڭ سىقپىتى, تۋعاننان سونىڭ «بۇلتىن» جامىلىپ, اۋاسىن ءسىمىرىپ وسكەننىڭ كەسىرى... بالام «باسقادا جوق بالا» بولىپ دۇنيەگە كەلىپ... قوس جانارىمەن قوساقتالىپ تۋرا ماڭدايىنا الاقانداي كوز ءبىتىپ جارق ەتە قالعانىن ايتساڭشى... العاش كورىپ ابدىراپ, ءتىلىم كۇرمەلە تۇسكە دەيىن ەسىمدى جوعالتىپ ەسەڭگىرەپ, ساسقاننان قاق ماڭدايداعى جاناردى سيپالاپ ءبىر اشىپ, ءبىر جۇمعىزا بەرىپپىن... كۇيەۋىم كورىپ كۇرەڭىتىپ, ونسىز دا بار تۇتىقپاسى قوزىپ, قىلعىنىپ قالدى. «ءاي, يت ءومىر-اي, ونسىز دا شىقپا جانىم شىقپامەن جۇرگەن مىنا زاماندا... قيىندىقتان, جەتىسپەۋشىلىكتەن قاجىپ بىتكەن باسىمىزعا بالا بۇيىرىپ ەڭسە تۇزەلىپ, ەرتەڭگى كۇنگە ۇمىتپەن قاراپ, قيىندىق اتاۋلىعا قاسارىسا تۇرار دەمەۋ بولا ما دەپ ءجۇر ەدىك... ال كەرەك بولسا, بولاشاعىڭ بورداي توزدى, ءۇمىتىڭ ءۇزىلدى دەگەن وسى» دەگەن كۇڭىرەنىسپەن ەس-ءتۇسسىز ەكى جەتى جاتىپ ەس جيسام... ءۇي تولى ادام... سويتسەم ولار پەرزەنتىمنىڭ كورىم كوزىن قىزىقتاۋشىلار ەكەن. اقىرىپ تۇرىپ ايداپ شىقتىم... كەتكەن سوڭ قاراسام, اشۋمەن بايقاماپپىن – ءسابيىمنىڭ توڭىرەگى تولعان ويىنشىق, ءوزىن كيىندىرىپ ۇلدە مەن بۇلدەگە وراپ-اق تاستاپتى. كۇيەۋىمنىڭ ءجۇزى جايدارى, بالاسىن ويناتىپ باس جاعىندا وتىر. انا ەمەسپىن بە, ىشتەن شىققان شۇبار جىلان... ەڭىرەنە ەمسىنىپ ەمىزەيىن كەپ... وبلىستان كەلدىك دەيدى, اكەلگەندەرى اجەپتاۋىر, ۇندەمەي وتىرىپ شىعارىپ سالدىق. تەلەديداردان كەلدىك دەگەندە, «جەتپەگەنى وسى ەدى» دەپ شات-شالەكەي بولدىم... ولاردىڭ «ءسابي ەرەكشە قامقورلىققا الىنادى, تابيعاتتىڭ «تاماشاسى» ەرەكشە قۇبىلىس بولىپ وتىر», دەپ وزدەرى تاراپىنان تەلەديدار اكەلگەنىن قۇلاعىم شالىپ ءبىر ساتكە ۇنسىزدىك تانىتتىم... ويپىر-اي, كوپ وتپەي «كورىم كوزىمدى» تەلەديداردان كورىپ كوزايىم بولدىم. كەلۋشىلەر دە كوبەيدى, قۇرقول ەمەس, «كورىمدىكتەرى» كوڭىل جۇباتادى... جاسىرمايمىن, كەلگەن كىرىستەن اجەپتاۋىر قوڭ دا قوردالانىپ قالىپتى. ءبىر بيزنەسمەن تابالدىرىق اتتاعاننان اقشا شاشىپ, بالام جاتقان بەسىكتى ءبىر بۋماسىمەن «بۋلاپ» كەتە بارعانىن ايتساڭشى. تاعى بىرەۋى ارنايى كەلىپتى, بالامدى قۇشاعىنا الىپ تەلەديدارعا تەبىرەنە سويلەپ, بايعازىم بولسىن دەپ كەتەرىندە جەڭىل كولىكتىڭ كىلتىن ءسابيدىڭ موينىنا ءىلىپ كەتكەنى. قۇداي وڭداپ استانادان دا وكىل كەلىپ, «ەلىمىزدىڭ اتىن ايداي الەمگە الىپ شىققان ءسابيدىڭ اتا-اناسىنا دەگەن قۇرمەتىمىز مىناۋ!», دەپ وبلىس ورتالىعىنان تيەسىلى پاتەردىڭ قۇجاتتارىن بەسىكتەگى بالامىزدىڭ ۇستىنە تاستاپ, پاتەر كىلتىن سالتاناتتى تۇردە وزىمە تابىستادى. ...زىمىراعان ۋاقىت-اي, ءوستىپ ءجۇرىپ جىل دا وتە شىعىپتى. نەسىن ايتايىن, كەلىپ كەتكەن ەل-جۇرتتان اينالماسپىسىڭ... وسىندايدا وزىمە-ءوزىم «اتىڭ شىقپاسا جەر ورتە» دەپ مىسقىلداپ, بۇيىرعان بۇلدىرشىنىمە تاۋبە دەپ ءجۇرىپ, ءبىر كۇنى «تاعى دا پەرزەنتتى بولسام قايتەدى؟..» دەپ وي ءتۇيىپ, ونى ساناما ساپ سارالاي كەلىپ: «بىزدە عوي پوليگون قۇرىعالى قاشان... نەدە بولسا كۇنى بۇگىندەرى اتومىن سىناۋدان الدىنا جان سالماي وتىرعان انا اتى شۋلى پالەكەت مەملەكەتكە بارىپ تۇراقتاپ, سوندا ءجۇرىپ قۇرساق كوتەرىپ قايتسام», دەگەن دەلق ۇلى ويىمدى قورقا-قورقا كۇيەۋىمە سىزدىقتاتا جەتكىزىپ ەدىم, «دۇرىسى سول! وسىنى ويلاعانىما دا ون ايدىڭ ءجۇزى بولدى. ويىمىز ءبىر جەردەن شىقتى, كەتتىك قاتىن!» دەپ, ءجۇزى جايدارى, جانارى جادىراڭقى, اشەيىندەگى تۇتىقپاسىنىڭ بەلگىسى دە جوق وتىرعان ورنىنان اتىپ تۇرعانى... ەرسۇلتان ماعجان. الماتى وبلىسى. مايرانىڭ «ەنەسى» اسەم مەن مايرا ءبىر سىنىپتا وقيدى ەكەن. ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ اسەم ساباققا باراردا ءۇي تەلەفونىمەن بىرەۋگە سوعىپ, مەكتەپكە بىرگە بارايىق دەيدى. سول كۇنى ولار سايىسقا دايىندالماق بوپ, مەكتەپتە كەشكە دەيىن ءجۇرىپ قالادى. كەش بولعان سوڭ اناسى اسەمدى ۋايىمداپ, ىزدەي باستايدى. اناسى قىزىنىڭ مايرامەن دوس ەكەنىن بىلەتىن. سودان اناسى, وسى قىز تاڭەرتەڭ ءبىر دوسىنا سوعىپ ەدى عوي, ءسىرا مايرا شىعار دەپ, سول تەلەفونعا قوڭىراۋ شالادى. تەلەفوندى ءبىر ۇلكەن ايەل كىسى كوتەرەدى: – اللو؟ – اللو, سالاماتسىز با, ماعان مايرا كەرەك ەدى. – مەن مايرانىڭ ەنەسىمىن, ايتا بەرىڭىز... كۇتپەگەن جاۋاپقا تاڭ قالعان اسەمنىڭ اناسى: – ءسىزدىڭ ۇيدە 8 سىنىپ وقيتىن قىز بار ما؟ – دەيدى. سوندا الگى ايەل: – ءيا, ءبىزدىڭ ايشا دا ساباقتان ءالى كەلمەدى, – دەپتى. سويتسە, ايشانىڭ اناسىنىڭ اتى دا مايرا ەكەن. ال مايرانىڭ ەنەسىمىن دەگەن كىسى ايشانىڭ اجەسى بولىپ شىقتى. پايدا كورۋ ءبىر كۇنى ءۇيدىڭ جانىندا جۇمىس جاساپ جۇرگەن جۇمىسشىلار ءبىر بالانى دۇكەنگە تەمەكى الىپ كەلۋگە جۇمساپ, قولىنا 20 تەڭگە بەرىپتى. ول بالا اكەسىنە بارىپ: – اكە, مەنى تەمەكىگە جۇمساپ جاتىر, بارايىن با؟ – دەيدى. اكەسى: – بارا عوي, بارعانىڭا اقشا سۇرا, – دەيدى. ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ بالاسى اكەسىنە كەلىپ: – اكە, 20 تەڭگە پايدا كوردىم, – دەيدى. اكەسى: – سولاي ما, ولار سەنىڭ بارىپ كەلگەنىڭە اقشا بەردى مە؟ – جوق, تەمەكىنى ءسىزدىڭ اتىڭىزعا جازدىرىپ, 20 تەڭگەنى ءوزىم الدىم, – دەيدى. كامشات جۇباتحانوۆا. اقتاۋ. تىكەنەك ءسوز ايەلدىڭ ميىنان گورى قامىرىنىڭ اشىعانى ءجون. * * * قىسىلعان قىزدىڭ دەگەنى: «الام دەپ الماي كەتتى الباستى!» *** قازاققا ءتان ءسوز: «ءبىر كرەديت دەپ ءجۇرىپ جاتىرمىز». * * * ايەل زاتىنىڭ «پەنسيادان» بۇرىن تۇرمىسقا شىققانى دۇرىس. *** «بايلانىس جوق» دەپ حابارلادى بايلانىسشىلار. * * * باس پەن شىعارمانى قاتار جازۋعا بولمايدى. *** قازىر «كەت» دەسەڭ يت تە كەتپەيدى. * * * بۇگىنگى ءتىلى اششى شالدار – كەشەگى ءتىلى ءتاتتى بالدار. *** تاڭعى تەمەكى تانىستان. * * * جۇمىسى – ءتيىپ, قاشۋ. ماحابباتى – ءسۇيىپ, قاشۋ. *** مەنىڭ ورىسشام قىزىلوردا مەن جەزقازعاننىڭ اراسىنداعى جول سياقتى. * * * قارعىستىڭ جامانى: «ايلىقپەن قال». *** دوللارلى بالا سۇيمەككە جاقسى. * * * قۇلاقتاندىرۋ – قۇلاقتان ۇرۋ. ورىنباسار الجىك. قىزىلوردا. ءبىز دە سىزدەرگە جەتەمىز (بەيىمبەتشە) – ۋا, كىمسىڭ؟ – «پەرۆاشپىن». – جايمىسىڭ؟ – جايمىن. – ۋا, قايدان كەلەسىڭ؟ – ساباقتان كەلەمىن. اقشامنىڭ سوڭىن جۇمساپ تاماقتان كەلەمىن. لەكتسيانى ۇزبەي جازىپ جۇرگەن جايىمىز بار, العاشقى سەسسيانى – 5-كە تاپسىرامىز با دەگەن ويىمىز بار. – وy, ءتورتىنشى كۋرسپەن تانىستىڭ با؟ – تانىستىم. – نە دەيدى؟ – He دەسىن, اقشا سۇرايدى. – قانشا؟ – ءبىر ستيپەنديا. – ءبىر ستيپەنديا؟! – ويباي-اۋ, سوندا نەڭ قالادى؟ – نەم قالسىن, مەن قالام, كىتاپ-داپتەرىم قالادى. – ەندى نە ەتپەكسىڭ؟ – اۋىلدان اقشا كۇتەم. – كۇتسەڭ كۇت, مەن دە سول اقشاڭدى كۇتەم. * * * – ۋا, ءوزىڭىز كىمسىز؟ – «دەدپىز». – جايمىسىز؟ – ۋراگانبىز. «پەرۆاشتاردى» شەتىنەن «تۋراعانبىز». ءتورتىنشى كۋرس بولعان شەنىمىز بار, وقىتۋشىعا جاققان ەبىمىز بار. ءبىز – «كرۋتوي», ءبىز – «بلاتنوي», كۇش سىناسسا ءجۇن بولادى, كىم تەڭ كەلەر, ويپىرموي! – ايتپاقشى, قايدان كەلەسىز؟ – ساباقتان قاشىپ كەلەمىز. «پەرۆاشتاردى» «سىندىرىپ», جالعاندى جالپاعىنان باسىپ كەلەمىز! – ەندى نە ەتپەكسىز؟ – بىتىرەمىز. كەتەمىز. – كەتسەڭىز كەتىڭىز, ءبىز دە سىزدەرگە جەتەمىز! ءۇمىت زۇلحاروۆا. الماتى. وتباسىنداعى «وشاعان» كۇيەۋى ايەلىنە: – جادىرا, مەن فۋتبول كورگەن كەزدە باسقا نارسەنىڭ ءبارىن ۇمىتامىن. – مەن جادىرا ەمەسپىن, ءمادينامىن. * * * ايەلى: – ەركەك دەگەن – ساعىز, باسىندا ءتاتتى, كەيىن ءدامسىز. كۇيەۋى: – دۇرىس ايتاسىڭ, سەندەر – شايناپ-شايناپ ءدامىن كەتىرەتىن اۋىزسىڭدار. * * * ەرى مەن ايەلى قوناققا بارعالى جاتىر. ايەلى: – سەن كوپ ءىشىپ بارا جاتساڭ, مەن ساعان «زيما» دەيمىن, سول كەزدە قويا عوي, جاراي ما؟ – جارايدى. ەرتەسىنە ايەلى رەنجىپ وتىر: – مەن «زيما» دەگەندە قويمادىڭ. ەششە «وگون» دەدىڭ. «وگون» دەگەن نە؟ – «وتتاماشى» دەگەن. * * * – سۇيىكتىم, ساعان تۋعان كۇنىڭە نە الىپ بەرەيىن؟ – وي, بىلمەدىم, جانىم. – وندا ساعان ويلانۋعا ءبىر جىل ۋاقىت بەرەمىن. ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر