ۇلى دالا قوعامدىق جۇيەنىڭ قۇرساۋىن بۇزاتىن, جاڭا باعىتتىڭ ەسىگىن اشاتىن, كۇشتى سەزىمدەگى جىگەرلى, تالاي ءبىرتۋار دارا تۇلعالاردى دۇنيەگە اكەلۋدەن كەندە بولعان ەمەس. ول پاسسيونارلىق تۇلعالار سانانى تەربەيدى, بولمىستى سەرپىلتەدى, جاندى-اردى تازالايدى. وتكەندى سارالاتىپ, بولاشاققا باسقا كوزقاراسپەن قاراتىپ, جاڭاعا داڭعىل جول سالادى. ۇلتىنىڭ نامىسىن جىرتىپ, باسىن بايگەگە تىگەدى. وسىنداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس بىرەگەيى بولاتحان تايجان.
تەرەڭنەن ويلاپ, تەبىرەنە تولعانساق, ۇلتىمىزدىڭ بارشا تاريحى – تاۋەلسىزدىك, حالىقتىڭ باس بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەس. تاۋەلسىز ەل بولۋدىڭ ۇمتىلىسىنا ەرەكشە ۇلەس قوسقان ارداقتى اعامىز كوزى ءتىرى بولسا ناۋرىز ايىندا 75 جاسقا كەلەر ەدى. بولاتحان تايجان قاسيەتتى باياناۋىلدا دۇنيەگە كەلدى. قازاقتىڭ ەجەلدەن جالعاسىپ كەلە جاتقان وزىق داستۇرلەرى, وركەندى ونەرى ونىڭ بويىنا تۋعان جەرىنىڭ توپىراعى ارقىلى دارىدى. ال جاستىق شاعىن الاتاۋدىڭ اياسىندا الماتىدا وتكىزدى. سوعىستان كەيىنگى 50-ءشى جىلدارى الماتى قالاسىنداعى قازاقتىڭ سانىنىڭ ازدىعىنا قاراماستان, نامىستىڭ اتىنا ءمىنىپ, ۇلتىنىڭ ادال ۇلى بولىپ ءوستى. مەكتەپتى التىن مەدالعا ءبىتىردى. زەرەك وسكەن, العىر بالانىڭ جولى بولىپ, ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن ماسكەۋ حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ءبىلىم الدى.
بولاتحان تايجاننىڭ ساياسي شىڭدالۋى XX عاسىردىڭ 60-جىلدارىنداعى «حرۋششەۆتىك جىلىمىق» كەزەڭىنە تاپ كەلدى. بوستاندىقتىڭ جىلى لەبىن ماسكەۋدەگى ستۋدەنتتىك جىلدارى سەزىنۋىنىڭ جولى ءتۇستى. 1963 جىلى پورت-سايد قالاسىنداعى ديپلوماتيالىق جۇمىسىنان بوساپ, ينستيتۋتتاعى وقۋىن جالعاستىرۋعا ماسكەۋگە ورالدى. تۋمىسى بولەك ول, مۇرات اۋەزوۆتىڭ باسشىلىعىمەن قۇرىلىپ, قاناتىن جايا باستاعان «جاس تۇلپار» قوزعالىسىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ كەتتى. جانى جايساڭ, ەلى مەن جەرى دەگەندە ايرىقشا ەلگەزەك جۇرەكتى جاس جىگىتتىڭ ىزدەگەنى دە وسى ەدى.
XX عاسىردىڭ 60-جىلدارى «حرۋششەۆتىك جىلىمىقتان» مۇمكىنشىلىك الىپ ويانعان ۇلتتىق بولمىس ۇلتتىق سانانى جاپپاي قوزعالىسقا يتەرمەلەدى. كەڭەس وداعىنىڭ رەسپۋبليكالارىندا ۇلتشىلدىق جاپپاي ۇلكەن بەلەڭ العانى بەلگىلى.
Əسىرەسە, ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيا مەن ستۋدەنت جاستار قاۋىمداستىقتارى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ نەگىزگى كۇشىنە اينالدى. اتا داڭقى, بابا سالتى, ونەگەلى ءدəستۇرى, ايبارلى كۇشى بولعان حالىقتىڭ بۇل جىلدارعى جاعدايى قازاقستاننان تىس قالالاردا ءبىلىم الىپ جۇرگەن جاستاردى بەيجاي قالدىرمادى. مəسكەۋدە وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى ءبىر مىڭ ەكى جۇزدەن اسا قازاق جاستارى ءبىر مەزگىلدە ءبىلىم الدى. رۋحى باي ادامداردىڭ ۇندەستىكتەرى قاي جەردە جۇرسە دە بىرگە شىعادى. قازاق جاستارى كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى اراسى الشاق رەسپۋبليكالاردا جۇرسە دە, ءبىرىن-ءبىرى كورمەي, ەستىمەي-اق وي-ارماندارى ءبىر جەردەن شىقتى. ۇلتىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەرى جاستاردى كوپ ءىس تىندىرۋعا, ىزگىلىكتى ءىز قالدىرۋعا جەتەلەدى. ءبىلىم الىپ جۇرگەن جاستاردىڭ بىرىگىپ باس قوسۋى زامان تالابى, تىرلىك قامىنان تۋدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
1963 جىلى مۇرات اۋەزوۆ, بولاتحان تايجان, التاي قادىرجانوۆ, Əنۋار سارتباەۆ تورتەۋى ماسكەۋ قالاسىندا ءبىر جارىم ايدىڭ ىشىندە 46 جاتاقحانانى ارالاپ ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزەدى.
جاستۇلپارلىقتار الاش يدەيالارىنىڭ مۇراگەرلەرى, الاش زيالىلارىنىڭ ىستەرىن جالعاستىرۋشى رەتىندە سوتسياليستىك قوعامداعى مۇمكىنشىلىك شەڭبەرىندە جۇمىس جاسادى. ولار كەڭەس وكىمەتى, سوتسياليستىك يدەولوگياعا تىكەلەي ساياسي تۇرعىدا قارسى تۇرماي, توتاليتارلىق جۇيەدەگى رۋحاني, مəدەني-اعارتۋشىلىق سالاسىنداعى كەمشىلىكتەردى كوتەرىپ بەتپە-بەت كەلدى. Əرينە, بيلىك تە, زيالى قاۋىم دا اشىق ايتىلماعانىمەن تۇپكى ماقساتتىڭ تəۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ يدەياسىمەن ساباقتاسىپ جاتقانىن ءتۇسىندى. «جاس تۇلپار» باسشىلارى جاس بولسا دا, قوزعالىستى ۇيىمداستىرۋ, باعىت-باعدارىن انىقتاۋ بارىسىندا وراسان زور ساياسي كورەگەندىك جاسادى. ەڭ الدىمەن جىلدان-جىلعا رۋحاني دۇنيەسى قۇلدىراپ, جىك-جىككە ءبولىنىپ, ۇلتسىزدانىپ تىلىنەن ايىرىلىپ, ىدىراپ بارا جاتقان ۇلتىنا مəدەني اعارتۋشىلىق ءىس-əرەكەتتەر ارقىلى əسەر ەتۋدى كوزدەدى. ولار وتكەننىڭ شىندىعىنىڭ شىمىلدىعى اشىلسا, ۇلتتىڭ كوزى اشىلىپ, ساناسىنىڭ وياناتىنىنا سەندى.
«جاس تۇلپار» ۇيىمى بۇقارا حالىقپەن تىعىز بايلانىس جاساۋىنىڭ ارقاسىندا ەل سەنىمىنە يە بولدى. جاستۇلپارلىقتار ارى ءۇشىن ارپالىساتىن, ەلى ءۇشىن جان قيا الاتىن قازاقتىڭ بالالارىنىڭ ءəلى دە بار ەكەنىن دəلەلدەدى. Əرينە, ولار سوتسياليستىك يدەيامەن ۋلانعان قالىڭ ۇيقىداعى, كۇنكورىستىڭ كۇيبەڭىمەن كولەڭكەگە اينالعان كوپشىلىكتىڭ ەسىن جيناتقىزۋ وڭايعا تۇسپەيتىنىن ءبىلدى. Əلەمدى قاپتاپ تۇنشىقتىرىپ تۇرعان سوتسياليستىك يدەياداعى مەملەكەتتىك جۇيەنى بىردەن قيراتا المادى. بۇل مۇمكىن دە ەمەس ەدى. بىراق ءوز ەلى, ءوز جەرىندە تۇرىپ مəڭگۇرتتەنىپ بارا جاتقان ۇلتىنىڭ ساناسىن سىلكىندىرىپ, زەردەسىن اشۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالدى. جاستۇلپارلىقتاردىڭ ەڭبەكتەرى ەش كەتپەدى. ىستەگەن ىستەرى ەلدى ءبىرجولاتا قۇلدىق, بوداندىق سانادان ارىلتۋعا نەگىز بولدى. الاش يدەياسى جاستۇلپارلىقتاردى دۇنيەگە əكەلدى, ال ولار قازاق جاستارىن وياتتى. تəۋەلسىز, بوستاندىقتاعى ەل بولۋ ءۇشىن ۇلتىنىڭ كوزقاراسىن وزگەرتىپ جاڭا بولمىس, ويلى ساناعا جەتەلەدى. ۇلى دالادا سوناۋ ساق زاماندارىنان بۇگىنگە دەيىن ۇرپاقتار ساباقتاستىعى, بابالار جالعاستىعى ۇزىلمەگەن, اتا-تەك تۋمىسى اجىراماعان قازاقتى بۇراتانا, ءبىلىمسىز, مال باعۋدان باسقا ەشتەڭە قولدارىنان كەلمەيدى دەگەن قاعيدامەن جاستۇلپارلىقتار كەلىسپەدى. Əسىرەسە, بولاتحان تايجان بارلىق كەزدەسۋلەردە اۋىلدى جەردە مەكتەپ بىتىرگەن بالالاردى سىنىبىمەن كومسومول ۇيىمدارىنىڭ قوي باعۋعا جىبەرەتىنىن əشكەرەلەپ, «بۇل ادام قۇقىعىن بۇزۋ» دەپ ايتىپ تا, دəلەلدەپ تە ءجۇردى. «ءبəرىمىز بىردەي قويشى بولساق قۇل بولارمىز, ءبəرىمىز بىردەي تويشىل بولساق جىن بولارمىز», دەپ ايتۋدان جالىقپادى. ول تىڭ يگەرۋ كەزىندەگى ادىلەتسىزدىكتەردىڭ دە بەت پەردەسىن تىرنالاي اشتى. ۇگىت-ناسيحات بارىسىندا باسقا رەسپۋبليكالاردان قازاقستانعا كەلگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە بار جاعداي جاسالىپ, ال ولارمەن بىرگە كەلگەن قازاقتارعا ەشتەڭە تولەمەۋىن «وتارشىلىقتىڭ جاڭا ءتۇرى» دەپ اشكەرەلەدى. قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جاپپاي جابىلۋىن گەنوتسيدتىڭ ءبىر تۇرىنە سانادى.
ادامزات تاريحىندا نە ىستەلىنسە دە ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن ىستەلەدى. جاس تۇلپاردىڭ تۇياعىنىڭ دۇبىرىنەن ويانعان ۇلى دالا توسكەيىندەگى قازاق جاستارى ەشتەڭەدەن تايىنباۋعا اينالدى. Əدىلەتتىلىك جونىندەگى پىكىر-ويلار, جاستۇلپارلىقتاردى كورىپ, سوزدەرىن ەستۋ ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن جاستاردى بۇرىنعىدان دا قاتتى رۋحتاندىرا ءتۇستى. ادام ءوز ەركىندىگى ءۇشىن تالپىنىپ, ايانباي كۇرەسپەسە بولاشاعىنىڭ كۇمəندى, كومەسكى بولا بەرەتىندىگىنە كوزدەرى əبدەن جەتتى. قازاق جاستارى جاستۇلپارلىقتاردىڭ ىقپالىمەن قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە ارالاسىپ, بولاشاقتارى ءۇشىن كۇرەسكە شىقتى. «جاس تۇلپار» ءدۇبىرى قازاق جاستارىنىڭ ساناسىن ءبىرجولاتا سەرپىلتىپ, ازاتتىق كۇرەسىنە جەتەلەدى. دۇبىردەن ويانعان جاستار قازاقستاننىڭ بار ايماعىندا جاسىرىن ۇيىرمەلەر ۇيىمداستىرىپ, ءوز شاما-شارىقتارىنا قاراي, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە ارالاستى. قۇربى-قۇرداستارىنىڭ وي-ورىستەرىن كەڭەيتىپ, ۇلتتىق زەينەنىڭ كۇش-قۋاتىن كۇشەيتتى. قاراعاندىدا «جاس قازاق», قوستانايدا «جاس تۇلەك», وسكەمەندە «ۇلتتىق ماماندارعا ادىلەتتىك توبى», سەمەيدە «تايشۇبار», گۋرەۆتە «ۇشقىن», پاۆلوداردا «جاس ۇلان», تسەلينوگرادتا «تىڭ تۇلپار», «ويان قازاق», شىمكەنتتە «ادىر قاسقىرلارى», الماتىدا «سارىارقا» ۇيىمدارىنىڭ بولعانى سونىڭ ايعاعى. «جاس تۇلپار» قوزعالىسى تاريحىمىزداعى ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسىمىزدىڭ ۇلكەن ءبىر بەلەسى. ول نەمىس اۆتونومياسىنىڭ قۇرىلۋىنا جول بەرمەگەن, جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە ۇلتىمىزدىڭ نامىسىن جانىپ, جاستارعا رۋحاني ازىق بولا العان كۇش!
جاستۇلپارلىقتار الاش ۇرانى, الاش يدەياسى – ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ كورىنىسى دەپ ءبىلدى. قازاق شەجىرەسىنىڭ وسى الاشا حاندىعىنان باستالاتىنىن, ونىڭ كوزىنىڭ كونەدە ەكەندىگىن ناسيحاتتادى. «ەلدىڭ تاريحى وكىمەتتىڭ تاريحى ەمەس, ول ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ تاريحى», دەپ حالىقتىڭ مۇددەسىن ەلدىڭ مۇددەسىمەن قاراستىردى. ال بولاتحان تايجان ۇلتتىق يدەيا مəسەلەلەرىن كوتەرىپ: «حالىق تاريحىن كەسىپ, بولشەكتەۋگە بولمايدى. قازاق حاندىعى, الاشوردا وكىمەتى مەملەكەتتىك قۇرىلىم بەلگىلەرى. قالاي ولاردى ۇمىتىپ قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىلىگى بولعان جوق دەلىنەدى. ۇلت تاريحى قالاي بولعاندا دا ءبىرتۇتاس, ول قايتالانبايدى جəنە دە تۇزەتۋگە كەلمەيدى», دەپ ۇلتتىق يدەيانى مەملەكەتتىلىكتەن ىزدەدى. «رۋحاني توقىراۋ ادامگەرشىلىكتى ازدىرىپ, شىنار شىڭىنا جەتكىزدى. وتىرىك پەن جالعاندىق ءوزىمىزدى عانا ەمەس, جاس ۇرپاقتىڭ قانىنا ءسىڭىپ, كۇندەلىكتى əدەتىنە اينالىپ بارادى. ال ءبىز بولساق, ەشتەڭە بولماعانداي ءمəزبىز. نەسىنە ءمəزبىز, قارنىمىزدىڭ اشپاعانىنا, سوعىستىڭ جوقتىعىنا ما؟ ءبىز وزىمىزگە-ءوزىمىز وتىرىك ايتۋدامىز. ءبىز وتىرىكتىڭ, جالعاندىقتىڭ ق ۇلىمىز. بۇگىندە ءبىز شىندىقتى ايتىپ, رۋحاني دۇنيەلەرىمىز, اينالىپ كەلگەندە جانىمىزدى كىرلەتپەي قورعاۋعا كۇشىمىز جەتپەي تۇر. ءبىز وتكەندەگى قايعى-قاسىرەتىمىزدى, اشتىقتى, جوعالتقانىمىزدى ايتۋدان دا قورقامىز. ول جونىندە ايتاتىن بولساق, سول جامانشىلىق ءتىرىلىپ قايتا كەلەتىن سياقتانادى. ال وتكەننىڭ شىندىعىن ايتپاي, əدىلەتتىلىككە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز بۇگىندە əدىلەتتىلىككە قول جەتكىزگىمىز كەلسە, الدى-ارتىمىزعا جالتاقتاماي, جۇرەگىمىز قالاعان شىندىقتى ايتۋىمىز كەرەك. وتىرىك پەن ەكىجۇزدىلىك ەشكىمگە ەشقاشان وپا əكەلمەگەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ادام الدىمەن ۇياتىن ساقتاپ, ابىرويىنان ايىرىلماۋى ءتيىس. ەڭ باستىسى, بۇل وزىڭە عانا ەمەس, سەنەن ۇلگى الىپ وتىرعان بالا-شاعاڭا, ۇرپاعىڭا كەرەك. حالىق كگب مەن زاڭ ورگاندارىنان قورىقپاۋلارى كەرەك, قايتا ولار سەندەردەن قورقۋلارى كەرەك», دەگەن بولاتحان تايجاننىڭ جالىندى سوزدەرى تىڭداۋشى جۇرتتىڭ قۇرساۋلانعان جان دۇنيەسىن ءجىبىتتى. ءوز پىكىرى جوق ادام ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تانىپ ءبىلىپ, قاستەرلەمەيدى. رۋحاني دەڭگەيى تومەننىڭ جان دۇنيەسى ولقى. كەڭەس وكىمەتى بيلىگىنىڭ از ۇلتتاردىڭ انا ءتىلىن, ءدىنىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن جويۋعا بار كۇشىن سالعانى بەلگىلى. ويتكەنى, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن جوعالتقان ادام تۇلعا بولىپ, حالقىنا قىزمەت جاساي المايدى.الاش يدەياسىنان نəر الىپ سۋسىنداعان جاستۇلپارلىقتار ەشتەڭەدەن تايسالمادى. الدى-ارتىن ويلاپ جالتاقتامادى.
ۇلتتىق سانانىڭ ويانىپ, جاستاردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋى كەڭەس وداعى وكىمەتىن جايباراقات قالدىرا المادى. كگب سوتسياليستىك جۇيەگە قارسى ادامدارمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ ءۇشىن ارنايى بولىمدەر اشتى. قوعامنىڭ بار سالاسىندا وزدەرىنە تىڭشى ۇستادى. قازاقستاندا جاستارمەن كۇرەس «جاس تۇلپار» ۇيىمىنا بايلانىستى بولدى. اسىل تاستاي ۇلتىنىڭ بولاشاعىن ويلاعان تالاي قازاق ازاماتتارىن قايىستىرعان كەڭەستىك جۇيەنىڭ بار دۇلەي كۇشى ەندى جاستۇلپارلىقتارعا باعىتتالدى. جاستۇلپارلىقتاردىڭ اراسىنا تىڭشى جىبەرىپ, باقىلاۋعا الدى. بارلىق كەزدەسۋلەردە كىمدەر بولدى, نە دەلىندى ءبəرى-ءبəرى جىپكە تىزىلگەندەي كەرەك جەرىنە جەتكىزىلىپ وتىردى. قازاقستان مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ىستەگەن جۇمىسىن مəسكەۋگە حابارلاپ, بىرىگىپ جاستارعا قارسى شارالار, ارانداتۋشىلىقتار جاسادى. 1966 جىلعى 28 ناۋرىزدا قازاقستان مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنەن مəسكەۋگە جىبەرىلگەن اقپاراتتا «جاس تۇلپار» ۇيىمى جونىندە بىلاي دەلىنگەن: «... ۆ پەريود زيمنيح كانيكۋل, ۆ ناچالە فەۆراليا 1966 گودا ۆ گ. الما-اتا ناحوديليس نەكوتورىە ۋچاستنيكي تۆورچەسكوگو وبەدينەنيا «جاس تۋلپار», سوستوياۆشەگو يز كازاحسكوي مولودەجي, وبۋچايۋششەيسيا ۆ ۆۋزاح موسكۆى, لەنينگرادا, ۋكراينى ي پريبالتيكي. ۆ چاستنوستي, اۋەزوۆ مۋرات – اسپيرانت ۆوستوچنوگو فاكۋلتەتا مگۋ, پرەدسەداتەل «جاس تۇلپار»; تايجانوۆ بولاتحان – ستۋدەنت ينستيتۋتا مەجدۋنارودنىح وتنوشەني; يبراەۆ شاميل – ستۋدەنت ريجسكوگو اۆياينستيتۋتا; سۋلەيمەنوۆ تيمۋر – ستۋدەنت ودنوگو يز لەنينگرادسكيح ۆۋزوۆ; قوسپانوۆ سارسەنگالي – ستۋدەنت لەنينگرادسكوگو ەلەكتروتەحنيچەسكوگو ينستيتۋتا; سەمبين امانگەلدى – ستۋدەنت موسكوۆسكوي كونسەرۆاتوري, سماتاەۆ سوفى – ستۋدەنت موسكوۆسكوگو ينستيتۋتا سۆيازي. ۆ گ. الما-اتا يمي بىلي پروۆەدەنى تري ۆسترەچي س پرەدستاۆيتەليامي كازاحسكوي مولودەجي گورودا, ۆ كوتورىح تاكجە پرينيمالي ۋچاستيە نەكوتورىە الماتينسكيە پيساتەلي, جۋرناليستى, حۋدوجنيكي ي ستۋدەنتى پريبىۆشيە پو ينيتسياتيۆە م.اۋەزوۆا, يز گورودوۆ كاراگاندى, چيمكەنتا, سەميپالاتينسكا ي يز درۋگيح گورودوۆ كازاحستانا».
جاستۇلپارلىقتار زامانداستارىمەن سالىستىرعاندا كوش بويى وزىق تۇرعان, وي-ءورىسىنىڭ, دۇنيەتانىمىنىڭ, جالپى ينتەللەكتىسىنىڭ جوعارى دəرەجەدە بولعانىمەن قوسا ەڭ باستىسى, ۇلتشىل بولدى. ەر مەن ەلدىڭ, حالىق پەن باتىردىڭ, ەرلىك پەن ەزدىكتىڭ ديالەكتيكالىق سىرىن تۇسىنە ءبىلدى. ولار نامىسشىل جاستار بولدى. «تəۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا بۇيىرماعان. بارىمىزعا قاناعات. كەڭەس وكىمەتى امان بولسىن, بۇدان جامانىمىزدا دا تويعا بارعانبىز, ءبىر ءجونى بولار» دەۋشىلەر قاتارى كوبەيگەن زاماندا ءومىر سۇرسە دە, ۇلتتىق نامىستارىن تومەندەتكىزبەي, تۋ قىلىپ بيىك ۇستادى. قايدا جۇرسە دە, قاي سالادا قىزمەت ىستەسە دە قازاق ەكەنى بەسەنەدەن ءبىلىنىپ, ءيسى شىعىپ تۇردى. بىلىمىمەن, ادامگەرشىلىكتەرىمەن كورگەننىڭ كوزىن تويدىرىپ, جاس ۇرپاققا «مەن دە سونداي بولايىنشى» دەگەن وي سالدى. جۇرگەن جوق, ۇشتى, قورقىپ بۇققان جوق, ۇلتى ءۇشىن قاۋىپ-قاتەرگە باستارىن تىكتى.
«انادان شىققان ءتىلىمىزدى, اتادان ءوربىگەن تاريحىمىزدى بىرىزدىلىككە سالىپ, حالىقتىڭ انا ءتىلىن, تاريحي ساناسىن قايتارۋ, قاز قالپىنا كەلتىرۋ بۇدان ارتىق يگى تىلەك, يگى ماقسات بولۋى مۇمكىن ەمەس», دەگەن سوزدەردى اكادەميك ماناش قوزىباەۆ جاستۇلپارلىقتارعا ارناعان. ويشىل-جۋرناليست جانبولات اۋپباەۆ «جاستۇلپارلىقتار ماسكەۋدە ءجۇرىپ-اق, ءىس-ارەكەتتەرى ارقىلى وزدەرىنە ماڭگىلىك ءومىر سىيلاعان ازاماتتار», دەپ جازدى. 60-شى جىلدارى وسىنداي يگىلىكتى ءىستىڭ باسىندا, ۇلى ماقساتپەن حالقىنا ۇلتىم دەپ ۇمتىلعان جاستۇلپارلىقتار كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگىسىن ايتتى.
بولاتحان تايجاننىڭ تازالىعىنا, پاراساتتىلىعىنا ساي تاعدىر وعان جومارتتىعىن كورسەتتى. تالانتتارىمەن بىرگە دۇنيەگە كوزقاراسى, ارمانى ءبىر دوستاردى سىيلادى. جۇرەكتەرى ۇلتىم دەپ سوققان تەمىرحان بەكتىباەۆ, شايسۇلتان شاياحمەتوۆ, مۇرات اۋەزوۆ, بەرىك امانجولوۆ, مۇرات عىلمانوۆ, ماقاش ءتاتىموۆ, سوۆەتقازى اقاتاەۆ, مارات ءجۇنىسوۆ, بازار داميتوۆ, ومىرسەرىك قاسەنوۆ جانە دە باسقا ازاماتتاردى ومىرلىك جولداس ەتتى. ءتىپتى, كەيىن اقىن, بالۋان شايسۇلتان شاياحمەتوۆ دوسىمەن مىڭجىلدىق قۇدا بولىپ, بالالارى ءۇمىت پەن بەيىمبەتتەن ورتاق نەمەرەلەر ءسۇيدى. ۇلىنىڭ ەسىمىن دوسىنىڭ اكەسى كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ قۇرمەتىنە مۇحتار دەپ قويدى.
ال 60-جىلداردىڭ سوڭى, 70-جىلداردىڭ باسىندا قازاقستان كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا «مەملەكەتتىك سوتسياليزم» باعىتىن ۇستاندى. دۇنيە جۇزىندەگى سوتسياليستىك جۇيە قارقىندى دامۋى ءۇشىن ءوز حالقىنا شەكتەۋ قويىلىپ, باسقاعا قامقورلىق جاسادى. بۇل «پلانەتارلىق قامقورلىق» كەڭەس وداعى حالقىنا əلەۋمەتتىك əدىلەتسىزدىكتى كۇشەيتتى. سوتسياليستىك يدەولوگيا بوداندىقتىڭ جاڭا ءتۇرىن, ياعني, سانانى قۇرساۋلاپ, ويدى شەڭبەرلەپ كوپشىلىكتىڭ جوعارعى جاقتىڭ تۇجىرىمىمەن ءجۇرۋىن ۇيرەتتى. مۇنىڭ سوڭى وزگەنىڭ ايتقانىمەن ساناسپاي ەشتەڭە ىستەمەۋگە, وزىڭە سەنبەۋىڭە əكەلىپ سوقتى.
قازاق ەلىنىڭ قانداي دا ۇلكەندى-كىشىلى جالپىۇلتتىق مəسەلەلەرىنەن جاستۇلپارلىقتار شەت قالىپ كورگەن ەمەس. «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى ەندى ۋاقىت ورىسىمەن بىرگە ارشىنداپ, وزدەرىن ۇيىم شەڭبەرىندەگى جۇمىسپەن عانا شەكتەمەدى. ولار ۇلت مۇددەسىنە قاتىستى جۇمىستارعا تىكەلەي ارالاسىپ, əرقايسىسى ءوز دەڭگەيىندە, جۇمىس ىستەيتىن, تۇراتىن جەرلەرىندە بەلسەندىلىك كورسەتتى.
Əلەم دامۋىنداعى وزگەرىستەرگە ساي كەڭەس وداعى بەدەل-ىقپالىنان ايىرىلىپ قالماۋى ءۇشىن جەكەلەگەن رەسپۋبليكالارعا حالىقارالىق دەڭگەيدە شارالار وتكىزۋىنە رۇقسات بەردى. وكىمەت يدەولوگيالىق قاجەتتىلىكتەن تəۋەلسىزدىكتەرىن جاڭا العان ازيا جəنە افريكا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋعا مۇددەلى بولدى. «كاپيتاليستىك ەمەس», «دامۋشى مەملەكەتتەر» دەگەن ۇعىم جاساپ, بۇل ەلدەردى امەريكا مەن ەۋروپاعا قارسى قويدى. وسىنداي يدەولوگيالىق شارالار اياسىندا ازيا جəنە افريكا مەملەكەتتەرى اقىن-جازۋشىلارىنىڭ سيمپوزيۋمى الماتىدا وتەتىن بولدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى Əنۋار ءƏلىمجانوۆ باستاعان كوميسسيا قۇرىلىپ, ۇلكەن دايىندىقتار جۇرگىزىلدى. ازيا جəنە افريكا ەلدەرى اقىن-جازۋشىلارىنىڭ V كونفەرەنتسياسى 1973 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا الماتىدا ءوتتى. بۇل سيمپوزيۋمدا جاستۇلپارلىقتار باسقا قىرىنان كورىنىپ, بىلىمدىلىكتەرىمەن ەرەكشەلەندى. كونفەرەنتسيادا ازيا جانە افريكا جازۋشىلارى اسسوتسياتسياسىنىڭ توراعاسى يۋسەف ەس سيبايعا تəرجىمەشى بولعان بولاتحان تايجاننىڭ ءرولى زور بولدى. بولاتحان تايجان جونىندە ۇلكەن ينتەللەكت يەسى, اياۋلى ازامات, əدەبيەت سىنشىسى ساعات Əشىمباەۆ: «يۋسەف ەس سيباي سياقتى تەرەڭ ويلى, تۇڭعيىق ءبىلىمدى قالامگەردىڭ مىنبەلەر مەن تەلەديدارداعى اراب تىلىندە سويلەگەن ءسوزىن ىلەسپە əدىسپەن ورىسشا-قازاقشاعا اۋدارۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ۇلت نامىسى دەپ ايتارلىق وسى سىندا بولاتحان ەرلەدى. ءسويتىپ, ول لوگيكاسى جۇيرىك, ويلاۋ ماشىعى جوعارى ينتەللەكت يەسى ەكەنىن كورسەتتى. بۇگىنگى قازاق جاستارى مىنە, وسىنداي بولۋى كەرەك», دەپ «لەنينشىل جاس» گازەتىنە اسپانداتا جازدى.
يۋسەف ەس سيباي الماتىدان كەيىن ەرەۆان, ماسكەۋ قالالارىنداعى ءىسساپارىندا بولاتحان تايجاندى قاسىنا ەرتىپ ءجۇردى.
قازاقستاندا تاۋەلسىزدىكتىڭ ارايلى تاڭى اتتى. بەيمəلىم ءبىر قۋانىش جان دۇنيەنى, بۇكىل ىقىلاسىمىزدى ەرىكسىز باۋرادى. كوكىرەكتى كەرىپ كەۋدەنى وتقا تولتىرىپ, ەركىن لاپىلدايتىن بولدىق. بوستاندىقتىڭ بۋى قيىندىققا قىسىلتپاي, كەمشىلىككە الاڭداتپاي ەڭسەنى كوتەردى. تەڭەۋى جوق قۋانىش – تاۋىمىز شاعىلىپ, بەتىمىز قايتقان كۇندەردى ۇمىتتىردى. كوكسەگەنى كوكتەن ءتۇسىپ, ارماندارى ورىندالعان قازاق جۇرتىنىڭ جارقىراعان كوز نۇرلارى جۇزدەرىنە توگىلىپ جاسارىپ كەتتى.
بولاتحان تايجاننىڭ ومىرىندەگى جۇلدىزدى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى «جاس تۇلپار» قوزعالىسىمەن بايلانىستى بولسا, ەكىنشىسى ديپلومات رەتىندە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنا قوسقان ۇلەسى بولدى. قازاقستاندى اراب الەمىنىڭ تانىپ, قارىم-قاتىناستارىنىڭ وتە جاقسى بولۋىندا بولاتحان اعامىزدىڭ ورنى ەرەكشە.1993-1999 جىلدارى ول ءبىر مەزگىلدە قۇرامىندا ەگيپەت, ماروككو, تۋنيس, يوردانيا, سيريا, ليۆيا سياقتى جەتى مەملەكەتتى بىرىكتىرگەن ايماقتىق ەلشىلىكتى باسقاردى. قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنا باي اراب مەملەكەتتەرىنەن ينۆيستيتسيالاردىڭ كەلۋىنە جول اشتى. مۇسىلمان الەمىمەن مادەني-رۋحاني بايلانىستاردى نىعايتتى. ەلشىلىكتەگى ەڭبەك بارىسىندا قازاقتىڭ كىم ەكەنىن اراب جۇرتىنا كەڭىنەن تانىتىپ, سۇلتان بەيبارىستىڭ تۋعان جەرىن الەمگە پاش ەتتى. مىسىردىڭ استاناسى كاير قالاسىندا اباي كوشەسىنىڭ اشىلۋى سونىڭ ايعاعى.
وتكەندى بىلمەسەك, بولاشاققا قالاي بارارمىز. كەتكەنىمىزدى قادىرلەمەسەك, جاڭا ۇرپاققا نە دەرمىز. قازاق قاشاندا ەلىن قورعاعان باتىرلارىن, ءادىلىن ايتقان بيلەرىن توبەسىنە كوتەرىپ ءپىر تۇتىپ,ۇرپاعىن سول رۋحتا تاربيەلەگەن. ءداستۇر جالعاسۋدا. بولاتحان تايجاننىڭ ۇلتسۇيگىشتىگى قازاقتىڭ جىگەرىن كۇشەيتۋگە, ۇلتتىق بولمىستىڭ شىڭدالۋىنا اسەرىن تيگىزگەنى ايدان انىق. ويتكەنى, ول جاستايىنان ۇلتىنىڭ اسىلدارىن بۇگىنگى ۇرپاققا جۇعىستى ەتتى.
بۇگىندە بار قازاق, ۇلان-عايىر اتا-بابا جەرىندە كوك بايراعىن جەلبىرەتىپ, تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىن اتاۋعا قىزۋ دايىندىق ۇستىندە. ومىردەن ەرتە وزباعاندا بولاتحان اعامىز دا ايتۋلى مەرەكەنى قارسى الۋعا بارىنشا قامدانىپ, جايراڭداپ جۇرەر ەدى. ك ۇلىمدەگەن كوزدەرىنەن كوزىلدىرىگىن الىپ, اسىقپاي ءسۇرتىپ: «قالايسىڭدار؟», دەپ جىميا قارار ەدى.
ءامىرجان الپەيىسوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.