سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى

قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى كاۋكەن كەنجەتاەۆتىڭ تۋعانىنا – 100 جىل

كاۋكەن كەنجەتاەۆ! ونەگەلى ءومىر يەسىنىڭ وسكەن ورتاسىن تۋرالى ايتساق, الدىمەن اكەسىنىڭ انشىلىك ونەرىنە سوقپاي وتە المايمىز. جەزدەسى قالي ءانشى, ىسقاقباي كۇيشى, دۇيسەنباي ەرتەگىشى, راحمەتقوجا قيسساشى ەدى. كەلەشەگىن ەسكەرىپ, ءانشى قالي كەنجەتايعا: «كەنجاعا, مىنا بالالارعا دومبىرا ىستەپ بەرىڭىز, ۇيرەنسىن. ونەرگە باۋلىپ, ءوزىڭ ايتاتىن تاماشا اندەرىڭدى وسىلارعا ۇيرەت. تەز ۇيرەنىپ كەتەدى» – دەيتىن. «...قولىمىزعا دومبىرا ۇستاتىپ ونەرگە باۋلىپ, ءان ۇيرەتتى, تاقپاق وقىتتى», – دەيدى كاۋكەن اعا ءوزىنىڭ ءبىر ەستەلىگىندە. كەنجەتايدان تاراعان ءۇش ۇلدىڭ كىشىسى كاۋكەنگە, اعالارى ابدان مەن شاكەننىڭ تيگىزگەن ىقپالى زور. تەتەلەس وسكەن تالانتتى اعاسىنا ەلىكتەگەن بالالىق شاقتاعى اسەردىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! شاكەننىڭ بويىنداعى ونەر كوزىنىڭ بۇلاعىمەن سۋسىنداپ وسكەن كاۋكەن ق ۇلىن-تايداي بىرگە وسكەن باۋىرلارىمەن بىرگە دومبىراعا قوسىلىپ ءان ايتىپ, شاعىن اسپاپتى انسامبلدە ورىنداۋشىلىعىمەن اۋىلداعى توي-مەرەكەلەردىڭ ءسانىن كەلتىرەتىن. ول ءتىپتى 1934 جىلى اعاسى قاجىمۇراتپەن العاش وقۋ ىزدەپ الماتىعا اتباسىن تىرەگەندە, الدىمەن ەل قاتارلى ماماندىق تاڭداۋدى, وقۋعا ىلىگۋدى ماقسات تۇتادى. قايتكەندە دە وقۋ-توقۋسىز بولمايتىنىن تۇسىنگەن جاس كاۋكەن ءبىر مەزگىلدە ءۇش بىردەي وقۋ ورنىنا ءوتىنىش جازىپ, قالاي بولعاندا دا بىرەۋىنە ىلىگۋدى ارماندايدى. ءبىر مەزگىلدە بايلانىس تەحنيكۋمىنا قوسا پەداگوگيكا جانە اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتتارىنا باعىن سىناعان ونىڭ جولى بولماي قۇلاپ قالادى. بىراق تۋىستارىنا بىلدىرمەۋ ماقساتىندا كاۋكەننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىندا وقيتىن ستۋدەنتتەرمەن بىرازعا دەيىن ساباققا بارعانى وتكەن تاريحتىڭ وتە ءبىر قىزىقتى بەت­تەرى سانالادى. ستۋدەنتتەر ءتىزى­مىندە جوق كەنجەتاەۆتى اۋديتوريا­دان شىعارىپ جىبەرمەك بولعان وقىتۋ­شى­نىڭ تالابىنا كاۋكەن اۋىل بالاسىنا ءتان اڭعالدىقپەن جانە قۇشتارلىقپەن جاۋاپ قاتادى. الگى وقىتۋشى ىنتالى جىگىتتىڭ بىلىمگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن باعالاعاندىقتان ينستيتۋتقا قابىلدايدى. وسى ءبىر شاعىن ومىرلىك ەپيزودتىڭ وزىنەن بوزبالا كاۋكەننىڭ بويىنداعى كەرەمەت قاراپايىم ادامي قاسيەتتەرىن, ايتقان سوزىنە ادامدى يلاندىرماي قويمايتىن ارتىستىك قابىلەتىن دە قوسا اڭعارامىز... ينستيتۋتتىڭ جانىنان كور­كەم­ونەرپازدار كلۋبى ساحناسىنداعى «كوزىل­دىرىك», «ءبىر شالبار» سەكىلدى قويى­لىمدارعا قاتىسىپ, شاعىن ءرول­دەر­مەن كورىنەدى. وسى كەزدە رەسپۋب­ليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تالانتتى جاستار ىزدەستىرىلىپ, ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسى جانىنداعى قازاق وپەرا ستۋدياسىنا تالاپكەرلەردى قابىلداۋ تۋرالى حابارلاندىرۋلار ىلىنەدى. ىزدە­گەنگە سۇراعان دەمەكشى, كاۋكەنگە بۇل حابار جىل قۇسىنداي جىلى جاڭا­لىق بولاتىن. ولەردەگى ءسوزىن ايتىپ تۇسكەن وقۋىن قالاي تاستاپ كەتپەك... قا­بىلداۋ كوميسسياسىنىڭ ءتورا­عاسى, اكتەر قاليبەك قۋانىشباەۆ, مۇشە­لەرى لەنينگرادتىق جاس كومپوزيتور ەۆگەني برۋسيلوۆسكي بولاتىن. بويىن­داعى تابيعي تالانتى مەن مۋزى­كاعا قابىلەتى كاۋكەندى ستۋدياعا قابىل­داۋعا جەتىپ-ارتىلاتىن. جاس جىگىت­تىڭ قۇلاققا جاعىمدى ەستىلەتىن تابيعي باري­تون داۋىسى اقان سەرىنىڭ «قارا تورعاي» ءانىن ورىنداعاننان كەيىن كوميس­سيا مۇشەلەرىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ول ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسى جانىن­داعى قازاق وپەرا ستۋدياسىنا قابىل­دانعاندار تىزىمىنە ىلىنەدى. اتا-انا باۋىر ەتى – بالاسىن وڭاي­لىقپەن الىسقا قالاي قيىپ جىبەرەدى؟! رەجيسسەر س.قوجىقوۆتىڭ «قىز جىبەك» فيلمىندە ءوزى سومداعان بازاربايدىڭ ۇلى تولەگەن الىس جولعا اتتاناردا رۇقسات بەرمەيتىن كەرەمەت ەپيزودى بار. اينالاسىنداعى بارشا حالىقتى ۋىسىندا ۇستاعان بازارباي بەينەسى – كاۋكەننىڭ سومداعان ەڭ ءبىر ەستە قالارلىق ەلەۋلى وبرازى. بۇل – فيلمدەگى اسەرلى كورىنىستەردىڭ ءبىرى. سول كورىنىستەگى تولەگەن بويىنداعى قۇلازۋ سەزىمى جاس كاۋكەننىڭ ماسكەۋگە بارار كەزىندە بولعاندىعىن كورەمىز. اكە-شەشەدەن الىستاعى باۋىرلارىنا باس-كوز بولىپ جۇرگەن اعاسى قاجىمۇراتتىڭ رۇقساتىن الۋ ءۇشىن الدىنان وتكەندە, اعاسىنىڭ تۇبەگەيلى قارسى بولۋى الىپ-ۇشقان كوڭىلىن سۋ سەپكەندەي باسادى. بىراق بۇل تولەگەننىڭ زامانى ەمەس, كاۋكەن سە­كىلدى وقۋ-ءبىلىمدى ماقسات تۇتقان جاڭا قازاق جاستارىنىڭ سەرپىلىسكە تۇسكەن ەرەكشە ءبىر رومانتيكالىق كەزى بولاتىن. ءوزى سەكىلدى ءحالدى باسىنان كەشكەن قازاقتىڭ بولاشاق تالانتتى كومپوزيتورى مۇقان تولەباەۆ تا مۇنى شەشۋدىڭ توتە جولىن ويلاستىرىپ قويعان ەكەن. دەر كەزىندە دوسىنىڭ «اقىل بەرۋى» ارقاسىندا وزگەلەرگە ءتىس جارماستان جاسىرىن تۇردە جولعا قاجەت زاتتارىن جيىستىرىپ, ماسكەۋ قالاسىنا پويىزبەن ءبىر-اق تارتىپ كەتكەن ەكەن. كەيىن تۋعان-تۋىستارىنا كەشىرىم سۇراپ, حات جازادى. جاس ونەرپازدىڭ بولاشاعىن ايقىنداعان وسى ءبىر وقۋ ءبىلىم ساپارى ءبىز بىلەتىن كاۋكەن كەنجەتاەۆتىڭ كاسىبي ءانشى, اكتەر, رەجيسسەر, سان ءتۇرلى ونەرپاز بولىپ قالىپتاسۋىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ەدى. كاۋكەن اعامىز ءوزىنىڭ كىتابىندا: «ماعان قازىر «ومىرىڭدەگى ەڭ قىزىقتى كۇندەرىڭدى ايت» دەسە, مەن وندا ەش ويلانباستان موسكۆادا وقىعان كۇندەرىمدى اتار ەدىم. نەگە دەسەڭىز: مەن موسكۆانى ءبىرىنشى رەت كوردىم. ءومىر مەكتەبىنىڭ دە, ونەر مەكتەبىنىڭ دە تىلسىم سىرلى ەسىگىن العاش اشىپ, سول ونەر شىڭىنا دا تۇڭعىش رەت سوندا جۇرگەندە قول سوزدىم» – دەيدى. اتاقتى وپەرا انشىلەرى نەجدانوۆا, وبۋحوۆا, لەمەشەۆ, كوزلوۆسكي, بارسوۆا, ماكساكوۆا, پيروگوۆ, نورتسوۆ, حاناەۆ, الەكسەي جانە اندرەي يۆانوۆ, ت.ب. ونەرىن كورىپ, تىڭداپ وسكەن قازاق جاستارىنىڭ «بولماسا دا ۇقساپ باعۋعا» تىرىسقانى انىق. وسىنداي ورتادا جاس كاۋكەننىڭ انشىلىك ونەردىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنۋگە دەگەن قۇلشىنىسى ارتىپ, بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ جاقسى وقۋعا تالپىندى. كوپتەگەن ۇلتتاردىڭ وكىلدەرىمەن قاتار ءبىلىم العان رامازان ەلەباەۆ, ءالي بازانوۆ, مۇقان تولەباەۆ, ماعاۋيا كوشكىنباەۆ باستاعان 30-دان اسا قازاق جاستارى تاباندىلىق تانىتىپ, ەلدەگى اعالارىنىڭ ءۇمىتىن اقتاۋعا بارىن سالادى. ستۋديا كەلەسى جىلدارى بايعالي دوسىمجانوۆ, شابال بەيسەكوۆا, بەكەن جىلىسباەۆ سەكىلدى تالانتتى ستۋدەنتتەرمەن تولىعادى. وزگەلەر سەكىلدى جاس ءانشى كاۋكەننىڭ كۇنى مەن ءتۇنى وقۋ-ۇيرەنۋمەن وتەدى. وقۋعا بار ىنتاسىمەن بەرىلىپ ديپلوم الۋعا دايىندالىپ جۇرگەن ونەرپاز جاستاردىڭ بولاشاق جوسپارلارىن, ارمان جولىن شورت كەسكەن سوعىستىڭ زاردابى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. بايعالي دوسىمجانوۆ, ءاشىم ماتىباەۆ, قاپان مۋسين, ءمۇسلىم اسىلبەكوۆ, ت.ب. كوپتەگەن ونەرپازدار الدىمەن ماسكەۋ قالاسىنىڭ قورعانىس شەبىن جاساۋ ءۇشىن قۇرىلعان ەرىكتىلەر قاتارىنا بارىپ قوسىلادى. ارادا از عانا ۋاقىت وتكەندە اسكەري جەتەكشى كومانديرلەردىڭ قىسقا كۋرسىنان كەيىن قان مايدانعا اتتانادى. ك.كەنجەتاەۆ 1942-1946 جىلدارى ارالىعىندا حاباروۆ قالاسىنداعى شەكاراشىلار انسامبلىندە ونەر كور­سەتەدى. اسكەري گارنيزوندار مەن قىزىل ارميانىڭ توپتاسقان بازالا­رىن­دا جاۋىن­گەرلىك رۋحتى كوتەرۋ ماق­ساتىن­داعى كونتسەرتتىك باعدار­لاما­لاردا ك.كەنجەتاەۆ كونتسەرتتىك رەپەرتۋارى بويىنشا ءارتۇرلى باعىتتاعى – وتان, پارتيا, ەل مەن جەر تۋرالى پاتريوتتىق تاقىرىپتاعى اندەردى ورىندايدى. 1946 جىلدان باستاپ اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ءانشىسى رەتىندە ليريكالىق, درامالىق باريتون داۋىسقا جازىلعان پارتيالاردى شىرقايدى. تەاترداعى انشىلىك جۇمىسىن جالعاستىرا ءجۇرىپ 1948 جىلى قازاق ونەرىنىڭ جانا­شىرى, ۇيىمداستىرۋشىسى, كونسەر­ۆا­توريا رەكتورى احمەت جۇبانوۆ­تىڭ اقىل-كەڭەسىمەن الماتى كونسەرۆاتوريا­سىنىڭ جەكە ءانشى ماماندىعى بويىنشا ا.م.كۋرگانوۆتىڭ كلاسىنا ءتۇسىپ, ەكى جىل وقيدى. تالاي ونەرپازعا ۇلكەن ساحناعا جولداما بەرگەن ۇلاعاتتى ۇستازىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن الماتى كونسەرۆاتورياسىنىڭ ستۋدەنتتەرى بۇكىل­وداقتىق كونسەرۆاتوريالار ءانشى­­لەرى بايقاۋىندا توپ جارادى. تەنور بەكەن جىلىسباەۆ, باريتون كاۋ­كەن كەنجەتاەۆ پەن ەرمەك سەركە­باەۆ ماسكەۋ كونسەرۆاتوريا­سى­نىڭ پرو­­فەس­سور­لارى ا.نەجدانوۆا, ي.كوزلوۆ­سكي سە­كىلدى تانىمال وپەرا ونەرى شەبەر­لەرىنىڭ ەرەكشە ىقىلاسىنا يە بولادى. تەاتردىڭ سوعىستان كەيىنگى جىل­دار­عى كۇشى تىڭ بەلەستەردى باعىن­دى­رۋ­عا جۇمىلدىرىلدى. كاۋكەن كەنجە­تاەۆ­تىڭ وپەرا ساحناسىندا ورىنداعان پارتيالارى نەگىزىنەن ورىس, قازاق وپەرا ترۋپپاسىنىڭ رەپەرتۋارىنا قويىلعان وپەرالاردان جاساقتالعان. ءانشى العاشقى كۇننەن باستاپ ۇلتتىق رەپەرتۋارعا ەمىن-ەركىن كىرىسىپ كەتسە, ورىس, ەۋروپا كومپوزيتورلارىنىڭ كلاسسيكالىق رەپەرتۋارىنان دا سۇيەك­تى وبرازدار قاتارىن سومدادى. ول ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ «ەر تارعى­نىن­داعى» – تارعىن, «قىز جىبەگىندەگى» – بەكەجان, «جالبىرىنداعى» – جالبىر, «دۋدارايىنداعى» – سەمەن, م.تولەباەۆتىڭ «ءبىرجان-ساراسىن­داعى» – جانبوتا, ج.بيزەنىڭ «كارمەن­ىن­دەگى» – ەسكاميلو, ا.پ.بورودين­نىڭ, ا.گ. رۋبينشتەيننىڭ «دەمونىن­داعى» – دەمون, س.ۆ.راحمانينوۆ­تىڭ «الەكوسىنداعى» – الەكو, دج.ۆەردي­دىڭ «ايداسىندا» – اموناسرو, م.گلين­كانىڭ «رۋسلان مەن ليۋدميلاسىنداعى» – رۋسلاننىڭ پارتيالارى بولاتىن. بۇل پارتيالار ورىنداۋشىنىڭ داۋىس دياپازونى مەن مۋزىكالىق دايىن­دىعىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن كوتەر­گەن, تولىققاندى ورىنداۋشىلىق شەبەر­لىگىمەن كوزگە تۇسكەن ءانشىنىڭ سۇبەلى جۇ­مىستارى بولىپ سانالادى. تەاترداعى انشىلىك ونەردىڭ كوپ جاعدايدا كەيىن رەجيسسۋراعا ۇلاسىپ جاتاتىن كەزدەرى ءجيى كەزدەسەدى. بۇل – قازاق وپەرا تەاترىنىڭ تاريحىندا كاۋكەنگە دەيىن, كاۋكەننەن كەيىن دە بار, جالعاسىپ كەلە جاتقان ءداستۇر. الدىڭعى اعا بۋىن ءانشى-اكتەرلەر قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, قانابەك بايسەيىتوۆ رەجيسسەر مامانداردىڭ جوقتىعىنان وزدەرى قويۋشى, وزدەرى رولدە ورىنداۋشى رەتىندە وپەرا تەاترىنىڭ العاشقى 20 جىلىندا كورىنسە, كاۋكەننەن كەيىنگى كەزەڭدە وپەرا رەجيسسۋراسىنا ويىسقان ءانشى­لەردەن عافيز ەسىموۆتى اتاۋعا بولادى. ك.كەنجەتاەۆتىڭ تەاترداعى رە­جيس­­سەرلىك جۇمىستارىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. ونەر­دە, شىعارماشىلىق ىزدە­نىستە بويىنداعى بايقامپازدىعى, ورىن­داعان پارتياسىنىڭ وزىندىك جەكە رەجيس­سۋرالىق جەلىسىن وبرازدار الە­مىن جاساۋى ونىڭ رەجيسسەرلىك قابى­لەتىن تانىتا تۇسەدى. ول وپەرا قويعاندا نەگىزگى ماتەريالدى تەرەڭنەن قاۋزاپ, تاجىريبەسىن مولىنان پايدالانادى. ونىڭ ىشىندە ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ «امانگەلدى», «قىز جىبەك», «ەر تار­عىن», «جالبىر», پ.چايكوۆسكيدىڭ «قارعانىڭ ماتكەسى», ە.راحماديەۆتىڭ «الپامىس», س.مۇحامەدجانوۆتىڭ «ايسۇلۋ» كومەديالىق وپەرالارىن ەرەك­شە اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل قويى­لىم­داردان ۇلتتىق وپەراداعى ءداستۇرلى جالعاستىقتى كورۋگە بولادى. ول الدىمەن, ۇلتتىق سپەكتاكلدەردى ساحنالاۋدا الدىڭعى بۋىن سالىپ كەتكەن سۇرلەۋدى بۇزباي, سول ۇلگىنى ءساتتى جالعاستىرا الادى. ول جايلى الدىڭعى اعا بۋىننىڭ وكىلى ق.جانداربەكوۆتىڭ «كورگەندەرىم مەن كوڭىلدەگىلەرىم» اتتى ەستەلىك كىتابىندا ارنايى «ءىزبا­سار» اتتى تاراۋشادا ايتىلادى. اۆتور كاۋكەننىڭ ساحناداعى انشىلىك-شىعار­ماشىلىق جۇمىستارىنا توقتالا كەلە, سو­ڭىنا ەرگەن شاكىرتىنىڭ كاسىبي شەبەر­لىگىنە ناقتىلى باعا بەرەدى. ول: «رەجيس­سەرلىك, قانشا ايتقانمەن, نەگى­زىندە بول­ماسا, تەحنيكانى يگەرۋ وڭايلىققا تۇسپەيدى. مۇنداي جۇمىستاردى كاۋكەنمەن ىستەۋ قيىن­دىق كەلتىرمەيدى. تەز يگەرەدى, قاجەتتى جەرىندە ءوزى دە بىلاي ىستەسەك قايتەدى دەپ, كەيبىر ميزانستسەنالاردى ايتىپ قالادى. كاۋكەن, اسىرەسە, حالىق ەپوستارى نەگىزىندە جازىلعان وپەرالاردا ويناعاندا مەنى قاتتى ريزا ەتەدى. كاۋكەن مەن ويناعان رولدەردى تۇگەلگە دەرلىك وينادى», – دەيدى. كاۋكەننىڭ وپەرا تەاترىنىڭ رەجيسسۋراسىنا ارالاسۋى كەز­­دەيسوق توسىن قۇبى­لىس ەمەس. ول ءۇشىن ۇلكەن دايىن­دىق كە­رەك بو­لاتىن. دايىندىق جۇمىس­تارىن ول ءوزى­نىڭ نەگىزگى جۇمىس ورنى – ساح­نادا باستاپ كەتەدى. قۇرمان­بەك اعاسى: «كاۋ­كەن كوبىنە-كوپ ماعان اسسيس­­تەنت بولىپ ءجۇردى. مەن قوي­عان سپەك­­تاكلدەرگە نەگە اسسيستەنت بولۋ­­عا قۇشتار دەسەم, سىرىن كەيىن ءبىل­دىم. ءوزىن ىشتەي رەجيسسەرلىك جۇمىس­قا ازىرلەپ ءجۇر ەكەن, مەنەن ءبىراز ءنار­سەنى ۇيرەنگىسى بار ەكەن. كوپ جاي­دى ۇيرەنگەن دە سەكىلدى», – دەيدى. ءوزىن­دىك ويىمەن رەجيسسۋراعا بەيىم, كوپ وقىپ ىلعي ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەتىن جان رەتىندە باعالانعان ءانشى كاۋكەن رەجيسسەر كاۋكەنگە اينالۋى ۇزاق جىلدارعى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. م.تولەباەۆ پەن ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ «امانگەلدى» وپەراسى ك.كەنجەتاەۆتىڭ تۇساۋكەسەر جۇمىسى بولعاننان كەيىن جاس رەجيسسەردى ماسكەۋدىڭ ۇلكەن تەات­رىنىڭ 3 ايلىق دايىندىق كۋر­سىنا جىبەرەدى. رەجيسسەر شىن ءمانىن­دە وپەرا تەاترى اتتى ءوندىرىس ءارى شى­عار­ماشىلىق ۇجىمدى باسقارۋ ەرەك­شەلىكتەرىمەن, باسىنان اياعىنا دەيىن سپەك­تاكل جاساۋدىڭ تەحنولوگيالىق جەتىس­تىكتەرىمەن, سول كەزدەگى اتاقتى رەفورماتور-رەجيسسەر بوريس پوكروۆ­سكي­دىڭ مەكتەبىمەن تانىسىپ شىعادى. بۇل رەجيسسەرلىك سىننان وتكەندەردىڭ جۇمىسسىز وتىرۋى مۇمكىن بولمايتىن. كاۋكەننىڭ رەجيسسۋرا سالاسىنداعى جۇمىستارى تەاتر ماماندارى مەن ءارىپ­تەستەرى اراسىندا ءوزىنىڭ ورىندى باعا­سىن الدى. ك.كەنجەتاەۆ شىعارماشىلىق شى­ڭىندا كينو اكتەرلىك قىرىمەن دە جان-جاقتى كورىنەدى. ءتىپتى, وپەرا ءانشىسى مانسابىنان بۇرىن كينوعا ءتۇسىپ تانىل­عانىن بىرەۋ بىلسە, ءبىرازى بىلمەي جا­تادى. 1938 جىلى ءىرى ونەر قايراتكەرى گ.الەك­ساندروۆتىڭ رەجيسسۋراسىمەن بار­شا وداق جۇرتشىلىعىنا تانىمال بولعان «ۆولگا-ۆولگا» كينوكومەدياسى ءتۇسىرىلىپ, كونسەرۆاتوريا ستۋدەنتى كاۋكەن كوپشىلىك ساحنادا, ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان پرەزيديۋم مۇشەسى بولىپ تاريحتا قالادى. اتاعى جەر جارعان, بەلگىلى تەاتر جانە كينو اكتەر يگور يلينسكيمەن, كەڭەس كينوسىنىڭ جارىق جۇلدىزى ليۋبوۆ ورلوۆامەن كينو ءتۇسىرۋ الاڭىندا بىرگە بولىپ, ولاردىڭ جۇمىس ستيلىمەن جاقىننان تانىسادى. اكتەردىڭ ءوزى ەمەس, ونى رەجيس­سەر­لەردىڭ وزدەرى ىزدەپ ۇسىنىس جاسايتىن ءبىر قالىپتى مىنەزىنەن ءبىز, بۇل تۇلعانىڭ شىنايى ومىردە قانداي ادام بولسا, شىعارماشىلىقتا دا وزىندىك كوزقاراسى بار, تازا, بەرىك ۇستانىمنىڭ يەسى ەكەندىگىن كورەمىز. كينوداعى عۇمىرىندا رەجيسسەر شاكەن تۋعان ءىنىسىن ءبىر عانا – «ءبىزدىڭ سۇيىكتى ءدارى­گەر» فيلمىنە شاقىرىپ, وندا دا ەپيزودتىق ءانشى رولىنە ءتۇسىرۋى كوپ جايتتى اڭعارتادى. وسى ءبىر فاكتىدەن ءبىز ءانشى اكتەردىڭ ونەرگە تازالىعىن, ادالدىعىن كورەمىز. بۇل قاسيەت ونەر اتتى اساۋ اتتاي باسەكەلەستىكتىڭ قان بازارىن قىزدىراتىن سالادا سيرەك كەزدەسەتىن كەرەمەت كەيىپتەر. قازاق-كەڭەس كينو ونەرىنىڭ دامۋ كە­زەڭىندە ۇلتتىق بوياۋى مول, حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن بويى­نا تەرەڭ سىڭىرگەن تالانتتى اكتەر رە­تىن­دە كينوكارتينادا ءار الۋان تاعدىر­لى كوركەم وبرازداردى سومدادى. كورەر­مەن ول فيلمدەردە ورىنداۋشىنى ءار ءتۇرلى قىرىنان تانىپ, ءبىرى ەكىنشىسىن قايتالاماس وبرازدار گالەرەياسىمەن جۇزدەستى. «جەرگە قايتىپ ورالۋدا» – رەجيسسەر, «ءبىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەردە» – ءانشى, «ەل باسىنا كۇن تۋسا» فيلمىندە – باۋىرجان مومىش ۇلى, «ءان قانا­تىندا» – نۇرتازا, «تۇلپاردىڭ ىزىندە» – تاناباي, «تاۋداعى شىناردا» – جاپاس, «قىزىل تاس زاستاۆاسىندا» – قارت, «قىز جىبەكتە» – بازارباي, «بوران­دى بەكەتتە» – قازانعاپ, «گاۋھار­تاستا» – قارت اكە وبرازدارى سانا­­ڭىزدا ەشقاشان ەسكىرمەيدى... وزگە دە فيلموگرافيادان اكتەردىڭ باي ساحنالىق تاجىريبەسى مەن ورىن­داۋ­شىلىق شەبەرلىگىن تانىتقان بەينە­لەردى كورەسىز. شاعىن ەپيزودتىق ساحنادان باستاپ تولىققاندى ۇلكەن وبرازدارمەن كورىنگەن اكتەردىڭ كەيىپكەرلەرى ويلى, از سوزبەن كوپ وي ايتا الاتىنداي كەڭ اۋقىمدى بولىپ كەلەدى. وسى رولدەرىنىڭ ىشىنەن تەاتر مەن كينوتانۋشى مامانداردىڭ, ەرەكشە نازارىن اۋدارتقان بەينەسى رەجيسسەر ءماجيت بەگاليننىڭ فيلمىندەگى تالانتتى كوماندير, قازاقتىڭ قايسار دا قاھارمان باتىرى باۋىرجان مومىش­ ۇلىنىڭ كەلبەتى بولاتىن. باتىردىڭ كوزى تىرىسىندە ول تۋرالى فيلمدە باۋىرجاندى ويناۋ قيىننىڭ-قيىنى ەدى. فيلمگە ءتۇسىپ بىتكەننەن كەيىن كوركەمدىك كەڭەسكە تاپسىرۋ كەزىندە اكتەردىڭ بۇل ءرولى باۋىرجانعا ۇناي ما, ۇناماي ما دەگەن كۇدىكپەن, ەكىن­شىدەن, باتىردىڭ تىك ايتاتىن مىنە­زىنەن قايمىققاندىقتان ۇيىندە قالىپ قوي­عانى, كورسەتىلىمنەن كەيىن ويدا-جوق­تا رەجيسسەر مەن كەيىپكەر پروتو­تيپى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ۇيىنە ار­نايى ىزدەپ كەلىپ, قۇشاقتاپ قۇتتىق­تاۋى كەرەمەت وقيعا ەمەس پە؟ ك.كەنجەتاەۆ قالامىنان «دارحان دارىن», «ءماجيت بەگالين», «ۆىسوكي دار پريزۆانيا» اتتى بىرنەشە كىتاپ­تار جارىق كوردى. ءوزىنىڭ زامانى, اينا­لاسىنداعى تالانتتى ارىپتەستەرى – قازاق ساحناسىنىڭ شەبەرلەرى جايلى بۇل كىتاپتاردىڭ بايانداۋ ءتىلى جا­تىق, شۇرايلى, قىزىقتى تىڭ دەرەك­تەرگە تولى. سونىمەن بىرگە, ونىڭ ارت­ىندا قالعان «الپامىس», «الدار كوسەنىڭ ايلاسى», «بايان جۇرەك», «كەم­پىر مەن شال, «قالقامان-مامىر», «قۇسني-قورلان», «ساپار», ت.ب. وپەرالارىنا ارنال­عان ليبرەتتو ماتىندەرى دە قازاق كوم­پوزيتورلارىنا اسا قاجەت تاقى­رىپتار بولاتىن. بۇل ليبرەتتولاردىڭ ءبىرازىن قازاق كومپوزيتورلارى سول كەزدە مۋزىكاسىن جازىپ وپەراعا اي­نال­­دىرسا, «قالقامان-مامىر» وپەرا-­­بالەتى 2007 جىلى استاناداعى ك.باي­سەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە با­لەت تەاترىنىڭ ساحناسىندا قويىلدى. 1979 جىلدان باستاپ ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىندا شاكىرت تاربيەلەپ, ءدارىس وقىپ, ۇستازدىق قىرىمەن دە كەڭى­نەن تانىلعان كاۋكەن كەنجەتاەۆ پروفەس­سورلىق-وقىتۋشىلار اراسىندا ساحنا­لىق, ومىرلىك تاجىريبەسى مول پەداگوگ, اقىلشى اعا بولاتىن. بىرنەشە مارتە جوعارى جاققا ۇسىنىسپەن شىق­قان, قازاق تىلىندە ويىن كورسەتەتىن مۋزى­كالىق كومەديا (وپەرەتتا) تەات­رىن قۇرۋ ءىسى ۇلكەن ارمانى ەدى. اكادەميا قابىرعاسىندا مۋزىكالى-كومەديا تەاترىنا ءانشى-اكتەرلەردى ارنايى دايارلايتىن ماماندىق اشىپ, ءبىراز جىلدار اتالمىش كافەدرانىڭ مەڭ­گەرۋشىسى بولدى. وسى جەردە 1985 جىلى ك.كەن­جەتاەۆقا وقۋ ورنىنىڭ پرو­فەس­­سورى اتاعى بەرىلەدى. ءان ايتىپ, بي بي­لەيتىن, اكتەرلىك تالانتىمەن كورى­نۋگە ءتيىس بۇل مامانداردى دايار­لاۋ ءىسى كۇردەلى ءارى ۇزاق جىلدار بويى ءۇز­بەي اينالىسۋدى قاجەت ەتەتىن ەدى. ار­نايى مۋزىكالىق كومەديا تەاترى اشىل­ماعانمەن كاۋكەن اعامىز باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى جاس ماماندار قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى تەاترلاردىڭ قۇرامىندا ونەر كورسە­تۋ­دە. كلاسسيكالىق وپەرا مەن وپەرەت­تانىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىنىڭ قازاق ساحناسىندا قويىلىپ, انا تىلىمىزدە سويلەۋى ماڭىزدى ساياسي ءمانى بار ماسەلە دەپ بىلگەن ۇستاز وقىتۋشىلىق تاجىريبەسى بارىسىندا ديپلومدىق جۇمىستارىنا تاڭداپ العان «سيلۆا», «فيگارونىڭ ۇيلەنۋى», «تىنىش شاڭىراق» سەكىلدى وپەرا مەن وپەرەتتا ليبرەتتولارىن قازاق تىلىنە اۋداردى. بۇل الدىمەن وقۋ تەات­رىندا, كەيىن رەسپۋبليكانىڭ مۋزى­كالىق تەاترلارى ساحنالارىندا قويىلدى. ونەرپازدىڭ ساحناداعى ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان جوعارى باعالانىپ, 1959 جىلى قازاق كسر حالىق ءارتىسى اتاعىن يەلەندى. ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنى مەن مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. ۇلتىمىزدىڭ كاسىبي ساحنا ونە­رىنىڭ تانىمال وكىلى كاۋكەن كەن­جە­تاەۆتىڭ ەسىمى ەشقاشان ەستەن شىق­­پايدى, قالدىرعان رۋحاني مۇ­راسى ۇمىتىلمايدى. ءبىر ەمەس, ءبىر­نەشە كىتاپقا تاتىرلىق قىمبات ونەرىمەن, قايتالانباس قازاقى كەلبەتىمەن تانىلعان تۇلعا وزىندىك ادامي بيىك ۇستانىمدارىمەن, شىنايى شىعارماشىلىق جولىمەن ۇرپاق ەسىندە ماڭگى قالا بەرمەك. امانكەلدى مۇقان, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى تەاتر جانە كينو ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ونەرتانۋ كانديداتى, دوتسەنت. الماتى.