نۇرعوجا وراز

بەلگىلى قازاق جازۋشىسى جانە اقىن, پۋبليتسيست, قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇرعوجا وراز 84 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. نۇرعوجا وراز 1932 جىلى 20 قازاندا قوستاناي وبلىسىنىڭ ۋريتس­­­كي اۋدانىنداعى «وكتيابر» اۋىلىندا (قازىرگى سارىكول اۋدانى «ماياك» كەڭشارىندا) تۋعان. 1947 جىلى تۋعان اۋىلىنداعى جەتىجىلدىق مەكتەپتى, 1950 جىلى گۋرەۆ پەدۋچيليششەسىن تامامداعان سوڭ, قازىرگى اتىراۋ وبلىسىندا مۇعالىم بولعان. 1956 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, تاعى دا ەكى جىل مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتكەن. جۋرناليستيكا سالاسىنا اۋىس­قان سوڭ, قوستانايداعى وب­لىستىق «كوممۋنيزم جولى» گازەتىندە, ودان سوڭ ولكەلىك «تىڭ ولكەسى» گازەتىندە جەتى جىل­داي رەداكتور بولدى. 1959 جىلى قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ تۇڭعىش مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى اتاندى. 1965 جىلى كسرو جازۋشىلار وداعىنا مۇشەلىككە قابىلدانىپ, الدىمەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ولكەلىك بولىمشەسىن, كەيىن سولتۇستىك بەس وبلىستى قامتىعان تسەلينوگراد وبلىسارالىق بولىمشەسىن 1991 جىلعا دەيىن باسقاردى. نۇرعوجا وراز قازاقستان جازۋشىلار ودا­­عىنىڭ سەزدەرىندە سەگىز رەت قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما مۇشەسى بولىپ سايلاندى. 90-جىلداردىڭ باسىندا ايماقتىق «سارىارقا» (كەيىن «جا­ڭا سارىارقا», ادەبي كوركەم جۋرنالىنىڭ نەگىزىن قالاپ, كوپ جىلدار بويى ادەبي پروتسەستىڭ دامۋى­نا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. ول 40-تان استام كىتاپتىڭ اۆتورى. ونىڭ شىعارمالارى وقىرماندار مەن ءارىپ­تەستەرىنىڭ جوعارى باعاسىن الدى. 1964 جىلى نۇرعوجا ورازدىڭ «تۇڭ­عىش كىتابى» شىقتى. كەيىننەن «كىم تابادى؟», «دوستار حاتى», «قياداعى قاقتىعىس», «شۇعىلا», «كوڭىل كوكتەمى», «تىڭ تۇلەگى», «قىراندار ۇياسى», «جاۋقازىن شاق», «تىڭ ىرعاقتارى», «وت كەشكەن بالالىق», «ءورىمتالدار», «ماڭگىلىك ماحابباتىم», «ءداۋىر دوداسى», «ماما باتىر», «تاۋەل­سىزدىك تاڭى اتتى», «التىن توي», «اققۋىم بار كولىمدە», «ءۇش تا­عان» اتتى شىعارمالارى جارىق كوردى. نۇرعوجا ورازدىڭ جازۋشىلىق تالانتى دراماتۋرگيادا دا ايقىن كورىندى. كورەرمەن اۋديتورياسى جازۋشىنىڭ «قياداعى قاقتىعىس», «يكس» جانە «ار­مىسىڭ, تاڭىم» پەسالارى بويىنشا قويى­لىم­داردى وتە جىلى قابىلدادى. پروزايك, پۋبليتسيست, دەرەكتى جانرلار, پروبلەمالىق وچەركتەر شەبەرى رەتىندە ونىڭ قالامىنان جوعارى باعالانعان جانە كەڭ تانىلعان كىتاپتار تۋىندادى. ونىڭ دارى­نىنىڭ بۇل قىرى «قاراكۇيىك» رومانىندا, «دالا دەمى» دەرەكتى پروزالىق كىتابىندا, «تاڭداۋ», «ءومىر ورنەكتەرى», «تو, چتو وستاەتسيا س نامي» اڭگىمەلەر مەن حيكاياتتار جيناعىندا, «تالقاندالعان تاريحات» پۋبليتسيستيكالىق كىتابىندا ايقىن كورىندى. 2007 جىلى نۇر­عوجا وراز­دىڭ تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ 7 تومدىعى بىرنەشە باسپادان جارىق كورىپ, ونىڭ تالانتىن قۇرمەتتەيتىن كەڭ وقىرمان اۋديتورياسىنىڭ قا­زىناسىنا اينالدى. ول بىرنەشە ادەبي سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولدى. نۇرعوجا وراز قوعامدىق جۇ­مىستارعا دا بەلسەنە ارالاستى. 1998 جىلدان بەرى ول قر پرەزيدەنتى جانىنداعى راقىم­شىلىق ءجونىن­دەگى كوميس­سيانىڭ مۇشەسى, قر پار­لامەنتىن­دەگى باق تۋرالى زاڭدى ازىرلەۋ جونىندەگى كو­ميسسيانىڭ مۇشەسى, استانا اكىمشىلىگىنىڭ ونوماستيكا جانە ەكولوگيا جونىندەگى كو­ميسسياسىنىڭ مۇشەسى بولدى. ەل استاناسى اقمولاعا اۋىسقان كەزدە نۇرعوجا وراز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن قابىلداعان جانە قالانىڭ سيمۆوليكالىق كىلتىن تابىستاعان قۇرمەتتى 7 اقساقالدىڭ قاتارىندا بولدى. ول كوپتەگەن مەدالدارمەن, قر پرەزيدەنتىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپات­تالدى.ۇزاق جىلدار بويعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» جانە «مادەنيەت قايراتكەرى» قۇرمەتتى اتاق­تارى بەرىلدى. جاسىنىڭ بىرازعا كەلىپ قال­عانىنا قاراماستان, ول وتە جىگەرلى ەدى, جاڭا شىعارماشىلىق جوسپارلار قۇرىپ ءجۇردى, ۇلتتىق رۋحاني مادەنيەتكە ءوز ۇلەسىن قوسا ءجۇرىپ, ستۋدەنت جاستارمەن جانە كوپتەگەن وقىرماندارمەن قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى مەن تەورياسىنا قاتىستى تەرەڭ ءبىلىمىن بۇرىنعىسىنداي بولىسۋگە دايىن بولدى. بىراق تاع­دىردىڭ دەگەنى باسقا ەكەن. ول وتە قاراپايىم, مەيىربان, پاراساتتى جانە زيالى ادام, ادال دوس, ءوز وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى بو­لا ءبىلدى. ءبىزدىڭ جادىمىزدا, ءوزى جاقىن جانە قىمبات بولعان جانداردىڭ ءبارىنىڭ ەسىندە ول ءدال وسىنداي بولىپ قالا بەرمەك. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى, استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى.

مەنىڭ نۇرعوجام

«مەنىڭ اكىمىم» دەيتىن ماعان. ونىسىن سونداي جۇرەكتى جىلىتىپ, جانىڭدى نۇرلاندىرىپ ايتاتىن. جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى كەزىمدە, كەيىننەن وداقتىڭ استانا بولىمشەسىنە جەتەكشىلىك ەتكەنىمدە ءوزى­نە باستىق تۇتقانداي ەتىپ, «مەنىڭ اكىمىم» دەگەن سىڭاي­دا ازىلدەپ تە ايتاتىن. قالاي دەسە دە, جاراسىپ تۇراتىن. نۇرعوجامەن استانانىڭ اقمولا تۇر­ماق, تسەلينو­گراد كەزىنىڭ وزىندە جاقىن ارالاسىپ-قۇرالاسىپ كەتكەنمىن. تسەلينوگرادقا نۇرعوجا ءۇشىن كەلگەن كەزدەرىم دە بار. نۇرعوجا وراز جانى جايساڭ, ەر كوڭىلدى, سەرى ءمى­نەزدى ازامات ەدى. جازۋشىلىعى, اقىندىعى, ادەبيەتشىلىگى تەڭ تۇسەتىن. قالامگەر عانا ەمەس, قايراتكەر دە بولاتىن. ارقا جەرىندە قازاقتىڭ نامىسى كەتەتىندەي تۇستىڭ بارىنەن تابىلاتىن. ايتىس ۇيىمداستىرۋ دەيسىز بە, مەكتەپ اشۋ دەيسىز بە, كوشەگە ات بەرۋ دەيسىز بە, سونداي شارۋالاردىڭ ورتاسىندا, قالايدا ۇلتتىڭ ۇپايىن ۇتتىرماۋدىڭ قامىمەن جانىن جەپ جۇرەتىن. سونىڭ بارلىعىندا دىتتەگەن ماقساتىنا جەتپەي قويمايتىن. استاناعا كوشىپ كەلگەن سوڭ ءتىپتى جاقىن ارالاسىپ كەتىپ ەدىك. قاتارلاسىمنىڭ, قالامداسىمنىڭ, دوسىمنىڭ قازاسى قابىرعامدى قايىستىرىپ جىبەردى. قايتەيىك, ولشەنىپ بەرىلگەن ءومىر سىزىعىنىڭ جەتكەن جەرى وسى شىعار. شۇكىر, ارتىندا مول مۇراسى قالدى, ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى ۇرپاعى قالدى, جاقسى اتى قالدى. سوعان تاۋبە دەيمىز. قوش, توپىراعىڭ تورقا بولسىن, مەنىڭ نۇرعوجام. اكىم تارازي.

جانىمدا جاقسىلىعى قالدى

سوڭعى ءبىر جارىم اي ماعان وتە اۋىر ءتيدى. بىرىنەن سوڭ ءبىرى باقيلىق بولعان بەس-التى جاقىن اعايىن, دوس-جاران, قىمباتتى جانداردان ايىرىلىپ قالدىم. ودان الماتىدا سونداي ءبىر قا­زالى جانازادا جۇرگەندە جارتى عاسىردان بەرگى جان دوسىم, سەنىسكەن جولداسىم, ارداقتى نۇر­عوجا ورازدىڭ قازاسى تۋرالى حابار كەلىپ جەتتى. ءسويتىپ, زامانىمىزدىڭ ءبىر اياۋلى جانىنىڭ مۇقاعالي ايتقان «كەلمەستىڭ كەمەسىنە» ءمىنىپ سۋىت جۇرە بەرگەنىن ەستىپ, جۇرەگىم قان جىلاپ استاناعا قايتا اسىققان جايىم بار. بار سانالى عۇمىرىمىزداعى سىرىمىز دا, شىنىمىز دا ءبىر ەدى. تەرەڭ تولعامنىڭ تەك­تى پاراساتىمەن ۇعىسقان قيماستار, ءازىلى جاراسقان زامانى ءبىر قۇرالپاستار ەدىك. بۇرىنعى تسەلينوگرادتا قازاق مۇڭىن مۇڭداعان, انا تىلىمىزدە جىرلاعان ەكى ادام بولسا – ءبىرى, بىرەۋ بولسا – ناق ءوزى مەنىڭ نۇر­عوجا دوسىم بولاتىن. ۇلان اسۋ, اسقار تاۋىما بالايتىنمىن. سايات­­­­­شى­لىعىما – سايا, نالاسى كوپتەۋ جان-جۇرەگىمە – ايا بولىپ ءوزىمدى بىردەن-ءبىر ۇعىپ-تۇسىنەتىن ۇلاعاتتى دا نۇرعوجاداي اسىل باۋىردان تاپقان ەدىم. سونداي سالقار سىربازىمنان ايىرىلىپ, كەڭ دۇنيەم, مىنە, تارىلىپ جۇرە بەرگەنىن قاراڭىزشى!.. نۇرعوجا دوستىڭ ەندىگى عۇ­­­مى­رىن جۇرت ەندى اۋلەتىنەن, وت­با­سى شىراقشىسى – جان جارىنان, ۇرپاعىنان الار. اقىن-جازۋشىلىعىنىڭ ومىرشەڭدىگى جازعان-سىزعانىندا, ولەڭ-جىر­لارىندا, قاتپارى قالىڭ روماندارىندا قالار. ال ءوزىنىڭ جاقسىلىعى ەل اۋزىنداعى جاقسى پىكىر, قۇرمەت ارقىلى زاڭدى جالعاسىن تابار. ىزگىلىگى مەن جارقىن بەينەسى ءوزىن بىلەتىن ادامداردىڭ, ونىڭ ىشىندە مەن سياقتى سەنىسكەن دوسىنىڭ جۇرەگىندە ساقتالار.  قاسىم تاۋكەنوۆ, ەڭبەك ارداگەرى. استانا.

ول – اعا, مەن ءىنى ەدىك

قازاقتىڭ تاعى دا ءبىر قادىرلى قالامگەرى دۇنيەدەن وزدى. ءوزىنىڭ بار سانالى ومىرىندە اتا ادەبيەتىمىزدىڭ كەمەلدەنە تۇسۋىنە ءوز حال-قادىرىنشە ۇلەس قوسا بىلگەن نۇرعوجا اعا ورازوۆپەن سوناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا ول – اعا, مەن – ءىنى بو­­لىپ تابىسىپ ەدىك. تسەلينوگراد تۇسىندا تاعدىردىڭ جازۋىمەن ءبىر قالادا توقايلاسىپ, ءبىر ماقساتتا جۇمىس ىستەگەن دە تۇستارىمىز بولدى. 1965 جىلى نۇرەكەڭ قازاق­ستان جازۋشىلار وداعىنىڭ تسەلينوگراد وبلىسارالىق ءبو­لىمشەسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ تاعايىندالعاننان باس­تاپ شىعارماشىلىق قا­رىم-قا­تىناسىمىز نىعايا ءتۇس­تى. كەيىننەن «سارىارقا», «جا­ڭا سارىارقا» جۋرنالىن شى­عارىپ, قازاقستاننىڭ ورتا­­لىق, سولتۇستىك ايماعىنداعى وبلىس­تار قالامگەرلەرىنىڭ قا­لام قارى­مىن قاناتتاندىرىپ, ىزدەنىستەرىن جەتىلدىرە تۇسۋگە كە­ڭىنەن جول اشتى. جۋرنال بەتتەرىندە ولار­دىڭ شىعارمالارىن كەڭىنەن ناسي­حاتتاۋعا مۇمكىندىك جاسادى. ۋاقىتپەن بىرگە ءوزى دە كەمەلدەنىپ, تاجىريبەسى مەن شىعارماشىلىعى تولىسا ءتۇستى. 1963 جىلعى «تۇڭ­عىش كىتابىنان» باستاپ كەلە-كەلە پوەزيا مەن پرو­زالىق شى­عارمالارى جارىق كورە باستادى. پوەما, پوۆەست, روماندارى قالام قارىمىن بايقاتىپ ۇلگەردى. ءوز وقىرماندارىنىڭ قادىر-قۇرمەتىنە بولەندى. نۇرعوجا اعا ءوزىنىڭ تابيعي كوركەم مىنەزىمەن, ادام سىيلاعىش سىربازدىعىمەن ەرەكشەلەنە­تىن. ۇزاق جىلدار بىرگە ءجۇرىپ نۇر­ە­كەڭنىڭ اۋزىنان الدەكىمدەر تۋرالى اۋىر ءسوز, ورىنسىز عايبات كۇستانالاۋدى ەستىمەپپىن. مىنە, قاتال تاعدىر وسىنداي كوركەم مىنەزدى ابزال ازاماتقا دا اجالدىڭ قۇرىعىن سالىپتى. امال قانشا! پەندەلىك مىنەزىمىزگە باعىپ, باقۇل بول ارداگەر اعا, اسىل ازامات دەيمىز. سوڭىندا قا­لىپ بارا جاتقان قادىرلى جەڭە­شەمىزگە قايعىرىپ كوڭىل ايتامىز. ۇرپاعىڭىزعا ەسەندىك, بايان­دى دا باقۋاتتى ۇزاق عۇمىر تىلەيمىز. نۇرلى بەينەڭىز مەنىڭ دە جۇرەگىمدە ۇزاق ساقتالادى, ار­داقتى نۇراعا! يمانىڭىز جولداس بولىپ, پەيىشتە نۇرىڭىز شالقىعاي! تولەگەن قاجىباي, قازاقستان جازۋشىلار وداعى اقمولا وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى. كوكشەتاۋ.

جاستاردىڭ جاناشىرى

ونەگەلى عۇمىر كەشكەن, قازاق ادەبيەتىندە وزىندىك ءۇنى مەن ورنى بار اقىن نۇرعوجا وراز اعامىز سولتۇستىك وڭىردەگى رۋحاني بولمىسىمىزدىڭ ىرگەلى-كەيىنگى كەزەڭدەردەگى ءوسىپ-وركەندەۋىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ءبىرى ەدى. كە­ڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە ءتىلى مەن ءدىلىن قىزعىشتاي قورعاي بىلگەن اعامىز, اسىرەسە, ادەبيەتسۇيەر جاستارعا جاناشىرلىق تانىتىپ, ولارعا قامقورشى بولا ءبىلدى. سولتۇستىك ءوڭىردىڭ جازۋشىلار وداعى بولىمشەسىنە باسشىلىق جاساپ جۇرگەنىندە سوناۋ الماتىعا قالامىنىڭ قارىمى بار جاس­تاردى ادەبي ورتاعا ۇكىلەپ اكەلىپ تانىستىرعانى ءالى ەسىمدە. ال اس­تانامىزدىڭ وزىندە قا­شاندا ادەبيەتتىڭ جاناشىرى ەكەنىن ءبىلدىرىپ, بىزدەرگە ۇنەمى اقىل-كەڭەسىن ايتىپ وتىراتىن. ءوزى باسقارعان «جاڭا سارىارقا» جۋرنالى ارقىلى دا ادەبيەتىمىزدى وزىندىك بەلەسكە كوتەرىپ, تالاي جاس تالانتتارعا قامقورلىق كور­سەتتى. ال ادەبيەتىمىزدىڭ ايتۋلى تۇلعالارى عابيت ءمۇسى­رە­پوۆ­پەن پىكىرلەس بولىپ, تۇمان­باي مولداعاليەۆ سياقتى ءبىرتۋار ليريك زامانداسىمەن ەتەنە ارا­لاسىپ, جاقىن دوسى بولعان نۇراعامىزدىڭ كەيىنگى ۇرپاققا ايتارى كوپ ەدى. ارتىندا اسىل مۇراسى, ونەگەلى ءومىر جولى قالعان اعامىزدىڭ پەيىشتە نۇرى تاسىسىن. نەسىپبەك ايت ۇلى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى استانا قالالىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى.