ساباقتاستىق

...گۇلزينا بەكتاسوۆا كۋرستاسىم ساباقتى جاقسى ءتۇسىندىردى. «وزات وقۋشىنىڭ» مۇعالىم رەتىندە دە قامشى سالدىرمايتىنىن جاقسى بىلەمىز عوي. «قالعان ۋاقىتتا نە ىستەر ەكەن؟» دەپ كۇتە قالدىق. گۇلزينا ساسقان جوق. اينالاسىنا بارلاي كوز جۇگىرتتى دە, كانىگى وقىتۋشىداي-اق: «كىم ساباق ايتادى؟» دەپ تاق ەتتى. كۇتپەگەن جەردەن ءۇشىنشى قاتاردىڭ شەتىندە وتىرعان بوزبالا قول كوتەردى. قىرىق قىزدىڭ ىشىنەن ءبىر جىگىتتىڭ ساباق ايتۋعا ىنتا بىلدىرگەنى بىزگە قىزىق كورىنىپ كەتتى, ىشىمىزدەن مىرس ەتە قالىپ, جاۋاپقا قۇلاق توسەدىك. سارى جىگىت اعىپ تۇر ەكەن. گۇلزينا تۇسىندىرگەن ساباقتى دا, ءوزىنىڭ بىلگەنىن دە تىگىسىن جاتقىزىپ ايتىپ شىقتى. بۇل ءبىزدىڭ 2000 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىن ءتامامدار تۇستا تاجىريبەلىك ساباق وتكىزىپ, ءوزىمىزدى ۇستاز سەزىنىپ جۇرگەن كۇندەرىمىز ەدى. سول جولى ءوز ىقىلاسىمەن ورنىنان كوتەرىلىپ, ساباق ايتقان سارى جىگىتتىڭ اتى-ءجونى ەسىمىزدە جاتتالىپ قالىپتى. ەرجان باي­تىلەس! جۋرفاكتىڭ دالىزىندە ەر بالالاردىڭ ايدارى از كورىنىپ, سۇلۋلاردىڭ بۇرىمدارى كوبىرەك كوزگە شالىنا باستاعانىنا ون جىل شاماسى ەدى. ۇمىتپاسام, ەرجاننىڭ توبىندا ۇلداردان ەرىك راقىم ەكەۋى عانا وقىدى, قالعانى – كىل قىز! اتى-ءجونى جاتتالعانى – سونشاما بۇرىمدىنىڭ ىشىنەن سۋىرىلا شىعىپ ءبىرىنشى قول كوتەرگەنىنەن بە ەكەن الدە؟ سويتكەن ەرجانىمىز بۇدان ءارى جۋرناليستيكادا دا سۋىرىلىپ شىقتى. قازاقى ءسوزدىڭ قادىرىنە تەرەڭ تامىرلاعان اۋلەتتىڭ ۇلانى ەكەن بۇل ەرجان. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ كورنەكتى وكىلى, اعاسى نۇرتورە جۇسىپتەن تاعىلىم الىپ وسكەنى ءوز الدىنا, كەمپىر مەن شالدىڭ بالاسى رەتىندە «ەتەككە جارماسىپ ءجۇرىپ», جيىن-توي, جاقسىلىق-قۋانىشتارداعى جاقسى لەبىزدەر مەن ماعىنالى اڭگىمەلەردى جادىنا تۇيە بەرىپتى. «كوكەم (اتاسى) قايتىس بولعاندا, بالالارى مەن كەلىندەرىنىڭ ءبارى جۇمىسقا كەتىپ, ۇيدە اپام, مەن جانە ءىنىم ەلامان ۇشەۋمىز قالاتىن ەدىك. ۇيگە كوڭىل ايتىپ كەلىپ جاتقان ادامنىڭ سانىنا جەتىپ بولمايسىڭ. ول كەزدە اۋىلعا اۆتوبۋس ءۇش مەزگىل عانا قاتىنايدى. مەن ەسىكتىڭ الدىندا وتىرامىن. قولىنا دوربا ۇستاعان ادام كورسەم, الدىنان شىعامىن. بۇرىن كەلگەن-كەلمەگەنىن سۇراي­مىن. كەلمەسە, اپاما بارىپ ايتامىن. اپام اينالاسىن رەتتەپ, داستارقانىن دۇرىستاعانشا دالادا ۇستاي تۇرامىن. سوسىن ىشكە كىرگىزەم. كوكەمنىڭ جىلىن بەرگەنشە اپام ەكەۋمىز ۇيدەن اتتاپ شىققان جوقپىز. جىل وتكەن سوڭ اپامدى ءبىر تۋىستارىمىز «كوڭىلشايعا» شاقىردى. مەنى دە ەرتىپ الدى. جولدا: «اپا, ەندى بىزگە ۇيدەن شىعا بەرۋىمىزگە بولا ما؟» – دەپ سۇراعانىمدا, اپامنىڭ كەمسەڭدەپ باسىن يزەگەنى ەسىمدە. سول شاقتى اپام ءالى كۇنگە ايتىپ وتىرادى. «بۇل مەنىڭ قولداۋشىم بولدى عوي», دەۋدى دە ۇمىتپايدى», دەپ جازادى ەرجان اپاسى جايىندا. وسىنداي كەرەمەت تاربيە كورىپ وسكەن ۇلاننىڭ قازاق ءسوزىنىڭ قادىرىن ءبىلىپ قانا قويماي, ۇلكەندى قۇرمەتتەپ, كىشىنى توبەسىنە كوتەرىپ جۇرەتىنى بولمىسىنان ەكەنى ءتۇ­سىنىكتى عوي. ۇلكەننىڭ الدىنان قيا باسىپ وتپەيدى, كىشىنىڭ اتىنا دا «-اعانى» جالعاپ, ءوزىمسىنىپ تۇرادى. ءيا, اتا تاربيەسىن كورگەن ۇل ەشقاشان ەلگە قارسى ءسوز ايتپايدى, قايتا بىرىگىپ جول ىزدەيدى, بىلايشا ايتقاندا, ءوز قاعىنان ەشقاشان جەرىمەيدى. ەرجان قاراشاڭىراقتان ال­عان تاربيەسىن قازۇۋ-داعى اكا­­­دەميالىق بىلىممەن تاماشا ۇشتاستىردى. «الماتى اقشامى» گازەتىندە بەلگىلى قالامگەر قالي سارسەنبايدىڭ ءتالىمىن الدى, نۇرجان قۋانتاي ۇلى, انۋاربەك اۋەلبەك, باقىت ويسا, قۇتتىبەك ايماحان سياقتى سا­قا جۋرناليستەردەن كوپ نارسە ۇيرەندى. قالي اعانىڭ باستاماسىمەن «الماتىعا سىيماي كەتكەن اقىندار», «قالاداعى كاسىپ», «شاھار شارۋاشىلىعى», «قالا جانە يمان» ايدارلارى اياسىندا تۇششىمدى ماتەريالدار جازدى. رەسپۋبليكاعا تارايتىن قالالىق گازەتتىڭ بەلدى تىلشىسىنە اينالدى. بۇدان ءارى «انا ءتىلى» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تەر توكتى. قازاقتىڭ ەسەسى كەتىپ جاتقان تۇستىڭ بارىنە ءۇن قاتىپ وتىردى. *** ەرجاننىڭ وتباسىنداعى ءتار­بيەسىن بەكەر ايتىپ وتكەن جوقپىز. ول ۇنەمى جاقسىلىق ىزدەپ جۇرەدى. قازىرگى «اسىپ كەتتى», «اتىپ كەتتى», «باسىپ كەتتى», «قاشىپ كەتتى» اقپاراتتاردىڭ «تاقتا وتىرعان» زامانىندا جاقسىلىق ىزدەۋ, ونى وقىرمانعا جەتكىزۋگە اسىعۋ ءشوپ اراسىنان ينە ىزدەگەندەي كورىنەتىنى راس. ەرجان سول ينەنى تاۋىپ الىپ قانا قويمايدى, كۇن ساۋلەسىنە شاعىلىستىرىپ, جۇرتتىڭ نازارىن بىردەن اۋدارادى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, ياعني, قازاقتىڭ جاقسىسىن ۇلگى ەتۋگە كەلگەندە بايتىلەستىڭ نەمەرەسى «بىزدەردە مىناداي بار, مىناداي بار» دەيتىن كوڭىلى باي ناعىزدىڭ ءوزى. «ساز بەن ءسوز» اتتى ماقالاسىندا ول ەرتە كەتكەن ەرمۇرات زەيىپحاندى ەگىلە جوقتاي وتىرىپ, ونىڭ «كۇنەس» ءانىن جەرىنە جەتكىزە ورىندايتىن ۇشقىن جامالبەك جايلى دا تەرەڭ تولعانادى. ءبىر قاراساڭ, ءبىر ماقالانىڭ بويىندا ەكى تاعدىر. ءبىرى – كەشەگى, ءبىرى – بۇگىنگى. ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ تۇر, ەكى كەيىپكەر بىرىگىپ, ءبىر ءاننىڭ ساعىنىشتى بولمىسىن پاش ەتىپ تۇر. «امەريكانىڭ «جاۋلارى» اۋىل­­دا ءجۇر» دەگەن ماقالاسىنىڭ تاقىرىبى بىردەن-اق كوزىمىزگە تۇسكەن-ءدى. اپىر-اي, قانداي جاۋ؟ الىستاعى امەريكانىڭ جاۋ­لارى اۋىلدا نە ءبىتىرىپ ءجۇر؟ ەرجان­نىڭ ءتىلىنىڭ تىكەنى وسىلايشا تا­قىرىپتى دا تۇرلەنتەدى. وقي كەلسەك, ماسەلە اۋىلدا جۇرگەن بەنلادەن مەن ساددام قۇسايىن جايلى ەكەن. كەيىپكەرلەرىن تانىس­تىرعانى دا, اڭگىمەگە تارتقانى دا, ءبىر وتباسىنداعى كەرەعار كوزقاراستاردى بەزبەنگە سالىپ, ەزۋگە كۇلكى ۇيىرەتىنى دە قىزىق. ەرجان وسى ەكى كەيىپكەردى قازاق ونەرىنىڭ كلاسسيكاسى قاتارىنداعى «مەنىڭ اتىم قوجا», «التى جاسار الپامىس» فيلمدەرىنىڭ باس كەيىپكەرلەرىنە ۇقساتا, ءتىپتى ءبىر قالىپتان شىققانداي ەتىپ ادەمى سۋرەتتەيدى. ماقالانى ءبىر دەممەن وقىپ, تۇيىنىندەگى «ەكەۋى دە وسى زاماننىڭ كەيىپكەرلەرى, ولار تۋرالى تۇشىمدى دەرەكتى فيلم تۇسىرۋگە دە بولادى عوي» دەگەن ويى­نا ەرىكسىز قوسىلاسىز. وسى كۇنى باعى جانعان سۇح­بات جانرىندا دا ەرجاننىڭ قولتاڭباسى بولەك. شەرحان مۇرتازامەن سۇحباتىندا ول قارت قالامگەردىڭ بولمىسىن اي­نا-قاتەسىز الدىڭىزعا تارتادى. تابيعاتىنان تۋرا مىنەزدى ۇلت تۇلعاسىنىڭ كەسىپ تۇسەردەي پىكىرلەرىن ساندەپ, قىرناپ اۋرە بولمايدى. «رەداكتورلاردىڭ كوبەيۋى وسى ۇلكەن لاۋازىمنىڭ قۇنىن ءتۇسىرىپ جىبەرگەن جوق پا؟» دەگەن سۇراعىنا شەراعاڭ: «مەن بۇل جايىندا قاتتى ايتىپ قويۋىم مۇمكىن», – دەپ ساقتاندىرادى. «سون­دا دا ايتىپ كورسەڭىزشى» دەيدى جۋرناليست. ەكەۋارا اڭگىمەنى وتە شىنايى بولعانىنا بۇدان ارتىق قانداي دالەل كەرەك؟ شىندىعىندا, سۇحبات بەرۋشىنىڭ ءتىلى شەشىلۋى سۇحبات الۋشىعا كوپ بايلانىس­تى. كەيىپكەرىن زەرتتەپ, قاي تۇستا قانداي سۇراق قويۋ قاجەتتىگىن ەرجان جاقسى بىلەدى. بىلىگى جەتەدى. سونىڭ ارقاسىندا شەراعاڭنىڭ اۋزىنان: «سەندەر گازەت شىعارىپ جاتىرسىڭدار. بىراق كۇندە سوگىس الىپ جاتقان جوقسىڭدار. سەندەردى كۇندە ورتالىق كوميتەت شاقىرىپ جاتقان جوق قوي. ال ءبىزدى ەكى كۇننىڭ بىرىندە شاقىرىپ الىپ, سوگىس جاريالاپ جاتاتىن. توبەڭنەن تاياق كەتپەيتىن», – دەگەن زامان اقيقاتىن ەستىرتەدى. وليمپيادا چەمپيونى ەرماحان ىبىرايىموۆتىڭ اۋزىنان: «ەلباسىنىڭ قولىنان كوك بايراعىمىزدى الىپ تۇرىپ «التىنمەن ورالامىن» دەپ ۋادە بەرىپ ەدىم... ايتارىن ايتىپ الىپ, ارتىنان «وسىنى ورىنداي الامىن با؟» دەپ قورىققانمىن», – دەگەن اقجارىلقاپ اقتارىلۋىن ايتقىزادى. وقىرمان وسىنداي تازالىقتى, وسىنداي اقجۇرەكتىلىكتى كۇتپەي مە؟ وسىدان وقىرمان ساناسىنا ساۋلە توگىلمەي مە؟ ەرجاننىڭ ءتىلى باي. «جاھان­دانۋدىڭ جۇتقىنشاعى جەلكەڭدە تۇرعان مىنا زاماندا», «ۇلتىنىڭ ۇلتاراعى بولۋعا دايىن جىگىتتەر», «كوكتەمدە كوك قۋعان قويداي بولعان ءسوزى» دەگەن ەرەكشە تىركەستەر ارىپتەسىمىزدىڭ ءاربىر ماتەريالىندا جۇرەدى. ونى ساۋساعىن سورىپ, ايعا قاراپ التى اي ويلانىپ ءجۇرىپ تاپپاعانىن جانە بايقاي قوياسىز. ونىڭ بولمىسىندا بار ءنار نەگە تىلىنەن توگىلمەسىن... قىسقاسى, ەرجان – قازاق جۋر­ناليستيكاسىنىڭ بارلىق يگى ءداستۇرىن ادەمى جالعاستىرۋشى ازا­­مات. وتكەن جىلى ول جۋرناليس­تيكا الەمىندەگى ون جىلدان استام ساپارىن ءبىر تۇيىندەپ, «پەندە مەن پەردە» اتتى تۇڭعىش كىتابىن جارىققا شىعاردى. سوقتالى-سوقتالى ماقالالارى ءبىر كىتاپقا بىرىگىپ, وقىرمان قازىناسىنا اينالدى. كىتاپقا اتاۋىن بەرگەن ماقالانى ول: «ءجا-ءجا, قولىڭىزدى بەتىمە قاراي جۇگىرتپەڭىز! مەنىڭ دە ءوز بەتپەردەم بار...» – دەپ اياق­تايدى. ەرجاننىڭ بەتپەردەسى – ناعىز قازاقى, جىلتىرى جوق بەتپەردە. ونى سىپىرىپ تاستاساڭىز دا ەل دەگەن جۇرەگى بار, اتا تاربيەسى بار ازاماتتى كورەسىز. ەسەي جەڭىس ۇلى, جۋرناليست.