اقيقاتتىڭ اڭسارى

قازاق ادەبيەتىن بايىتقان «اققۋ سازى», «قايىرلى ءتۇن», «ەكى باسقا دۇنيە», «تولقىن مەن اعىن», ء«وز جۇرەگىڭە ءۇڭىل», «تۇمان ىشىن­دەگى كوش» سياقتى اڭگىمە, حيكايات ارتىنا قالدىرعان شۇرايلى قازىنا بولدى. «عۇمىرنامالار مەن عيبراتنامالار» تانىمدىق كىتابىنىڭ عىلىمي ماڭىزى زور. «جازىقسىز تامعان جاس» اتتى پەساسى رەسپۋبليكا تەاترلارىنىڭ ساحناسىندا قويىلدى. ورىس تىلىندە «پروبنىي كامەن» اتتى كىتابى باسىلدى. 2001 جىلى «تۇ­­مان ىشىندەگى كوش» رومانى ءۇشىن حالىقارالىق «الاش» ادە­بي سىيلىعىن الدى. 2003 جىلى جا­رىق كورگەن «ايتەكە بي» تا­ريحي-فيلوسوفيالىق ديلوگيا­سى جازۋشى شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭى. ەگەر قازاق ادەبيەتىنىڭ ەل­دىك جىل­داردان بەرگى كەزەڭىن – تاۋ­ەلسىزدىك تۇسىنداعى تابىسى­مىز دەپ دارالايتىن بولساق, ءسوز جوق م.ەسلامعالي ۇلىنىڭ شى­عار­ماشىلىعىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس سەكىلدى. وسى ءبىر ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ, بار-جوعىمىزدى تۇگەندەگەن كەزدە شۇرايلى دۇنيە­لەرىمەن قازاق ادەبيەتىنە مۇقادەس تە ولجا سالدى. «تۇمان ىشىندەگى كوش» رومانىن تاعى ءبىر قايتالاي وقىعاندا بايقاعانىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاشقى جىلدارىنداعى ءولارا كەزەڭ, قوعامداعى سان قيلى وزگەرىس جازۋشىنىڭ جۇرەك سۇزگىسىنەن ءوتىپ, ساناسىن سىلكىپ, ءتانىن تىتىركەندىرىپ جازباۋعا مۇمكىندىك بولماعاسىن جازعانىن بايقايمىز. قالامگەر «ادام جانىنىڭ ينجەنەرى ەكەن-اۋ» دەپ قول قويامىز. تۇمان ىشىندەگى كوشتىڭ قاتا­رىندا كىم جوق دەيسىڭ؟ ءوزى تۋرالى كىتاپ جازدىرعىسى كەلەتىن تورە­مۇرات, ءسوز جوق, بۇگىنگى قازاق­ستاننىڭ ادامى. ول ءۇشىن دۇنيەدە ساتىلمايتىن ەشتەڭە جوق. «... مىنا كەيۋانا تىرلىكتە «سات» دەگەن ءسوزدىڭ جالعىز سىڭارى – ساتىپ ال! ونىڭ قيتۇرقىسىنا بۇل سياقتىلار كەششە. وعان سۇڭعىلالار – الگى تورەمۇرات سىقىلدىلار. زاماننىڭ قۇرساعىندا جارالىپ, كىندىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كەسكەندەر, انە, سولار. بۇگىنگى كۇننىڭ مىر­زالارى دا سولار. ولاردىڭ ۇعى­مىندا, اللانىڭ نۇر پەيىلىنەن جارالعان پەندەسىنىڭ ەڭ اسىلى – جانى مەن ارىنىڭ باعاسى دا سولاردىڭ قالتاسىندا, سولاردىڭ قۇزىرىندا...». بۇل دا نارىقتىق قاتىناستارمەن كىرگەن «ارىڭدى ساتساڭ دا اقشا تاپ» دەيتىن ساسىق پيعىل, قورقاۋ كۇنكورىس. ءبىر رەداكتسيادا جۇمىس ىستەيتىن ادامدار ءارتۇرلى. ءىسى مەن ويى قا­بىسپايتىن دالباي, بالاسى شەت­ەلگە قاشقان قۋانگەرەي, ءتىلىنىڭ تىكەنى بار ەسىمحان – ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى كەيىپكەرلەر. شە­نەۋنىكتەر تورەجانوۆ پەن كۇ­دەرباەۆ ءومىر بويى باقتالاس, تاق­تالاس, ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ەش نارسەدەن تايىنباي­تىن جاندار. تاۋەلسىز گازەت شىعارىپ, ءارتۇرلى كەدەرگىلەرگە تاپ بولىپ جۇر­گەن يگىسىن ىشكى قىرىندىسىن اقتا­رادى: «اۋەلدەن دە اۋقاتتى مەن باي­دىڭ كولەڭكەسىن ساعالايتىن قازاقتى ءۇش عاسىرلىق وتارلاۋدىڭ قوقان­لوقىسى ەڭسەسىن ەزىپ جىبەرگەن بە دەپ قورقام. رۋحى ەزىلگەن حالىق – جالتاق. جالتاق ادام وزىنە بەرىلگەن ەركىندىككە دە ەركىن قوجالىق ەتە المايدى. ول ءالى دە كۇشتىنى توريدى. سونىڭ كولەڭكەسىنەن كەتكىسى كەلمەيدى....». بۇل دا كوكەيكەستى تۇجىرىم. ساياسي تاۋەلسىزدىككە جەتتىك, ەندى رۋحاني تاۋەلسىزدىككە جەتەر مە ەكەنبىز دەگەن اڭسار. اۋرۋحانا توسەگىندە تاڭىلعان بەرەكەنىڭ ساناسى سەرگەك. «پى­شاققا» تۋسۋگە دايىندالىپ جاتىر. ءفاني مەن باقيدىڭ اراسى جاقىن سياقتى. قاتىن-بالاسىنا اقىل ايتۋعا قاشقاقتايدى. ءوزىنىڭ ويى: «كەشكەن عۇمىرى وسيەت پەن ونەگەگە جاراماسا, ءجانتاسىلىم الدىندا ءبىر-ەر اۋىز ءسوزىڭ –كىمگە ازىق, كىمگە مۇرا؟...». بۇل دا ايداي اقيقات. سانالى عۇمىر كەشكەن بەرەكە تىرلىك دەگەن جارىق ساۋلەنى ۇمى­تىپ قالمايىن دەپ تالپىنادى. ۇيىقتاتاتىن ءدارى قالىڭ ۇيقىعا اكەتىپ بارادى. ءتۇسى مە, ءوڭى مە شۇ­بالعان كوشتىڭ ىشىندە ءجۇر. كوشتىڭ ارمانى, ماقساتى جەر ءجانناتىن كورۋ. كوشتى تۇمان باستى, كوشتىڭ ءىشى ايقاي-شۋ, داڭ-داما, الاس-كۇلەس. «تۇمان ىشىندەگى كوش» – پسي­­حولوگيالىق يىرىمدەرى مول شى­عارما. قوعامداعى وزگەرىستەر ادام ساناسىنا دا سالماق ءتۇسىرىپ, ءومىر ءسۇرۋ شارتتارى وزگەرگەندىگىن دايەكتى كورسەتە بىلگەن. كوش – ادامزات كوشى, قازاقتىڭ كوشى. تۇمان باسقانمەن, سەيىلەدى. كوش باعدارى جەرۇيىق كوكجيەكتىڭ استىندا تۇرعان سياقتى. جازۋشىنىڭ ءالى تولىق باعاسىن الماعان شىعارماسى «ايتەكە بي» تاريحي-فيلوسوفيالىق ديلوگياسى دەپ بىلەمىز. پروفەسسور سە­رىكقالي شاراباسوۆ: «ايتەكە بي» رومانى – جازۋشىنىڭ ەمەس, عاسىرلارعا سالماق, قازىرگىلەرگە قيىن جۇمباق – ۇلان-عايىر فەنومەن» دەپ تۇجىرىم بىلدىرگەن ەدى. شىنىندا دا قازاق ادەبيەتىندە بۇرىن-سوڭدى بي-شەشەن تۇلعاسى تولىق ءدال وسى تۋىندىداعىداي سۋرەتتەلە قويماعان ەدى. ءبيدىڭ قوعامداعى ورنى تەك ءسوز ساپتاۋ عانا ەمەس, ەل ءۇشىن تەر توككەن ساياساتكەر, قوعام قايرات­كەرى بولعاندىعى. بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى ەلشى, قالىڭ بۇقا­رانىڭ مۇڭ-مۇددەسىن حانعا تىكەلەي, قورعالاماي ءوز اۋزىنان ايتا الادى. حان دا الاش ءبيىنىڭ كورەگەندىگىن, ادىلدىگىن باعالاپ, ونىمەن ساناسىپ وتىرادى. ءبيدىڭ باستى ارتىقشىلىعى ارتىنا ەرگەن حالقى, الدىنداعى ءسوز تۇسىنەر سۇڭعىلا حانى. ايتەكە بي – ەل ادامى, كورگەن-بىلگەنى مول, زەردەلى جان. ۇرىسقا تۇسسە – جاۋجۇرەك باتىر, داۋعا تۇسسە – ءتىلى الداسپان. بۇرىنعى كەڭەستىك داۋىردە «حان دەگەنىمىز – حالىقتىڭ قانىن سورۋشى, بي دەگەنىمىز – حان مەن بايلاردىڭ سويىلىن سوعۋشى» دەگەن تۇجىرىمعا مويىن ۇسىنىپ كەلدىك. ال شىعارمادان بىلگەنىمىز: بي – اۋزىنان باتاسى تۇسپەيتىن, اۋىل كۇزەتىپ, اس باعىپ وتىرعان شال ەمەس, ۇنەمى ات ۇستىندە جۇرە­تىن, داۋ كەلسە شەشەتىن, سوناۋ شى­عىس عۇلامالارىنىڭ بىلىمىنەن سۋسىنداعان, قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن, سالت-ءداستۇر, دالا زاڭىن تەرەڭ يگەرگەن, الىس-جاقىن كورشى ەلدەردىڭ ماقسات-مۇددەسىن, پيعىلىن جەتىك بىلەتىن بىلىكتى جان, جاۋ كەلسە اتقا ءمىنىپ شابۋىلعا شىعاتىن باتىر, قازاق قاۋىمىن جان-جاقتان تورلاعان ەستەك, تۇركىمەنگە, حيۋا, بۇقارا امىرلەرىنە, ەجەلگى جاۋ قال­ماققا ەلشى بولىپ بارا الاتىن, حان اتىنان سويلەيتىن ساياسي وكىل. قازاق «قول باستاۋ قيىن ەمەس, كوك نايزالى ەرىڭ بولسا, كوش باستاۋ قيىن ەمەس, ارتىڭا ەرەر ەلىڭ بولسا, بارىنەن شارشى توپتا ءسوز باستاۋ قيىن, تاۋىپ ايتساڭ مەرەكە قىلادى, تاپپاي ايتساڭ كەلەكە قىلادى» دەيدى. ءسوز – قۇدىرەت. ءسوز – قۇيىن ۇيىرەدى. ەردى ۇشپاققا جەتكىزەتىن دە ءسوز, باسىن جەرگە تۇسىرەتىن دە – ءسوز. ءسوز ساپتاپ اتقا مىنگەن ءبيدىڭ اۋزىنا حان دا قا­رايدى, حالىق تا ءۇمىت كۇتەدى, جاۋ دا سەسكەنەدى, داۋگەر دە توقتايدى. ايتەكە ءبيدىڭ ماقساتى بىرەۋدى سوزبەن توقتاتىپ, مۇقاتۋ ەمەس, ەل بىرلىگى, ەل قامىن ويلاعان حاننىڭ اماندىعى, قاراشانىڭ مۇڭ-مۇقتاجى, قازاق جەرىنە جاۋ اتىنىڭ تۇياعىن تيگىزبەۋ. سوندىقتان دا ول ەركىن سويلەيدى: «بيىك تۇرسىن دەسەك تۋىمىز, ءورت شالماسىن دەسەك نۋىمىز, ءبىز ءۇش ءجۇز كەرىسپەيىك, كەلىسەيىك, كەرىستىڭ ارتى قىزىل شوق. كەرىسە قالساق ۇشەۋمىز, بىرلىك تە جوق, ەلدىك تە جوق. وزگەمەنەن تەڭدىك تە جوق, اركىم ءبىر سارىپ باسىڭا, اياق استى قالارمىز. قاتىننان ارمەن داۋىس قىپ, قارالى جوقتاۋ سالارمىز...». شىعارماداعى ءحVىى-ءحVىىى عا­سىر­لاردا ەسىمدەرى اڭىزعا اينالعان تاۋكە حان, تولە بي, قاز داۋىستى قازىبەك بي, انەت بابا, ءماتى, بول­پىش, باس كەيىپكەر ايتەكە ءبيدىڭ كورەگەندىگى, دانالىعى, شەشەن­دىگى, سۇڭعىلالىعى كور­كەم سوزبەن ادەمى ورىلگەن. ال شىن­دىعىندا بۇل ءسوز كوركەمدىگى جازۋ­شىنىڭ قولتاڭباسى ەكەنى انىق. مۇقادەس تە سول بيلەردىڭ, دانالاردىڭ دەڭگەيىنەن, سولار شىققان بيىكتەن تۇرىپ, ءسوز ساپتايدى, تاڭدايىڭا بال سالعانداي دىلمارلىقپەن وقىرماندى كاۋسار تۇنىققا جەتەلەيدى, شالقار اي­دىنعا شىعارادى. حان مەن ءبيدىڭ سۇحباتىندا حاننىڭ وتكىر ساۋالدارىنا تۇشىمدى جاۋاپ بەرگەن بي ءسوزى – جازۋشىنىڭ جۇرەگىنەن شىققان ءسوز. كەيىپكەر مەن اۆتور ءبىر تۇلعاعا اينالعان. ماسەلەن, «حان: – بي, ەل نەگە ازادى, ەر نەگە ازادى؟ – ەر ازسا, سەنىمدى سەرىگىن تاپ­پاعان شىعار, ەل ازسا, بىلىكتى باسشىسىن تاپپاعان شىعار. – ...بىرلىك جونىندە نە ايتار ەدىڭ؟ – بۇكىل تۇركى جۇرتىن ەكى تۋىپ, ءبىر قالعانداي ەتەر ەم. سوسىن ارىس­تان رەسەي مەن ايۋ ءشۇرشىتتىڭ ورتاسىندا جونىمىز كۇدىرەيىپ, جولبارىس بوپ ءبىز جاتپاس پا ەك... – ەلدى قالاي باسقارۋ كەرەك دەپ ويلايسىڭ؟ – رايمەن. ىممەن. الىستى كورە بىلۋمەن. سوسىن بۇرىنعىلار ەلدى قورقىتىپ باسقارما, وقىتىپ باسقار دەگەن ءتالىم قالدىرىپتى...». «اتاسى باسقانىڭ اراسىنان داۋ شىقپاسىن دەپ, اۋىلى باسقانىڭ اراسىنان جاۋ شىقپاسىن دەپ, اعايىن اراسىنان ادىلەت قاشپاسىن دەپ, اينالاسىن ابىلەت باسپاسىن دەپ, جەتىمىم ەشقاشان جىلاماسىن دەپ, جەرىمدى جاۋ جاعالاماسىن» دەپ ءومىر سۇرگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ عيبراتىن بۇ­گىنگە جەتكىزگەن «اي­تەكە بي» ديلوگياسى تاريحي تا­نىمدىق, ەت­نومادەني قۇندىلىعى اسا زور دۇنيە. ازات ويمەن, سەرگەك سانامەن, ۇلان-عايىر ىزدەنىسپەن, ۇلت­تىق ورەمەن, ەلدىك ۇستانىممەن, اششى شىندىقپەن, تاريحي دەرەكتەر­مەن سايكەستىرىلىپ جازىلعان, تاۋەل­سىزدىك جىلدارىنداعى قازاق ادە­بيە­تىنىڭ ەڭ ءبىر تاماشا تۇمار كى­تابى. عۇمىر بويى قازاقتىڭ ءسوز جاۋھارىن تەرىپ, قوس قاناتىن (جۋر­ناليستىك جانە جازۋشىلىق) قۇلاش­تاي كەرىپ, اردىڭ ءىسى ادەبيەت­تىڭ جوعىن جوقتاعان, دانالار, بيلەر, حاندار, شەشەندەر عۇمىرىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەگەن مۇ­قادەس ءبىر كەزەك ءوزى دە بيگە اينال­عانداي بولادى. بيلەر ءوتتى, بي ءسوزىن تىرىلتكەن مۇقادەس دەسەك ارتىق بولماس. انە ءبىر جىلدارى ابىلقايىر حان تۋرالى ايتىپ شۋلاعان ءبىر توپقا «ەلدى اداستىرماڭدار, تاريحتى بۇرمالاماڭدار» دەپ تورەلىك ايتقان دا مۇقادەس ەكەنى ەستە. «ابىلقايىر حان» ەڭبەگىندە ونىڭ ءوز زامانىنىڭ قايراتكەرى, ەلدىڭ ەرى ەكەندىگىن, اسا ءىرى ساياسي تۇلعا بولعانىن بۇلتارتپاس ۋاجدەرمەن دالەلدەپ, ءپاتۋالى تۇجىرىم جازدى. تاريحي تۇلعالار جايىندا جازۋدا رۋلىق, ايماقتىق تۇرعىدان ەمەس, ەلدىك, ۇلتتىق كوزقاراسپەن كەلىپ, ىجداعاتتى زەرتتەۋ كەرەك ەكەندىگىن كورسەتە ءبىلدى. سونىمەن قاتار, «ايتەكە بي» رومانى قازاق ادەبي ءتىلىن بايىتاتىن تىڭ تۇراقتى تىركەستەرگە, شەشەندىك, قاناتتى سوزدەرگە تولى. ەل ۇمىتقان كونە سوزدەر دە كوپتەپ ۇشىراسادى. ماسەلەن, «انجى-قوسىمشا ايىپ اقى»; «ساھارى – اققۋدىڭ ەركەگى»; «الاپاي-جاۋ­گەر­شىلىكتەگى ولجا», «لەكتىر-قى­تايدىڭ «ديۆارحان» اتتى تاس ات­قىش قۇرالىنىڭ جەڭىل ءتۇرى», «ازىنا كۇنى-جەكسەنبى»; ء«تورت تىرەك-ءار رۋدىڭ ءبيى, مىرزاسى, ءپىرى, باتىرى», ت.ب. بولاشاقتا جازۋشى شىعارمالارىنىڭ ءتىلىن زەرتتەۋدىڭ ءوزى سۇرانىپ-اق تۇر. مىنە, اق جايىقتان ۇشقان اق سۇڭقار قالامگەر, ورالدان الما­تىعا ارمان قۋىپ, ماقسات بەكىتىپ ساپارعا شىققان اق كويلەك ازامات, ءوز مىندەتىن ادال اتقارا ءبىلدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ كوشىندە قىز جىبەكتىڭ كوشىندەي سىرى تەرەڭ, سىرلى كوش مۇقادەس كوشى دە كەتىپ بارادى. كوشتىڭ ماڭدايى اشىق, ءجۇزى جارقىن, باعىتى –جەرۇيىق. ء«وز ۇلىن, ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە, ەل تەگى السىن قايدان كە­مەڭ­­گەردى», – دەپ ءىلياس جانسۇ­گىروۆ اقىن ايتقانداي, ءوز جاق­سى­مىزدى قۇرمەتتەيىك. ورال ءوڭىرى, سىرىم اۋدانى مۇقادەس ەس­لامعالي ۇلىنىڭ تۋعان جەرى, ۇشقان ۇياسى. جازۋشىنىڭ اتىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن مەكتەپكە نە كىتاپحاناعا اتىن بەرۋ كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلە. وسى ۇسىنىس ورىندالسا, ۇرپاق الدىندا, ارۋاق الدىندا ءجۇزىمىز جارقىن بولارى حاق.

مۇرات سابىر,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.

ورال قالاسى.