حرومتاۋ – ەكونوميكانىڭ ەگىز سالاسى ونەركاسىپتىڭ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قارقىندى دامۋ مۇمكىندىگى مول ءوڭىر. مۇندا باسقاسىن بىلاي قويعاندا, قورى بويىنشا الەمدە ەكىنشى ورىن الاتىن حروم كەنى وندىرىلەدى. باسقا دا جەر استى تابيعي قازبا بايلىقتارى جەتەرلىك. جەرىنىڭ قۇنارلىلىعى جانە سۋ كوزدەرى بويىنشا دا وبلىستىڭ قالعان اۋداندارىنا قاراعاندا جاعدايى كوش ىلگەرى دەۋگە كەلەدى. اۋدان اكىمى ايازباي وسمانعاليەۆتىڭ «حرومتاۋ اۋدانىنىڭ 2015 جىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارى جانە 2016 جىلعى مىندەتتەرى تۋرالى» ەسەبىن تىڭداۋعا كەنشىلەردىڭ مادەنيەت ۇيىنە تۇرعىندار كوپ جينالدى.
اۋدان باسشىسى وتكەن جىلى اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ نەگىزگىلەرىن جۇيەلەي باياندادى. ايازباي قايىرعالي ۇلىنىڭ اڭگىمە اۋانىنا قاراعاندا, كۇردەلى كەزەڭنىڭ وتپەلى قيىندىقتارىنا قاراماستان بىرقاتار شارۋالار تىندىرىلعانى اڭعارىلادى.
ەلباسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا بەلگىلەنگەن «100 ناقتى قادامىنىڭ» ماڭىزى دا, ءمانى دە ايرىقشا ەكەندىگىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ساراپشىلاردىڭ وزدەرى مويىنداۋدا. سوندىقتان «100 ناقتى قادامدى» ورىنداۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جانە مەرەيلى مىندەت ەكەنىن تۇسىنەمىز. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» اتتى جاڭا جولداۋىندا دا اۋقىمدى مىندەتتەر العا تارتىلدى. قازىر اۋدان حالقى وسى مىندەتتەر ۇدەسىنەن كورىنۋگە ءبىر كىسىدەي جۇمىلۋدا, دەپ باستادى ول ءوز ءسوزىن.
اۋدانعا قاراستى 14 سەلولىق وكرۋگ پەن ءبىر قالالىق اكىمدىك اۋماعىندا 41645 ادام تۇرادى. مۇندا كەن ءوندىرىسى جولعا قويىلعان, 3 ءىرى ونەركاسىپ ورنى جۇمىس ىستەيدى. وتكەن جىلى اۋداندا ونەركاسىپ ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى قولدانىستاعى باعا بويىنشا 186682,7 ملن.تەڭگەنى قۇرادى, فيزيكالىق يندەكس كولەمى 100,8 پايىز بولدى. جىل باسىنان ءدوڭ كەن بايىتۋ كومبيناتىندا حروم كەنىن ءوندىرۋ كولەمى 4417,1 جانە تاۋارلىق حروم كەنى 3600,9 مىڭ توننانى قۇرادى. مۇندا «ۆوسحود وريەل», «اقتوبەمىسكومپانياسى» جانە «كوپپەرتەكنولودجي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرىنىڭ دە ۇلەسى زور.
اۋداندا داعدارىس قيىندىقتارىنا قاراماستان حروم, مىس كەندەرىن جانە قيىرشاق تاستاردى وڭدەيتىن جاڭا نىساندار ىسكە قوسىلۋدا. «اقتوبەمىسكومپانيا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى ارقىلى جىلىنا 500,0 مىڭ توننا مىس-مىرىش وندىرەتىن «ۆەسەننە-ارالچينسكوە» كەنىشىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە جانە «ليماننوە», «قۇندىزدى» كەن ورىندارىن يگەرۋدىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالارى قولعا الىنۋدا. «بۆر» جشس ارقىلى جىلىنا 5,0 توننا جارىلعىش زاتتار شىعاراتىن زاۋىت پايدالانۋعا بەرىلدى. «يگدانيت» جشس 25,0 مىڭ توننا سوندىرىلمەگەن اك وندىرەتىن زاۋىتتى ىسكە قوستى. «الكوم-اكتوبە» جشس جىلىنا 100,0 مىڭ توننا كومىر بريكەتتەيتىن زاۋىت سالادى, ونىڭ ينفراقۇرىلىمى تارتىلدى. اۋداندا قيىرشاق تاس ءوندىرىسى جانە قۇم ءوندىرۋ جولعا قويىلۋدا, دەدى اۋدان اكىمى.
وتكەن جىلى اۋداندا ءىرى قارا – 27400, قوي مەن ەشكى – 48360, جىلقى – 4200, شوشقا – 980, تۇيە – 72 جانە قۇس 42261 باسقا جەتكەن . ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ءوسىمى بار. اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى 8500,0 توننا ەت, 29000,0 توننا ءسۇت, 6324,0 مىڭ دانا جۇمىرتقا وندىرگەن. بۇل كورسەتكىشتەر دە 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا ءبىراز جوعارى. 200 توننا ەت ەتتى ەكسپورتقا شىعارىلعان. اۋدان اكىمىنىڭ مالىمدەۋىنشە, ەسەپتى كەزەڭدە «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا 64,9 ملن.تەڭگەگە 315 ءىرى قارا, «التىن اسىق» باعدارلاماسى بويىنشا 14,0 ملن.تەڭگەگە 522 قوي, 20 باس قوشقار, «قۇلان» باعدارلاماسى بويىنشا «لاكيكوم لتد» جشس 10,2 ملن.تەڭگەگە 33 بيە مەن 3 اسىل تۇقىمدى ايعىر ساتىپ العان. اۋا رايىنىڭ قيىندىعىنا قاراماستان اۋدان ديقاندارى ەگىنشىلىكتەن دە ءتاۋىر ءونىم جيناعان. 2016 جىلدىڭ كوكتەمگى-ەگىس جۇمىستارىنا قاجەتتى 4,0 مىڭ توننا تۇقىمنىڭ 3,5 مىڭ تونناسى قۇيىلىپ, 21,0 مىڭ گەكتار پار جىرتىلىپ, 8,6 مىڭ گەكتارعا سۇدىگەر دايىندالعان. 1860 گەكتار القاپتى تۇراقتى سۋارمالى, 16475 گەكتاردى كولدەتىپ سۋارىلاتىن القاپ رەتىندە پايدالانۋ كوزدەلۋدە.
اۋداننىڭ شارۋاشىلىقتارىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى نەگىزگى قورىنا 381,3 ملن. تەڭگەگە ينۆەستيتسيا سالىنعان, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 170,9 ملن.تەڭگەگە ارتىق. اۋداندا ەسەپتى مەرزىمدە رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن قاراستىرىلعان ينۆەستيتسيالىق جوبالار ارقىلى كوپ جۇمىستار جاسالدى. «2012-2020 جىلدارعا ارنالعان مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسى» بويىنشا حرومتاۋ قالاسىن جانە كاسىپكەرلىك سالاسىن دامىتىپ جانە قولداۋعا گرانتتارمەن, ميكروكرەديت جانە سۋبسيديالاۋعا 1089772 مىڭ تەڭگە بولىنگەن. سونىڭ ارقاسىندا قالاداعى 22 تۇرعىن ءۇي ورامى ەلەكترلەندىرىلگەن, ەكى قاباتتى 10 پاتەرلى جالدىق تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جانە ينجەنەرلىك جەلىلەرى, 3 قاباتتى 24 پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جانە ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالارى, 5 قاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ ينجەنەرلىك جەلىلەرى جۇرگىزىلگەن, تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار پوليگونى سالىنعان.
اۋداندا شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن اينالىساتىن 2496 تۇلعا تىركەلگەن, ونىڭ 2395-ءى بەلسەندى تۇلعا بولىپ تابىلادى. ولاردا 4194 ادام ەڭبەك ەتەدى. جىل باسىنان كاسىپكەرلىك سالاسىندا 15565,9 ملن.تەڭگەنىڭ تاۋارلارى مەن ونىمدەرى ءوندىرىلىپ, قىزمەتتەرى كورسەتىلدى اۋداندا كاسىپكەرلەردى قولداۋ ماقساتىندا بۇرىنعى اكىمشىلىك عيماراتى كۇردەلى جوندەلىپ, بيزنەس-ينكۋباتور اشىلدى, دەدى ودان ءارى بايانداماشى.
سالىق جانە باسقا دا مىندەتتى تولەمدەردىڭ بيۋدجەتكە ءتۇسىمى بولجانعان 15852,8 ملن. تەڭگە ورنىنا 18534,3 ملن.تەڭگە قۇرادى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە بولجامدى سالىق ءتۇسىرۋ 16,8 پايىزعا اسىرا ورىندالدى. جاڭادان 496 جۇمىس ورنى اشىلىپ, 834 ادام تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن,152 ادام قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلعان. الەۋمەتتىك سالادا دا ءىلگەرىلەۋ بار.
جيىندى قورىتىندىلاعان وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ اۋداننىڭ ەكونوميكالىق جانە تابيعي مۇمكىندىكتەرى تولىق پايدالانىلماي وتىرعانىنا باسا نازار اۋداردى. اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن كوپ ءوندىرىپ, باسەكەلەستىك ورتانى قالىپتاستىرىپ, ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسىن ارزانداتۋدىڭ ءالى دە كەمشىن سوعىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, سۋارمالى القاپتى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ءوڭىر باسشىسى جاڭادان پايدالانۋعا بەرىلگەن كاسىپورىنداردىڭ قۋاتى 10-15 پايىز جۇمىس ىستەپ تۇرعانىنا كوڭىلى تولمايتىنىن, ولاردى تولىق قۋاتىنا شىعارۋدىڭ بارلىق جولدارىن قاراستىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. قوسىمشا قارجى كوزدەرىن ىزدەستىرۋ, ىشكى رەزەرۆتەردى ءتيىمدى پايدالانۋدا سالاقتىق باسىم ەكەنىن دە جاسىرمادى. مونوقالا جانە تىرەك اۋىلدارىن دامىتۋ باعدارلامالارى بويىنشا كوپ شارۋالار تىندىرۋعا بولاتىنىن العا تارتا سويلەدى. ءىرى كاسىپورىندارعا قاجەتتى ونىمدەر مەن قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋ ارقىلى يمپورت الماستىرۋعا جانە قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋعا باعىت ۇستاۋ قاجەتتىگىن قاداپ ايتتى. ەڭ باستىسى, جۇمىسسىزدىقتى بولدىرماۋ, تۇرعىنداردى باعالارى قولجەتىمدى ارزان ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
اۋدان اۋماعىمەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە كۇرە جول وتەدى. وسى كۇرە جولدىڭ بويىندا قانشاما شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارىن اشۋعا بولادى؟ مۇنى ءتيىمدى پايدالانىپ, سەرۆيستىك قىزمەتتى دامىتۋ قاجەت. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, اۋداننىڭ ەكونوميكالىق جانە تابيعي مۇمكىندىگى بۇدان گورى قارقىندى دامۋعا العىشارت جاسايدى, سونى ءتيىمدى پايدالانۋ جەتىمسىز, وسىعان باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. قازىر ارقانى كەڭگە سالاتىن كەز ەمەس, جۇمىستا شيراقتىق قاجەت, دەپ تۇيىندەدى ويىن بەردىبەك ماشبەك ۇلى.
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى.