اسپاندا
وسى ۋاققا دەيىن قال-قادەرىمىزشە ءبىراز جەردى ارالاعان ەكەنبىز, ءبىرشاما ەل مەن جۇرتتى كورىپپىز, سول ەلدەردىڭ سۋىن ءىشىپ, ءدامىن تاتىپپىز. ساۋلەتى مىڭجىلدىقتار تەرەڭىنەن تامىر تارتقان قالالارمەن تانىسىپپىز, تابيعاتى ەرتەگى مەن اڭىزعا لايىق وڭىرلەردى تاماشالاپپىز. سونىڭ ءبارى دە ەسىمىزدە, كوبىسى حاتقا تۇسكەندەي جاتتاۋلى, جادىمىزدا قاتتاۋلى, اسەرى مول ساپارلار. جانىڭدى تولقىتقان, قۋانىشقا بولەگەن ونداي ۇزاق جولدار ۇمىتىلۋشى ما ەدى! ەسىڭە العان سايىن ولار سەنىڭ جۇرەگىڭدى شاباقتاپ, كوڭىلىڭدى شۋاققا بولەپ جۇرەتىنى تاعى راس.
سونداي ۇزاق جولدىڭ ءبىرى افريكا قۇرلىعىنىڭ وڭتۇستىك شەتىندەگى قايىرىمدى ءۇمىت مۇيىسىنە ساپارىمىز ەدى.
ول ءمۇيىس – شىن مانىندەگى جەردىڭ شەتى ەكەنىنەن بۇرىننان حاباردارمىز. كارتاعا قاراساڭىز ودان ءارى ەل جوق, جەر تاعى جوق. ودان ءارى تولقىن ساپىرىپ, قايناپ جاتقان كوك مۇحيت.
جەردىڭ شەتى بولعاسىن دا, وعان جەتۋ قايدان وڭاي سوقسىن... الدىمەن التى ساعاتقا جۋىق ىستامبۇلعا ۇشتىق. ىستامبۇل اۋەجايىندا ءتورت-بەس ساعات ساندالىپ, تۋ سيىرداي شەرميگەن, اڭساعاي بويلى الىپ لاينەرگە جايعاسقانبىز. لاينەردەگى جولاۋشىلارعا جاسالعان جاعداي ءايبات, سەرۆيسى جوعارى دارەجەدە بولعانىمەن, ون ءۇش ساعات بويى ورىندىققا جابىسىپ, اسپاندا قالىقتاپ ءجۇرىپ الۋ اۋىرلاۋ تيگەن. ايتەۋىر ەرمەگىمىز – الدىمىزداعى مونيتورعا قاراپ, قاي تۇستا ۇشىپ كەلە جاتقانىمىزدى مولشەرلەيمىز دە, يلليۋميناتوردان تومەندى قىزىقتايمىز... كىشى ازيا تۇبەگىنەن وتكەن سوڭ جەرورتا تەڭىزىن تۇمسىقتان كەسە تۋرالاي تارتتىق. بايقايمىن, مارەمىزگە توتەسىنەن سالىپ, افريكانى قاق ورتاسىنان ءتىلىپ وتەتىن ءتۇرىمىز بار. انەكي, كيپر ارالىن جاناي ۇشىپ, الەكساندريا قالاسىنىڭ تۋرا ۇستىنەن شىقتىق. تانىپ كەلەمىن, تەڭىزدى جاعالاي قونىس تەپكەن ەجەلگى شاھاردى اناۋ ءبىر جىلدارى اپتاعا جۋىق ارمانسىز ارالاعانىمىز ەسىمدە. مارقۇم, اياۋلى اپامىز روزا بەردىعاليەۆا, دوستارىم ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ پەن ەرلان ساتىبالديەۆ تورتەۋىمىز الەكساندريا كىتاپحاناسىن اشۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ, جۇزگە تارتا قازاق كىتاپتارىن سىيلاپ قايتقانبىز. ساۋىتبەك «الەمگە ايگىلى» ايدارىنا «كۇلدەن كوتەرىلگەن» دەگەن ماقالا جازعان. سوندىقتان دا بۇل قالا تۋراسىندا بىزدە اسەرگە تولى اجەپتاۋىر ەستەلىكتەر قالعان... انەكي, بۇركىتتىڭ تۇمسىعىنداي تەڭىزگە سۇعىنا يىلگەن تۇبەك كورىندى. الەمنىڭ جەتى كەرەمەتىنىڭ ءبىرى – الەكساندريا ماياگى سول ارادا بولعان دەسەدى. ال قازىر ول تۇبەكتە ءماملۇك قانداسىمىز, بوز جۋساندى دالاسىنا قايتپاي قالعان قايتپاي سۇلتاننىڭ اق سارايى جارقىرايدى. ونى دا توبەدەن تانىپ كەلەمىن.
مونيتور كاير قالاسىن قيىستا قالدىرا بەرە, ءنىل وزەنىن بويلاي ۇشىپ كەلە جاتقانىمىزدى كورسەتتى. بۇل مەزگىلدە سولتۇستىك افريكانىڭ اسپانى اشىق, بۇلتى سيرەك سياقتى, تومەندەگى جەر بەدەرى بارشا بوياۋىمەن, ساي-سالا, وزەن-كولدەرىمەن سايراپ جاتتى. وڭ جاعىمىزدا ساپ-سارى بولىپ شەكسىز قۇم تەڭىزى – ساحارا قالىپ بارادى. نۋبيا ءشولىنىڭ ۇستىندەمىز. سۋدان جەرى داليا كوسىلگەن جالپاق ەكەن, ول ەلدىڭ ۇستىمەن ۇزاعىراق ۇشتىق. جۇمىر جەردىڭ بەلدىگى – ەكۆاتوردى كەسىپ وتكەن سوڭ, ۋگاندانىڭ ەتەگىنەن كوكجيەكتە كۇنمەن شاعىلىسقان ايگىلى ۆيكتوريا كولىن انىق كوردىك. كول دەيتىن ەمەس, شالقىعان تەڭىزگە ۇقساعانداي. شالقاردىڭ ارعى جاعىندا شوشاعىن قار باسقان كيليماندجارو بولۋشى ەدى, تەگى, تىم الىستا, كوز جەتپەس قيىستا قالعان-اۋ, كورىنبەدى. بۇل ماڭايداعى جەردىڭ بەدەرى بۇيرالانىپ, قوپ-قويۋ جاسىل تۇسكە ەنىپ كەتىپتى. تومەندە يت تۇمسىعى باتپاس دجۋنگلي دەستى بىلەتىندەر. باسقا ۇساق-تۇيەك سۋ قويمالارىن بىلمەدىم, ايتەۋىر جۇزدەگەن شاقىرىمعا مويىناعاشتاي سوزىلىپ جاتقان تانگانيكا كولىن ءتوبەدەن جازباي تانىدىق. سودان كەيىن ارادا بىرەر ساعات وتكەندە جاسىل ءتۇس بۇيدالانعان شۇبار جازىققا ۇلاسىپ, كۇيگەن تەرىدەي ويدىم-ويدىم سارىالا داقتارمەن ارالاسا باستادى. تاعى دا سول بىلگىشتەر ساۆاننانىڭ ۇستىمەن ۇشىپ كەلە جاتقانىمىزدى قۇلاعدار ەتتى. تومەندە تانزانيا, زامبيا, زيمبابۆە, بوتسۆانا ەلدەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى قالىپ جاتتى. وسى ەلدەردىڭ ءبىرازىنا شەكارا مىندەتىن اتقارىپ, اراسىن قاق ءبولىپ جاتقان زامبەزي وزەنى مەن ونىڭ ينەلىكتەي جىڭىشكە سۋ قويماسى دا جارقىراي كورىندى. بوتسۆانادان سوڭ وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ بايتاعىنا ەنە باستادىق. مەنىڭ ارداقتى اعام مارات تاتاەۆ ءوزىنىڭ جان دوسى التاي تىلەۋبەردينمەن ەكەۋى وسى ايماقتىڭ ساۆاننالارىندا ءجيى-ءجيى اڭشىلىق قۇراتىندارىن ەستىگەم... ارىستان دا, بۋيۆول دا, گازەل دە اتىپ, ءشاۋلى ءبۇركىتشە قومدانىپ تۇسكەن سۋرەتتەرىن دە تالاي كورگەم. مىنە, ەرنەست حەمينگۋەي تامىلجىتىپ جازاتىن, جازىپ قانا قويماي, ساعىندىرىپ سۋرەتتەيتىن ناعىز ءسافاريىڭىز وسى! اناۋ جولى وسى اعالارىم الداعى جازدا گرەنلاندياعا بارۋدى جوسپارلاپ جاتقان. «اق ايۋعا باراسىزدار-اۋ؟» – دەپ ەلەڭ ەتە تۇسكەم. اق ايۋ وكىمەت قامقورلىعىندا, ونى اتۋعا مۇلدەم تىيىم سالىنىپتى, ەشبىر مەملەكەتتە وعان ليتسەنزيا بەرىلمەيدى ەكەن. «كاريبۋ مەن قويبۇقاعا بارساق دەگەن ويدامىز» دەدى. سوعان قاراعاندا بۇل زاماننىڭ سال-سەرىلەرى مارات پەن التاي اعالارىم-اۋ دەپ قاشاندا ولارعا قىزىعا قاراپ جۇرەم. جاقىندا ەستىدىم – اعالارىم گرەنلاندياعا بارىپ تا كەلىپتى.
بۇل وڭتۇستىك افريكادا 2013 جىلدىڭ 13 قىركۇيەگىندە الەم عالىمدارىن دۇرلىكتىرگەن سەنساتسيالىق جاڭالىق اشىلعانىن وقىعان ەدىم... بۇدان 4 ميلليون جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن پريماتتاردىڭ جوعارى ءتيپى – اۆسترالوپيتەك پەن بۇگىنگى ادامنىڭ, ياعني «گومو ساپيەنستىڭ» اراسىندا وتپەلى قانداي گومينيد-ءتۇر بولدى؟ اۆسترالوپيتەك قاي كەزدە بۇگىنگى «امبەباپ ادام» كەيپىنە اينالا باستادى؟ عىلىمي الەمدە «اقتاڭداق» قالعان وسى ماسەلە انتروپولوگ عالىمداردىڭ باسىن اۋرەگە سالىپ, كوپتەن بەرى تولعاندىرىپ جۇرەدى ەكەن. ارينە, اراداعى 4 ميلليون جىلدىڭ تىلسىم جۇمباعىن شەشۋ وڭاي دەيسىڭ بە! سودان, وسى وڭىردەگى «ۆوسحودياششايا زۆەزدا» اتتى ۇڭگىر تۇكپىرىنەن تاعى ادام كەيپىندەگى كوپتەگەن سۇيەكتەر تابىلادى. زەرتتەي كەلە ولار اۆسترولوپيتەك پەن بۇگىنگى ادام اراسىنداعى وتپەلى كەزەڭنىڭ ءتۇرى بولىپ شىعادى. بۇدان 2 ميلليون جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن بۇل گومينيد ادامزات تاريحىنداعى جاڭا بەت, عىلىمداعى جارقىن جاڭالىق دەپ تانىلادى. جالپى افريكا قۇرلىعى, سونىڭ ىشىندە ءبىز كەلە جاتقان وڭتۇستىك افريكا «ادامزاتتىڭ بەسىگى» سانالاتىنى بۇرىننان بەلگىلى جايت. مىنا جاڭالىق سول تۇجىرىمدى ودان بەتەر نىعايتىپ, تەرەڭىرەك بەكىتە ءتۇسىپتى.
الاشابىر ساۆاننا قيا-جارتاستى, تەرەڭ شاتقالدى, ويلى-قىرلى شوقالاق تاۋلارعا ۇلاسقان كەزدە – ءبىز مەجەلى جەرىمىز كەيپتاۋن قالاسىنا جاقىنداعانىمىزدى اڭعاردىق. ارادا ساعاتقا جۋىق ۋاقىت وتكەن سوڭ شالقىعان مۇحيت تا كورىنىس بەردى. اتاقتى اتلانتيكا وسى! شەتسىز-شەكسىز كوسىلىپ, كوكجيەكتە كوك اسپانمەن استاسىپ كەتە بارعان. ءدۇربى سالىپ شۇقشيا ۇڭىلسەڭ – كۇنشىلىكتەگى انتاركتيدانىڭ دا ساعىمدانعان سۇلباسىن كورۋگە بولادى دەسەدى. كەپەشىن اپپاق قار باسقان تاۋلى تۇبەكتى جاعالاي قونىستانعان ۇلكەن قالانى الىستان وراعىتىپ, كوك مۇحيتتى تورىنەن ءبىر اينالدىق تا, ازىناعان دالا توسىندەگى اشىق اۋەجايعا ەڭكەيە باستادىق.
كەيپتاۋن كەيپى
ءبىز كەيپتاۋن قالاسىنا كەلدىك.
كەيپتاۋن وڭتۇستىك افريكانىڭ يوحاننەسبۋرگتەن كەيىنگى ەكىنشى استاناسى, جەر پلانەتاسىنداعى اسەم قالانىڭ ءبىرى ەسەپتى. مەملەكەتتىڭ قارجىلىق ورتالىعى, ماڭىزدى ەكونوميكالىق ايماعى. ەل پارلامەنتى, ءىرى بانكتەردىڭ وفيستەرى, ءبىرشاما ۇكىمەت كەڭسەلەرى دە وسىندا. ەڭ باستىسى, كەيپتاۋن – الەمدەگى ەڭ ءىرى پورتتى قالالار قاتارىندا. انتاركتيداعا اتتاندىرىلىپ جاتقان ەكسپەديتسيالاردىڭ كوپشىلىگى وسى پورتتان ساپار شەگەدى. گولليۆۋدتىڭ ءبىرشاما فيلمدەرى كەيپتاۋندا تۇسىرىلگەنىن بىلەمىز. جاعالاۋداعى اقشاڭقان كوتتەدجدەر, سامالاداي جارقىراعان اپپاق سارايلار امەريكا مەن ەۋروپا قۇرلىقتارىن اۋزىنا قاراتقان قارجى الپاۋىتتارىنىڭ, ەل بيلەۋشىلەرى مەن ميلليونەرلەردىڭ جازعى تۇراعى. اتى الەمدى الديلەگەن گولليۆۋد كينوجۇلدىزدارىنىڭ جىلىنا ءبىر رەت كەلىپ كوڭىل كوتەرەتىن, ساۋىق قۇرىپ, سايران سالاتىن جايلاۋداي جايلى مەكەنى.
وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىندا رەسمي تۇردە ون ءبىر ءتىل قولدانىلادى ەكەن. سولاردىڭ ىشىندە كوپ تاراعانى – اعىلشىن ءتىلى. كوشەلەردەگى جارنامالار, حابارلامالار, مەكەمە اتاۋلارى, بيلبوردتار نەگىزىنەن وسى تىلدە جازىلاتىنىن كوردىك. كەي جەرلەردە افريكاانس, زۋلۋسس, كوسا دەيتىن تىلدەردەگى جازۋلاردى دا كەزدەستىردىك.
نەگىزىندە, شىمقاي قارا ءناسىل مەن زاڭگىلەر افريكانىڭ ورتالىق اۋداندارىن, ياعني ەكۆاتوردىڭ ارعى-بەرگى جاعىن قونىستانعان. ال وڭتۇستىك افريكانىڭ ەجەلگى تۇرعىندارى قوڭىر ءتۇستى پيگمەيلەر بولىپتى. پيگمەيلەر العاشىندا گوللاندىقتارمەن, كەيىندەرى اعىلشىندارمەن ارالاسىپ, «بۋر» اتتى جاڭا ءناسىل شىعارادى. ەۋروپالىقتار ولاردى «ءتۇرلى-ءتۇستى» دەپ اتاپ كەتكەن.
كەيپتاۋن قالاسىن ءبىر جاعىنان بۇلتپەن تالاسقان سوقتالى شىڭدار مەن سەڭگىر تاۋلار سىلەمى قورشاپتى. ەكىنشى جاعى – شالقىعان شىعاناق, كۇنشىلىككە سوزىلعان التىن قۇم جاعاجايلار, اقشاڭقان سارايلار مەن كوز سۇيسىندىرگەن اسەم قوناقۇيلەر. التى قۇرلىقتىڭ كىتاپحاناشىلارى مەن اۋزى دۋالى قايراتكەرلەرى باس قوسقان كونفەرەنتسيانى بەتكە الىپ, بەس ادامدىق قازاقستاندىق دەلەگاتسيا دا شارشاپ-شالدىعىپ جەتتىك بۇل قالاعا. ارادا ءبىر كۇن تىنىعىپ, بىلايشا ايتقاندا, جاڭا كليماتقا بەيىمدەلىپ, كەيىنگى ءۇش كۇندە مىناۋ جاھاندىق وزگەرىستەر زامانىنداعى كىتاپحانانىڭ جۇرتشىلىقتى اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋ ميسسياسى, تسيفرلىق تەحنولوگيانىڭ باسىمدىعى جاعدايىندا ءداستۇرلى كىتاپ وقۋ ءۇردىسىن ءۇزىپ الماي, وقىرمانعا قىزمەت كورسەتۋدىڭ سونى تاسىلدەرى, سونداي-اق الەمدىك اقپارات الماسۋلار مەن كونە قولجازبالاردى ساقتاۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن تالقىلاۋعا ارنالعان ءتۇرلى سەكتسيالار جۇمىسىنا قاتىسپاقپىز. وسى سالاداعى سوڭعى كەزدە پايدا بولعان عىلىمي جاڭالىقتار, وزىق تەحنولوگيالارمەن تانىسىپ, كەنەۋلى كەڭەس قۇرماقپىز, كەسەك تاقىرىپتاردى قوزعاماقپىز.
تمد ەلدەرى كىتاپحاناشىلارىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن باە اتتى قوعامىمىز بار ەدى. ونىڭ قازاقشاسى – «ەۆرازيا كىتاپحاناشىلارىنىڭ اسسوتسياتسياسى» دەپ اتالادى. اسسوتسياتسيا پرەزيدەنتى – موسكۆاداعى ايگىلى «لەنينكانىڭ» – بۇگىنگى رەسەي مەملەكەتتىك كىتاپحاناسىنىڭ باس ديرەكتورى الەكساندر ۆيسلىي دەگەن ارىپتەس دوسىمىز. ول كىسى سىرقاتتانىپ بۇل قيانعا جەتە الماي, مەن سول ۆيسلىيدىڭ اتىنان كونفەرەنتسيادا ءسوز سويلەپ, تمد ەلدەرى اتىنان جينالعان قاراالا, سارىالا كوپشىلىككە قۇتتىقتاۋ ايتپاقشىمىن.
مۇنىڭ ءبارى دە ءجون عوي, رەسمي شارۋالار ءوز رەتىمەن شەشىلە جاتار. ءبىزدىڭ كوكسەگەنىمىز – ايتەۋىر اياق جەتپەس قيانعا كەلىپ قالعان ەكەنبىز, ەل اراسىندا اتى اڭىزعا اينالعان قايىرىمدى ءۇمىت مۇيىسىنە بارىپ قايتۋ. جەردىڭ شەتىن كوزبەن ءبىر كورۋ, قوس مۇحيتتىڭ تۇيىسكەن تابيعاتىن كوڭىلمەن سەزىنىپ, كوكىرەككە ءتۇيۋ بولاتىن.
كەيپتاۋن – اۋا رايى جايماشۋاق, تابيعاتى جومارت, ينفراقۇرىلىمى جوعارى دامىعان زايىرلى قالا ەكەن. جەلتوقساننان باستاپ ناۋرىزعا دەيىن بۇل ەلدە جادىراعان جاز. سول جازدىڭ وزىندە مي قايناتقان اپتاپ جوق, تەمپەراتۋرا 25 گرادۋستان جوعارى كوتەرىلمەيدى. ال, بىزدەگى ماۋسىم مەن شىلدەگە سايكەس كەلەتىن قىس ايلارىندا تەمپەراتۋرا 10-15 گرادۋستان اسپاي تۇردى, تەك تۇندە عانا پليۋس 6 گرادۋسقا دەيىن تومەندەگەنىنە ءوزىمىز كۋامىز. قىس ايلارى كوبىندە بوز ساۋلەگە مۇنارتىپ, جىلى جاڭبىرلى كەلەدى ەكەن.
قول بوساعاندا قالانىڭ كورىكتى عيماراتتارىن تاماشالاپ, كەمەلەرى جارقىراعان پورتتارىمەن, ونداعان شاقىرىمعا سوزىلعان قۇمداۋىت جاعاجايلارىمەن, ەجەلگى تاس قامالدارمەن, الۋان ماقساتتاعى مۋزەيلەرىمەن شاما-شارقىمىزشا تانىسۋمەن بولدىق. مۋزەي دەمەكشى, تەڭىز جاعاسىندا «قوس مۇحيت اكۆاريۋمى» اتتى تۋريستەردىڭ كوپ كەلەتىن سۇيىكتى ورنى بار ەكەن. اكۆاريۋمدا ءۇش مىڭعا تارتا مۇحيت جانۋارلارى جيناقتالىپتى. جەتى گالەرەياعا بولىنگەن وسى اكۆاريۋم ىشىندە ءتۇرلى اكۋلالار, بالىقتار مەن تاسباقالار, مولليۋسكالار مەن شاياندار تولىپ ءجۇر. اتلانتيكا مەن ءۇندى مۇحيتتارىندا كەزدەسەتىن جىرتقىشتار مەن تەڭىز وسىمدىكتەرىن تۇگەلگە جۋىق وسى ارادان كورۋگە بولعانداي. وسى اكۆاريۋم عيماراتىنىڭ ىرگەسىندە, جاعالاۋ ماڭايىندا «نوبەل الاڭى» دەپ اتالاتىن دەمالىس ورنى دا ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگىمەن كوڭىل اۋدارعان... ارالارىندا نەلسون ماندەلا بار, بۇل الاڭدا نوبەل سىيلىعىنا يە بولعان ءتورت قايراتكەردىڭ قاتار تۇرعان ادام بويىنداي ەسكەرتكىش-مۇسىندەرى قويىلىپتى. قارادومالاق بالالاردىڭ اتالارىنىڭ قاسىنا بارىپ, قولىن الىپ, قۇشاقتاپ ويناعاندارى قانداي جاراسىمدى دەسەڭىزشى!
ەڭ قىزىعى – قالادا ءار جىل سايىن جازدىڭ ىستىق مەزگىلى قاڭتار ايىندا «كەيپ-كارناۆال» اتتى ءداستۇرلى ءان فەستيۆالى وتكىزىلىپ تۇراتىنىن ەستىدىك. كوشە-كوشەنى ءان مەن بيگە تولتىرىپ, قالالىقتاردىڭ قۋانىشىنا اينالعان بۇل فەستيۆال ءبىز كەلەردىڭ الدىندا, وسىدان ءبىر اي شاماسى بۇرىن ۋلاپ-شۋلاپ ءوتىپ كەتىپتى. 2010 جىلى فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىنا ارنالىپ قالانىڭ ىرگەسىنە عيماراتى كوز تارتقان كوركەم ستاديون سالىنىپتى. چەمپيوناتقا دايىندىق كەيپتاۋن قالاسىنىڭ دامۋىنا داڭعىل جول اشقان دەسەدى... جاڭا ۇلگىدەگى بەس پەن جەتى جۇلدىزدى گراند-وتەلدەر, جارقىراعان مەيرامحانالار مەن سۋپەرماركەتتەر پايدا بولىپ, تەڭىز جاعالاۋى ۇزاتىلار قىزداي جاسانىپ شىعا كەلىپتى.
قالانىڭ تۇستىگىندە «ستولوۆايا گورا» اتتى بيىگىنە سابىرلى سالتانات ۇيالاتقان مۇز جالدى ەرەكشە تاۋ سىلەمى بار ەكەن. ءبىز ونى «ۇستەل تاۋى» دەپ قازاقشالاعان بولدىق. كۇن سايىن تاڭەرتەڭ وسى ۇستەل تاۋىن بەلدەۋلەپ بوزالا تۇمان كىلكي قالاتىنى قانداي عاجاپ... بۇل تاۋ ايماقتىڭ تۋىندا دا بەينەلەنىپ, كەيپتاۋن قالاسىنىڭ مارتەبەلى سيمۆولى سانالاتىن ءتارىزدى. الىپ اتانداي شوگىپ جاتقان جالپاق تاۋدىڭ ءۇستى تاقتايداي جازىق, الىستان قاراعان جانعا راسىمەن ۇستەلدەن اۋماي قالعان. بۇل تاۋعا جاياۋ شىعاتىن جول جوق, جان-جاعى شاقىرىمعا سوزىلعان قۇز-جارتاس, قاراساڭ باسىڭداعى بوركىڭ تۇسەدى. تاسقا ورمەلەۋشى بىرەر ءالپينيستىڭ ارقان سالىپ, تىرمىسىپ جوعارىعا شىعىپ بارا جاتقانىن كوردىك. بىلايعى جۇرت پەن قاپتاعان تۋريستەر شاپشىما جارتاسقا اسپالى ۆاگونەتكامەن تىگىنەن كوتەرىلىپ جاتتى. ءجۇز قاباتتى عيماراتقا ليفتىمەن زاۋلاپ شىققانداي ميىمىز اۋزىمىزعا تىعىلعان. تاۋ بيىگىنەن ەتەكتە كەڭ كوسىلگەن اجارلى قالا مەن شىرايلى شىعاناق بارشا كەلبەتىمەن جايىلا كورىندى.
تاۋدىڭ شىعىس جاعىندا قارقاراداي قاسقايعان تاعى ءبىر زەڭگىر شىڭ مۇنارتىپ جاتتى. شىڭ باسىندا ۇلكەن زەڭبىرەك بار دەسەدى, ول كۇن سايىن ساعات 12-دە گۇرس ەتىپ بەلگى بەرىپ, تال ءتۇس بولعانىن قالالىقتارعا ەسكەرتىپ تۇرادى ەكەن.
– سىزدەر كەيپتاۋن قالاسىمەن تانىستىقتارىڭىزدى كيرستەنبوش باعىنان باستاڭىزدار! – دەپ اقىل قوستى افريكالىق ارىپتەستەرىمىز.
كيرستەنبوش – الەمدەگى ەڭ تانىمال بوتانيكالىق باقتىڭ ءبىرى سانالادى دەيدى. باقتىڭ نەگىزى باتىس كەيپ ولكەسىنىڭ تاڭعاجايىپ وسىمدىك بايلىعىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا 1913 جىلى قالانىپتى. ءبىز بۇل باقتان نەبىر ادەمى گۇلدەردى, جەلەگى جەلپىلدەگەن تاڭعاجايىپ وسىمدىكتەردى قىزىقتاپ, ەشبىر جەردەن كەزدەستىرمەيتىن ەكزوتيكالىق اعاشتارمەن تانىستىق. مۇندا وسىمدىكتىڭ 7300 ءتۇرى وسەدى ەكەن, ولاردىڭ جارىمىنا جۋىعى تەك وسى وڭىرگە عانا ءتان ەندەميك وسىمدىكتەر. باۋ, سونداي-اق, شيپالى شوپتەرگە دە اسا باي دەسەدى. باققا كىرە بەرىستە كاپ كولونياسىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى يان ۆان ريبەك 1660 جىلى وتىرعىزعان جاڭعاق اعاشى مەن جاز عانا ەمەس, قىس ايلارىندا دا جاپ-جاسىل بولىپ جايناپ تۇراتىن الۋان وسىمدىكتەرمەن تانىستىق.
زور اۋماقتى الىپ جاتقان كيرستەنبوش باۋىنىڭ شىعىس بولىگى ءتۇرلى مۇسىندەرمەن تولىقتىرىلىپتى. الاڭقايلار مەن گۇلزارلار ىشىندە, ەكزوتيكالىق اعاشتار تۇبىندە, بۇلاعى سىلدىراپ اققان تاستى جاعالاۋلاردا وڭتۇستىك افريكا مەن زيمبابۆە حالىقتارىنىڭ قولىنان شىققان اعاشتان جاسالعان, ءپىل سۇيەگىنەن ويىلعان, ءمارماردان قاشالعان قايتالانباس ونەر تۋىندىلارى تاراتىلىپ قويىلىپتى. باۋدىڭ ءار تۇسىندا ادام شوشىرلىق الپاۋىت دينوزاۆرلاردىڭ مۋلياجدارى دا «جايىلىپ» ءجۇردى.
كيرستەنبوش باۋىنىڭ اتاعى ءوسىمدىكتەر بايلىعىمەن بەلگىلى بولسا دا, باۋدىڭ ىشىنەن الۋان ءتۇرلى قۇستار مەن سۇتقورەكتىلەردى كەزدەستىرگەنبىز. ال, ۇستەل تاۋىنىڭ جالاما جارتاستارىنىڭ بيىك القىمىنا ۇيا سالعان افريكالىق قارا بۇركىتتىڭ بىرنەشەۋىن بايقادىق.
جايلى كليمات, مالىنعان تابيعاتىنىڭ ارقاسىندا كەيپتاۋن ارنايى ىزدەپ كەلىپ دەمالۋعا جانناتتاي جايلى مەكەن ەكەن. كەيپ تۇبەگىنىڭ جوتاسىن جالداپ تاۋعا جورىققا شىعۋعا, ول ماڭايدان افريكانىڭ جابايى تابيعاتىن تاماشالاۋعا, جولاقتانا بولىنگەن كەرەمەت ءجۇزىم القاپتارىن ارالاپ, قۇمداۋىت جاعاجايدا بوي سەرگىتۋگە بولاتىنىنا كوزىمىز جەتتى.
تاعىلىمدى تاريح
قالا تاريحى ەۋروپا مەن ءۇندى ساۋدا جولىن ىزدەۋ داۋىرىمەن تىعىز بايلانىستى بولىپتى. افريكا قۇرلىعىن اينالىپ وتەر تەڭىز جولى اشىلعان بويدا كەيپتاۋننىڭ وركەندەۋ داۋرەنى باستالادى. ناقتىلاپ ايتقاندا, 1652 جىلى گوللانديالىق وست-ينديا كومپانياسىندا جۇمىس ىستەيتىن يان ۆان ريبەك اتتى ازامات وسى ماڭايدان ءارى-بەرى سابىلىپ ءوتىپ جاتقان كەمەلەردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇستەل ايلاعىندا ساۋدا-ساتتىق ورتالىعىن جاساۋعا كىرىسەدى. سونىڭ ارقاسىندا ايلاقتىڭ تاسى ورگە دومالاپ, قالاشىق جىل ساناپ ەمەس, اي ساناپ قارقىنداپ داميدى. بايسالدى, ءباتۋالى مەكەنگە, بەرەكەلى, مەرەكەلى قالاعا اينالادى. ارادا ءجۇز جىل وتكەندە بۇل مەكەندەگى قۇلداردىڭ سانى ەركىن تۇرعىنداردىڭ سانىنان اسا باستايدى. وسىلايشا كەيپتاۋن ەۋروپادان قونىس اۋدارعان اق ناسىلدىلەردىڭ مەنشىكتەنگەن ءوز قالاسىنا اينالىپ كەتە بارادى.
ۆان ريبەك كەيپتاۋننىڭ نەگىزىن قالاپ قانا قويماي, 1662 جىلعا دەيىن وسى ءوڭىردىڭ, ياعني قايىرىمدى ءۇمىت ءمۇيىسىنىڭ گۋبەرناتورى دا بولىپتى.
بۇل ايماقتى العاش يگەرگەن دە, جەردى يەمدەنگەن دە گوللاندىقتار بوپتى. بىراق, تابيعاتى توتىداي تۇرلەنگەن تۇبەككە اعىلشىنداردىڭ اڭسارى اۋىپ, ارادا ءجۇز جىلداي وتكەن سوڭ سايلانىپ كەلىپ سوعىس اشادى دا, قالانى باسىپ الادى. ءسويتىپ, كەيپتاۋن قالاسىن 1795 جىلدان باستاپ بريتاندىقتار باسقارادى. بريتاندىقتاردىڭ ليبەرال باسقارۋى 1834 جىلى قۇلدىقتىڭ جويىلۋىنا اكەپ سوعادى. قۇلدىقتىڭ جويىلۋى – گوللانديالىق قۇلۇستاۋشى فەرمەرلەردىڭ نارازىلىعىن تۋعىزادى. نارازى بولعان 12 مىڭنان استام فەرمەر سولتۇستىككە ۇدەرە كوشىپ, ءوز بەتتەرىنشە «بۋر تاۋەلسىز رەسپۋبليكاسىن» قۇرادى.
ودان كەيىنگى ايتۋلى وقيعا 1899-1902 جىلدارعى «اعىلشىن-بۋر سوعىسى» بولىپتى. بۇل سوعىستى يوحاننەسبۋرگتىڭ التىن كەنىشىنە باقىلاۋدى ءوز قولدارىنا الۋ ماقساتىمەن اعىلشىن يمپەرياليستەرى باستاسا كەرەك. ءۇش جىلعى قانتوگىس شايقاستىڭ ناتيجەسىندە 1910 جىلى قۇرامىنا ءۇمىت ءمۇيىسى كىرگەن «وڭتۇستىك افريكا وداعى» قۇرىلادى. وداقتىڭ العاشقى پرەمەر-ءمينيسترى بولىپ بۋرلاردىڭ بۇرىنعى گەنەرالى لۋيس بوتا سايلانادى.
1948 جىلى سايلاۋشىلار ۇلتتىق پارتياعا داۋىس بەرگەننەن كەيىن, ناسىلدىك تەڭسىزدىك, ياعني «اپارتەيد» جۇيەسى رەسمي تۇردە زاڭداستىرىلىپ كەتەدى.
1960 جىلى شارپەۆيلل اتتى مەكەندەگى بەيبىتشىلىك شەرۋى كەزىندە پوليتسيا 69 ادامدى مەرت قىلادى. بۇل وقيعا مايعا وت قۇيعانداي ءورشىپ, اپارتەيدكە قارسىلىقتى بارىنشا كۇشەيتە تۇسەدى. بيلىك تە وڭايلىقپەن بەرىسپەيدى. قارسىلىق كۇرەستىڭ باسىندا تۇرعان نەلسون ماندەلاعا «مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاساعان» دەگەن ايىپ تاعىپ, قىران مىنەز نار جىگىتتەرىمەن قوسا قاماۋعا الادى. وسىلايشا ماندەلا 27 جىل تۇرمەدە وتىرادى. كەيىن اباقتىدان بوساعان سوڭ ول ءوزىنىڭ العاشقى جالىندى ءسوزىن كەيپتاۋن راتۋشاسىنىڭ الدىندا سويلەپ, حالىقتى تاۋەلسىزدىك جولىنداعى ازاتتىق كۇرەسىنە شاقىرادى.
1994 جىلى نەلسون ماندەلا ەلدەگى دەموكراتيالىق سايلاۋدا جەڭىسكە جەتىپ, سالتاناتتى تۇردە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلانادى. جالپىلاي ايتقاندا, كەيپتاۋننىڭ قىسقاشا تاريحى وسىعان سايادى.
قالاي دەسەك تە, ەرتە زامانداردان بەرى ەۋروپالىقتاردىڭ افريكا قۇرلىعىنا قونىس اۋدارۋىنىڭ كىندىگى بولعان, كارى قۇرلىق ءۇشىن جاڭا ءداۋىردىڭ جارقىن بەتىن اشقان وڭتۇستىك قيىر شەتتەگى وسى كەيپتاۋن قالاسى ەكەن.
ءبىز قانعا سىڭگەن ادەتپەن بۇل قالانىڭ دا الەمگە اتى شىققان قالامگەرلەرىن سۇراستىرعانبىز. تىزە بەرسە, حالىقارالىق بەدەل العان اتاقتى ادامدار مۇندا جەتەرلىك ءتارىزدى... ەلدىڭ ەكى جازۋشىسى ادەبيەت سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىن يەلەنىپتى. ونىڭ العاشقىسى – نادين گورديمەر 1991 جىلى, ەكىنشىسى – دجون كۋتزەە 2003 جىلى الىپتى. گورديمەردى وقىماعان ەكەنبىز, ال, كۋتزەە مەنىڭ ءسۇيىپ وقيتىن جازۋشىمنىڭ ءبىرى-ءتىن. اسىرەسە, «ۆ وجيداني ۆارۆاروۆ» اتتى مىقتى رومانىن قاتتى باعالايمىن. بىراق ونىڭ كەيپتاۋننان ەكەنىن بىلمەپپىن, ۇياتتى بولدىق. بۇلاردان باسقا الان پەيتون, ەسكيا مفادەلە, انتدجي كروگ دەگەن دە جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىمەن تانىستىق. كەيپتاۋندىق ارىپتەستەرىمىز كەزىندە اپارتەيدپەن كۇرەسىپ, تالاي جىل تۇرمەدە وتىرعان, بۇگىندە كوزى ءتىرى برەيتەن برەيتەنباح اتتى ادۋىن اقىندى اۋىزدارىن تولتىرىپ ماقتاپ وتىردى.
سونداي-اق, جەرگىلىكتى جاستار حالىقارالىق تۋرنيرلەردە 29 دوپ سوققان بەني ماككارتي دەگەن فۋتبولشىنى ءپىر تۇتاتىنىن كوردىك.
مۇحيتتار تۇيىسكەن تۇس
الىس-جاقىننان كەلگەن قوناقتاردى قايىرىمدى ءۇمىت مۇيىسىنە اپارىپ قايتۋ كونفەرەنتسيا باعدارلاماسىندا بار ەكەن. كەيپتاۋنعا كەلگەن بەسىنشى كۇنى فيليپپ اتتى جارقىلداعان ورىس ازاماتىن ءبىزدىڭ توپقا قوسىپ بەرگەن. «بۇل جاقتا قاڭعىپ جۇرگەن قانداي ورىس» دەسەك, كسرو قۇلاپ, دۇنيە استاڭ-كەستەڭى شىعىپ جاتقان توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ۋكراينانىڭ دونەتسك قالاسىنان جايلى جەر, جارقىن تۇرمىس ىزدەپ جەتىپتى. سودان, ءورىستىلدى مامانعا ءزارۋ بوپ وتىرعان تۋريستىك فيرماعا ورنالاسىپ, ابىرويمەن جۇمىس جاساپ جۇرگەن كورىنەدى. بۇل ءوڭىر جەردىڭ كوركى ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن سوڭ جەرگىلىكتى ءبىر قوڭىر قىزبەن باس قۇراپ, بالا-شاعا ءوسىرىپ, مىقتاپ ورنىعىپ قالىپتى.
– ۋۆەريايۋ ۆاس, ەتو ۆەچنايا يدەالنايا زەمليا! – دەپ, فيليپپ ماقتانىپ قويدى.
قىرتىستانعان شوقاتتى, ويقى-شويقى قالىڭ ادىرمەن كەلە جاتىرمىز. تۇستىك كوكجيەكتە ءبىر-بىرىنە يەك ارتا جاعالاسقان تاۋلار تىزبەگى ءۇمىت مۇيىسىنە دەيىن بىزبەن جارىستى. جولاي «قايىرىمدى ءۇمىت ءمۇيىسى» اتتى مەملەكەتتىك قورىقتىڭ جەرىن جاعالاپ وتتىك. «ساۆاننا دەگەنىمىز وسى» دەيدى فيليپپ. ونىڭ ايتۋىنشا, جولدان ءسال شىقساڭ بولدى, مىنا ۇيىسقان كەدىر-بۇدىر بۇتانىڭ ءىشى تولى جانۋارلار مەن جاندىكتەر ەكەن. ولاردىڭ كوبىسى ادام ءۇشىن قاۋىپتى. اسىرەسە, الەمدەگى ەڭ ۋلى جىلاننىڭ ءبىرى – «كاپ كوبراسى» ءدال وسى قورىقتى مەكەندەيدى. ول ەشتەڭەدەن قورىقپايدى, جاتقان جەرىن, تەرريتورياسىن قورعاي بىلەدى. ادام تۇگىلى, ارىستاندى شاعىپ سەسپەي قاتىرادى. سوندىقتان, كولىكتەن شىعىپ شوشاڭداپ, بۇتا ءىشىن ارالاپ كەتۋگە تىيىم سالىنعان. ەڭ قىزىعى, بۇل تۇبەكتەگى جاڭاعى كوبرا دا, بۇتا مەن شوپتەر دە, باسقاداي دا ءوسىمدىكتەر جەر شارىنىڭ وزگە ەشبىر جەرىندە كەزدەسپەيتىن ەندەميكتەر دەيدى.
قورىقتا «بابۋين» دەيتىن مىنەزى شاتاق, ەركىنسىپ ەلدى ابدەن باسىنعان, مەن ءۇشىن سۇيكىمسىزدەۋ كورىنگەن مايمىل كوپ كەزدەستى. باتشاعارلار, جول شەتىندە شوقيىپ باسىن قاسىپ, ءبيتىن سىعىپ, ەشتەڭەدەن قورقار ەمەس. اۆتوينسپەكتور سەكىلدى ءارى-بەرى وتكەن كولىكتەردى ساناپ وتىرعانداي. مايمىلدىڭ ءبۇيتىپ ەركىنسيتىنى – ولار يەسىز دالادا ەمەس, تابيعات قورىعىنىڭ ىشىندە ءجۇر, ياعني مەملەكەت قامقورلىعىندا. سۇيكىمسىزدەۋ دەگەنىم – قولىڭنان جەمىس-جيدەك كورىپ, تاماق ءيىسىن سەزەر بولسا, ءاي-ءشاي جوق, جارماسىپ تارتىپ الادى ەكەن. ءوزى ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي قارۋلى, اقسيعان ازۋ ءتىسى پىشاقتاي وتكىر بۇل مايمىلدان اۋلاق جۇرگەن ءجون دەسەدى. وعان ايەل تۇگىلى, مىناۋ دەگەن ەركەكتىڭ شاماسى جەتپەيتىن سياقتى.
مايمىلدان وزگە, ساۆاننانىڭ ءار تۇسىندا جايباراقات جايىلىپ جۇرگەن انتيلوپا-كيىكتەردىڭ بىرەر ءتۇرىن, زەبرا مەن تۇيەقۇستى تاماشالادىق. جاعالاۋدىڭ ءار تۇسىندا ءبىز «يتبالىق» دەپ اتايتىن تيۋلەندەر, تەڭىز مىسىقتارى (مورسكوي كوتيك) كۇن كوزىندە شۋاقتاپ, جۇرتپەن شاتاعى جوق, ماۋجىراپ ۇيىقتاپ جاتتى. اسىرەسە, ءبىزدى قىزىقتىرعان قاناتتارىن قومداپ بالپاڭداعان پينگۆيندەر بولدى. وزدەرى جاعالاۋدا تىم كوپ ەكەن. اناۋ ايازى اقىرعان انتاركتيدادان پينگۆيندەردىڭ مىناۋ جەرگە قالاي كەلگەنى ءالى كۇنگە جۇمباق. بىرەۋلەر اراداعى ءۇش مىڭ شاقىرىمدى ءجۇزىپ وتكەن دەسە, كەلەسى توپ «ول مۇمكىن ەمەس» دەپ باستارىن شايقاسادى. ەكىنشى توپتىڭ تۇجىرىمىنشا, پينگۆيندەر مۇندا «كورولەۆا مود» جاعالاۋىنداعى مۇزدىقتاردان قۇلاعان الىپ ايسبەرگتەرمەن ىلەسىپ كەلىپ قالعان. سودان وسى ارانىڭ جايماشۋاق اۋا رايىنا عاسىرلار بويى بەيىمدەلىپ كەتكەن.
ءدال قازىر قورىقتىڭ الىس ءتورىندە پىلدەر دە, قابىلاندار مەن ءمۇيىزتۇمسىقتار دا جۇرگەنىن ەستىدىك. «ارىستان مەن بۋيۆول قايدا؟» دەپ ەدىك, فيليپپ «ولە الماي جۇرسىڭدەر مە» دەگەندەي مىسقىلداي قاراپ, مۇرىن استىنان مىرس ەتتى. ولاردى كورۋ ءۇشىن ارنايى قاۋىپسىز-قامساۋلى كولىكپەن, قارۋلى گيدپەن شىعىپ, مىناۋ جىقپىل-جىرالى ساۆاننانىڭ تەرەڭىنە بويلاپ كەتۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
وبالى نە كەرەك, فيليپپ تانىسىمىز مۇيىسكە جەتكەنشە جاعى تىنباي سايراعان. «كاسىبي گيد» دارەجەسىنە كوتەرىلگەنى بايقالادى. بىلمەيتىنى جوق, ەل مەن جەردىڭ تاريحىنان باستاپ, جان-جانۋار, وسىمدىكتەر دۇنيەسىن تاپتىشتەپ تانىستىرۋمەن بولدى.
– مەن كوبىنەسە مۇيىستە ورىستىلدىلەردى ارالاتۋمەن اينالىسام. رەسەيدەن دە, ۋكراينا مەن بولگاريادان دا ءبىراز تۋريستەردى اپاردىم. قازاقتارمەن مىناۋ جەر شەتىندە العاش كەزدەسۋىم, – دەدى فيليپپ.
– ەلگە قايتپايسىز با؟ – دەدىك ءبىز قازاقى اۋەنگە سالىپ.
فيليپپ ويلانىپ قالدى, سوسىن:
– ءبىزدىڭ ەلدە سوعىس. مىناداي ءجانناتتاي جەردى تاستاپ, ەڭكەيگەن ەندىگى شاعىمدا مەن ەشقايدا دا بارمايمىن! – دەپ, قولىن ءبىر-اق سىلتەدى.
* * *
نەگىزىندە قايىرىمدى ءۇمىت ءمۇيىسى (مىس دوبروي نادەجدى) افريكانىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەڭ شەتكى نۇكتە سانالمايدى ەكەن. ەڭ وڭتۇستىك نۇكتە – ينە ءمۇيىسى (مىس يگولنىي) دەسەدى. كارتادان ينە ءمۇيىسىنىڭ وسى ءۇمىت مۇيىسىنەن ونداعان شاقىرىم شىعىس جاقتا جاتقانىن كوردىك. الايدا, الىپ افريكا قۇرلىعىنىڭ تاۋسىلىپ بەرمەس جاعالاۋى ءدال وسى ءۇمىت مۇيىسىندە العاش رەت شىعىسقا قاراي كۇرت بۇرىلىپ, اتلانت مۇحيتىنان ءۇندى مۇحيتىنا وتەر جولدى ايقارا اشىپ بەرەدى. سول سەبەپتى دە, ءۇمىت ءمۇيىسى افريكانىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنداعى شەتكى نۇكتە ەسەبىندە. كاپ تۇبەگى ءدال وسى ارادا مۇحيتقا نايزانىڭ ۇشىنداي سۇعىنا ەنىپ, ادامنىڭ ۇرەيىن العانداي تۇكسيگەن تىك جارقاباقتار جاساپ جاتىر. تىم تومەندە مۇحيتتىڭ بۇكتەتىلگەن اساۋ تولقىندارى جارتاستاردى گۇرس-گۇرس ۇرعىلايدى. وعان ەڭكەيىپ قاراۋدىڭ ءوزى توبە شاشىڭدى تىك تۇرعىزعانداي. ءمۇيىستىڭ قاتپارلى قىرىنىڭ ۇشارىندا ءساندى مۇسىندەي اسقاقتاعان الىپ ماياك. ماياكتىڭ بيىگىنەن قاراساڭىز – وڭ جاعىڭىزدا اتلانت مۇحيتى, ال شىعىس كوكجيەكتە سوزىلىپ ءۇندى مۇحيتى شالقيدى. ەكى مۇحيتتىڭ ءتۇسى ەكى ءتۇرلى. انتاركتيدادان ەسكەن ىزعارلى جەل, بەنگەل دەپ اتالاتىن سۋىق اعىس اتلانت مۇحيتىن قىستا دا, جازدا دا سالقىنداتىپ تۇرادى. ونىڭ سۋى جازدىڭ وزىندە 12 گرادۋستان جوعارى كوتەرىلمەيدى ەكەن. ال ءۇندى جاعى بۇيىعى, جاز ايلارىندا 24 گرادۋسقا دەيىن جىليدى. اسىرەسە, ۇشاق بيىگىنەن تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردە ەكى مۇحيتتىڭ ەكى تۇسكە بويالعان ايىرماشىلىعى كوزگە بادىرايىپ-اق تۇر. ونىسىن ماماندار تەمپەراتۋرانىڭ ايىرماشىلىعى عانا ەمەس, ەكى مۇحيت سۋلارىنىڭ قۇرامىنىڭ دا ءارتۇرلى بولۋىمەن تۇسىندىرەدى... اتلانتيكا قاراكوك تۇسپەن سالقىن سازارسا, ءۇندى كوكجاسىل تۇسپەن كوزگە جىلى ۇشىرايدى. اتلانتيكاعا قاراعاندا ءۇندى تايازداۋ كەلەتىندىكتەن, بۇل مۇحيتتا تروپيكالىق ريفتەر كوبىرەك كەزدەسەتىن سياقتى.
تاريحي دەرەكتەر افريكا قۇرلىعىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس قيىرىنداعى تەڭىز ساياحاتى ءاردايىم كۇردەلى ءارى اسا قاۋىپتى بولعانىن ايتادى. ەستە جوق ەرتە زامانداردا اۋىزدىقسىز اساۋ تولقىندارمەن الىسىپ جۇرەكتەرى شايلىققان پورتۋگال, اعىلشىن, گوللاند ساياحاتشىلارى «ۇندىستانعا بارۋ مۇمكىن ەمەس» دەپ ابدەن تورىققان, ءۇمىت ۇزگەن تۇجىرىمدار جاساپتى. مۇنداي تۇجىرىمنىڭ تامىرىنا بالتا شاپقان وقيعا – وسى قايىرىمدى ءۇمىت ءمۇيىسىنىڭ اشىلۋى بولسا كەرەك. ونى اشقان پورتۋگالدىق بارتولومەو دياس دەگەن ارمانى اساۋ, كوپتى كورگەن تاجىريبەلى تەڭىزشى ەكەن.
تاريحي قۇجاتتار مىنانى بايان ەتەدى...
XV عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي پورتۋگاليا كورولدىگى افريكانى اينالىپ, ۇندىستانعا تەڭىز جولىن اشۋ ارەكەتىمەن جانتالاسادى. سول ءۇشىن مىقتى كەمەلەرىن جاراقتاپ, بىلىكتى ەكسپەديتسيالار جاساقتاپ, ولاردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن الىس ساپارعا اتتاندىرۋمەن بولادى. امال نەشىك, ءۇمىتىن جەلكەن, جىگەرىن قايىق ەتكەن نەبىر ءايمۇيىز تەڭىزشىلەر ەلىنە قايتىپ ورالماي, ادام ەستىمەگەن الىس جاقتاردا وپات بولىپ جاتادى. 1487 جىلى مۇنداي الماعايىپ تاپسىرما كاپيتان دياسقا دا جۇكتەلەدى.
وكىنىشكە قاراي, دياس تا ەسەك دامەلى وزگە ساياحاتشىلاردىڭ جولىن قۇشىپ, كەبىن كيەدى. افريكانى جاعالاي جىلجىپ, جەرگىلىكتى حالىقپەن شايقاسا ءجۇرىپ, ابدەن قالجىرايدى. 1488 جىلدىڭ مامىر ايىندا ول افريكانىڭ ەڭ وڭتۇستىك نۇكتەسىنە جاقىندايدى. ءدال وسى مۇيىسكە جەتكەندە سۇراپىل داۋىل باستالىپ, شەلەكتەپ نوسەر قۇيىپ بەرەدى. كۇندىز-ءتۇنى ەكىلەنە سوققان داۋىل كەسىرىنەن دياستىڭ كەمەسى مۇيىستەگى تۇنەرگەن جارتاستارعا سوعىلا جازداپ, ايتەۋىر قۇداي ساقتاپ امان قالادى. ازىق-ت ۇلىكتىڭ تاپشىلىعىنان اشتىق جايلاعان, بوي جازدىرماي نوسەرلەتكەن جاڭبىردان مەزى بولىپ, دامىلسىز سوققان داۋىلىمەن ارپالىسقا شىداماعان كەمە ەكيپاجى ب ۇلىك شىعارادى. دياس ب ۇلىكشى تەڭىزشىلەردىڭ تالابىن ورىنداپ, ەلگە قايتۋعا ءماجبۇر بولادى. قايتارىندا وسى ءبىر قۇز-تاستارى ادامدى جۇتىپ قويارداي ۇڭىرەيگەن ۇرەيلى جەرگە «داۋىل ءمۇيىسى» دەپ ات قويىپ كەتەدى. ءوزى ايلار بويى ءجۇزىپ, پورتۋگالياعا امان-ەسەن ورالادى. كەلگەن بويدا «ەگەر افريكانى داۋىل ءمۇيىسى ارقىلى اينالىپ ءوتىپ, ءارى قاراي تۋرالاپ تارتا بەرسە, ەرتە مە, كەش پە ساياحاتشىلار مىندەتتى تۇردە ۇندىستانعا بارىپ تۇمسىق تىرەۋى مۇمكىن» دەپ, II حۋان كورولدى يلاندىرادى.
ۇندىستانعا تەڭىز جولىنىڭ اشىلۋىنان دامەلى ءارى جالعاندى جالپاعىنان باسۋدى اڭساعان كورولگە دياس قويعان ءمۇيىس اتاۋى ۇنامايدى. ول «داۋىل ءمۇيىسى» اتاۋىن «قايىرىمدى ءۇمىت ءمۇيىسى» دەگەن اتاۋعا اۋىستىرادى.
دياس ءوزىنىڭ تومىرىق وجەتتىگىنىڭ ارقاسىندا 1497 جىلى 8 شىلدەدە ايگىلى ۆاسكو دا گامانىڭ ەكسپەديتسياسىنا جول كورسەتۋشى رەتىندە سالتاناتپەن ليسسابوننان بىرگە ەرە شىعادى. سودان ول ءوزى سالعان مارشرۋتپەن قاراشا ايىندا قايىرىمدى ءۇمىت ءمۇيىسىن اينالىپ وتەدى دە, كەمەلەردى تۋرالاپ ۇندىستانعا بەت بۇرعىزادى. وسىلايشا ۆاسكو دا گاما تاريحتا ينديانى اشۋشى تۇڭعىش ەۋروپالىق بولىپ قالادى. جول كورسەتكەن دياستىڭ ەسىمى تاريح تۇڭعيىعىندا اتاۋسىز جوعالادى. ال شىندىعىندا قابىنعان قابان كوڭىلى مازا بەرمەي, كورولدى بۇل ساپارعا ۇگىتتەگەن, تاعى دا ەكسپەديتسيا جاساقتاپ, وعان باسشى ەتىپ ۆاسكو دا گامانى تاعايىنداۋعا كوندىرگەن دياس دەسەدى. ەرجۇرەك كاپيتان جول كورسەتۋشى رەتىندە قاناعاتسىز قۇمارلىقپەن ءۇندى ەلىنە ەكىنشى رەت تاعى بارادى. ءۇشىنشى جولى ءدال وسى ءمۇيىستىڭ توڭىرەگىندە دۇلەي داۋىلعا تاپ بولىپ, كەمەسى جاعالاۋداعى تاسقا سوعىلىپ, ساپارلاس سەرىكتەرىمەن بىرگە قازا تابادى.
وسىنداي قاۋىپ-قاتەر, ادام توزبەس قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, تەڭىز ساياحاتشىلارىنىڭ ەرلىگى بەكەر بولماعانى بۇگىندە بارشاعا ايان. قازىر ادامزات بالاسى ەۋروپادان دا, امەريكا قۇرلىعىنان دا ازيا ەلدەرىنە سۋ جولدارىمەن ساۋدا-ساتتىق ماقساتىندا عانا قاتىناپ قويمايدى, تۋرا وسى جولمەن اسەرگە تولى كەرەمەت تۋريستىك ساپارلارمەن دە بارىپ جاتادى. كىمنىڭ دە بولسا افريكا قۇرلىعىنىڭ ەڭ وڭتۇستىك نۇكتەسىندە تۇرىپ, قارا جەردىڭ شەتى وسى ەكەنىن سەزىنگىسى كەلمەيدى دەيسىز. اق كونتينەنت جاقتان سوققان سۋىق جەلگە كەۋدە توسىپ, اناۋ ساعىمدانعان كوكجيەكتە جۇزگەن شاعالاداي الىپ ايسبەرگتى تاماشالاعىسى كەلمەيدى دەيسىز.
ەڭ باستىسى – قايىرىمدى ءۇمىت مۇيىسىندە ەكى ۇلى مۇحيتتىڭ توعىسقانىن قىزىقتاپ, سول سۋلاردىڭ ەكى تۇستىلىگىن ءوز كوزىمەن كورۋ دە ءبىر عانيبەت ەمەس پە!
تاۋبە دەيىك, مىنا ءبىز ءدال وسىنداي كەرەمەتتى ءوز كوزىمىزبەن كورۋ باقىتىنا يە بولدىق.
* * *
مۇحيتتىڭ قاتتى اعىسى مەن ۇزدىكسىز سوققان داۋىل بۇگىنگى قۋاتتى تەحنيكامەن جاراقتانعان تەڭىزشىلەردىڭ دە ۇرەيىن ۇشىرادى. اسىرەسە, ءۇندى مۇحيتىنىڭ جىلى اعىسى, تىنىق مۇحيتتىڭ سۋىق اعىسىنىڭ تۇيىسۋىنەن دۇلەي تولقىندار جەلكەنى جەلپىلدەگەن ەجەلگى اعاش كەمەلەردى بىلاي قويعاندا, قازىرگى تەمىر قۇرساۋلى تانكەرلەر مەن لاينەرلەردى دە قاق ءبولىپ تاستاعان وقيعالار بولعان. ونىڭ ۇستىنە, سۋىق اعىستىڭ اسەرىنەن مۇحيت ءۇستىن ءجيى-ءجيى تۇمان باسىپ قالادى دا, كەمەلەر مۇحيتتا جۇزگەن ايدىك مۇزتاۋلارعا (ايسبەرگ) ءجيى كەزىگەتىن سياقتى. بۇلاڭىتقان الگىندەي مۇزتاۋلار بوزالا بۇلتتارمەن استاسقان كەزدە – قايسىسى بۇلت, قاي تۇستا ايسبەرگ بارىن تەڭىزشىلەر ايىرا الماي ساندالادى ەكەن. مۇنداي كورىنىس تەڭىزشىلەر ءۇشىن اسا قاۋىپتى دەسەدى.
اسىرەسە, ەسكى زامانداردا كەمەلەردىڭ كوبىسى الگىندەي جاعدايدا جولىنان جاڭىلىپ, جارتاسقا سوعىلىپ جاڭقاشا شاشىلىپ جاتادى ەكەن. ناقتى دەرەك جوق, بىراق وسى ماڭايدا سۋعا باتقان كەمەلەر ءتورت جۇزدەن اساتىنىن كىتاپتان وقىپ بىلدىك. بۇل اتى-ءجونى بەلگىلى, ەسەپكە الىنعان, تاريحتا دەرەگى قالعان كەمەلەر عانا. ال بايلانىس ناشار ەسكى زامانداردا حابار-وشارسىز جوعالعان, ەسەپكە كىرمەگەن كەمەلەر قانشاما؟
– «شتيل» دەپ اتالاتىن بەيقام تىنىش كۇندەرى قايىقپەن جۇرگەندە – تەڭىز تۇڭعيىعىندا ءون بويىن تۇك باسىپ, ايقىش-ۇيقىش جاتقان باياعىنىڭ اعاش كەمەلەرىنىڭ قاڭقالارىن, بالىعى جىبىرلاعان بەرتىنگىنىڭ تەمىر كەمەلەرىن مەن دە تالاي كورگەم! – دەيدى فيليپپ.
وسىلايشا, مىناۋ مازاسىز ايماقتا كەمەلەرگە جارقىراپ جول كورسەتەر, كەمەلەردى تاستى جاعالاۋعا سوعىلۋدان ساقتاندىراتىن ءزاۋلىم ماياك ورناتۋ قاجەتتىگى تۋادى.
اسىرەسە, 1853 جىلى جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى مۇحيت جاعالاۋىن كەزەكتى تەكسەرىسى كەزىندە كەزدەيسوق مۇيىسكە سىرعي جىلجىپ كەلە جاتقان تاۋداي ايسبەرگتى كورەدى. بۇل كورىنىس بيلىك وكىلدەرىن كوزدەرىن شاراسىنان شىعارا قورقىتسا كەرەك. كوپ ۇزاماي ءمۇيىس بيىگىندە باقىلاۋ بەكەتى مەن ماياكتىڭ قۇرىلىسى باستالىپ تا كەتەدى.
ماياك 1860 جىلدىڭ مامىر ايىندا پايدالانۋعا بەرىلەدى. ول ءمۇيىستىڭ ەڭ جوعارى نۇكتەسىندە, مۇحيت دەڭگەيىنەن 271 مەتر بيىكتىكتەن ورىن تەبەدى. ماياك سول كەزدەگى دۇنيەجۇزى بويىنشا مىقتى قۇرىلىستىڭ ءبىرى رەتىندە تىركەلەدى. ول 80 مىڭ شىراقتان تۇرعان, 80 شاقىرىم قاشىقتىقتان جارقىراپ كورىنەتىن بولعان, ءسويتىپ, وڭتۇستىك افريكاداعى ەڭ جارىق شامشىراق سانالعان.
بۇگىنگى كۇنى وسى مۇيىسكە اعىلعان سانسىز تۋريستەر الەمدەگى ەكى الىپ مۇحيت سۋلارىنىڭ ءتۇيىسۋىن كورىپ قانا قويماي, شىلدەنىڭ شىلىڭگىرىنەن باستاپ, قاراشانىڭ قارا وزەگىنە دەيىن وسى ماڭايدا ءجۇزىپ جۇرەتىن كيتتەردى دە قىزىقتايدى. بۇل ارادا ۇزىندىعى 15 مەترگە دەيىن جەتەتىن كيتتەر جىل سايىن ماحاببات مەيرامىن جاسايدى ەكەن. كەيدە توپ-توبىمەن اپپاق باۋىرلارىن جارقىراتىپ, توبەسىنەن سۋبۇرقاقتى اتقىلاپ قاراالا كاساتكالار دا ويناپ وتەدى.
مۇيىستەگى شانيگەن شىڭنىڭ القىمىنا دەيىن تەمىر ارقانمەن ورمەلەگەن ترامۆايعا ۇقساس ۆاگونەتكاعا وتىرىپ جەتتىك. ودان ءارى شىڭ باسىنا بۇرالاڭى كوپ تارام-تارام تاس سوقپاقپەن كوتەرىلگەنبىز. سونىڭ وزىنە ساعاتتان استام ۋاقىت كەتتى. سوقپاق بويىنا توسەلگەن مالتا تاستاردى كەزىندە سوناۋ ەتەكتەگى مۇحيت جاعالاۋىنان تەرىپ اكەلگەن دەسەدى. ماياك تۇرعان بيىكتەن مىندەتتى تۇردە جاياۋ قايتۋ ۇسىنىلادى. ويتكەنى, تومەنگە تۇسەر بىرنەشە سوقپاق بار. ولاردىڭ مۇحيت جاق قابىرعاسى تاس قامال. سول قابىرعالارعا سۇيەنىپ تۇرىپ, جەل مەن سۋدان مۇجىلگەن ءمۇيىستىڭ قۇلاما جارىن, قوج-قوجقىنا باسقان بۇيرا تاستاردى, سوناۋ تومەندە تار قولتىقتى ارسى-گۇرسى قاۋىپ جاتقان مۇحيتتىڭ اقجال تولقىندارىن قىزىقتاۋعا بولادى.
تەڭىزشىلەر اراسىندا «رەۆۋششيە سوروكوۆىە» دەگەن تەرمين بار. بۇل تەرمين دە وسى ماڭايدا, ءۇمىت مۇيىسىنەن وڭتۇستىككە قاراي 40-شى ەندىككە بايلانىستى پايدا بولعان. ونىڭ استارىنان قورقىنىش تا, قاۋىپ-قاتەر دە اڭعارىلعانداي... جەر شارىنىڭ وڭتۇستىك جارتىشارىنداعى باتىستان سوققان جىن ۇرعانداي سويقان جەل ءجيى-ءجيى داۋىل تۇرعىزىپ, تالاي كەمەنى جاڭقاشا شاققان, تالاي بوزداق سۋ تۇبىنە كەتىپ شەيىت بولعان.
ءبىز بارعان كەزدە كۇن اشىق بولعانىمەن, كوكجيەك قالىڭ مۇنارعا بوگىپ جاتتى. الىستاعى مۇنار استارىندا بۇلدىراپ, وقتا-تەكتە اتقىلاعان بولىمسىز سۋبۇرقاقتى كوزىمىز شالعان. ءدۇربى الا شىقپاعانىمىزعا وكىندىك, كيتتەر توبى سول ماڭايدا, تىم الىستا ءجۇردى. سۋ بەتىندە سىڭسىعان ايسبەرگتەردى كورە المادىق, بىراق وڭمەنىڭنەن ءوتىپ, ازىناعان سۋىق جەل مۇزدى كونتينەنتتىڭ ىزعارىن مىقتاپ سەزدىرگەندەي بولعان.
– ءۇمىت ءمۇيىسى قاسيەتتى ورىن سانالادى, – دەدى فيليپپ. – ونىڭ شىرقاۋ بيىگىندە تۇرىپ, الدىڭىزدا كوسىلگەن قوس مۇحيتقا كوز جىبەرىڭىز دە, ىشتەي تىلەك تىلەڭىز؟
شۇكىر, تىلەك دەگەن بىزدە جەتەدى عوي. ەلدىڭ تىنىشتىعى, دوس-جارانداردىڭ اماندىعى, بالا-شاعا, نەمەرەلەردىڭ بولاشاعى دەگەندەي, ءبىز دە بىلەتىن بىرەر دۇعامىزدى ىشىمىزدەن قايىرىپ, بەت سيپادىق.
ارۋاق كەمە
مىنەكي, ارادا ءتورت عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى, كۇنى بۇگىنگە دەيىن دۇنيەجۇزى تەڭىزشىلەرىنىڭ قۇتىن قاشىرىپ, زارەسىن العان ءبىر تىلسىم اڭىز بار. الەم ادەبيەتىندە ول «لەتۋچي گوللاندەتس» دەگەن اتپەن جۇرتقا ءمالىم. ماعىناسىنا قاراي قازاقشالاساق, «ارۋاق كەمە», «ەلەس كەمە» دەگەنگە كەلەتىندەي.
وسى «ارۋاق كەمە» جايىنداعى ءاپسانا ۇلى گەوگرافيالىق اشىلىمدار داۋىرىندە, ءدال وسى قايىرىمدى ءۇمىت ءمۇيىسىمەن بايلانىستى پايدا بولعان ەكەن.
جالپى, «ارۋاق كەمە» تۋرالى اقيقات پەن اڭىز ارالاس ماتەريالدار الەمدىك باسپاسوزدە جەتىپ ارتىلاتىنىنا كوزىمىز جەتتى. ءبىز دە كەيپتاۋننىڭ كىتاپ دۇكەنىنە ارنايىلاپ اتباسىن بۇرىپ, وسى تاقىرىپقا بايلانىستى ءبىراز كىتاپتار مەن البومداردى قورجىنداپ قايتقانبىز.
«ارۋاق كەمە» توڭىرەگىندەگى الگى اڭىز-ءاپسانالار مىناعان سايادى...
1600 جىلداردىڭ باسىندا گوللانديالىق ءبىر كەمە امستەردامنان شىعىپ, باتاۆياعا (بۇگىنگى دجاكارتا) ساپار شەگەدى. كەمە كاپيتانى گوللاندىق قايسار تەڭىزشى ۆان دەر دەككەن ەكەن. كەمە افريكانىڭ قيىر وڭتۇستىگىندەگى قايىرىمدى ءۇمىت ءمۇيىسىن اينالا بەرگەن جولىندا الاساپىران داۋىلعا تاپ بولادى. ايناداي جارقىراعان اشىق كۇن اياق استىنان قارا تۇنەككە اينالىپ, جاسىن جارقىلداپ, اسپان مەن جەردىڭ الباستىداي ويران-توپىرى شىعادى. تەڭىزشىلەر جانتالاسىپ داۋىلعا قارسى تۇرىپ, كەمەنى امان الىپ قالۋ ءۇشىن تىرىسىپ باعادى. شوشىعان تەڭىزشىلەر «كەيىن قايتايىق, تىنىش ايلاقتا داۋىلدىڭ باسىلۋىن كۇتەيىك» دەپ كاپيتانعا جالىنادى. بىراق تەنتەك كاپيتان ولارعا قايتۋ تۋرالى ويلاۋعا دا تىيىم سالادى. كەرىسىنشە, ول اسپانعا الايا قاراپ, قوس قولىن ەربەڭدەتىپ لاعنەت ايتا باستايدى. «مەن قۇدىرەتتى تەڭىزشىمىن, سوندىقتان سەنىڭ قارسىلىعىڭا قاراماي كەمەمدى بۇل مۇيىستەن امان الىپ وتەم, كور دە تۇر!» – دەپ كۇشەيىپ ايبات شەگەدى. كەنەت, كەمەنىڭ ۇستىندە بۇلتپەن ارالاسقان ادامنىڭ بەت ءپىشىنى پايدا بولا كەتەدى. ول ءوزىن جاراتۋشىنىڭ جىبەرگەن وكىلى ەكەنىن, قۇدايدىڭ ق ۇلى ۆان دەر دەككەن مىرزا جاڭاعى عايبات ءسوزىن قايتىپ الۋىن سۇرايدى. باس كيىمىن شەشىپ, تىزەرلەپ كەشىرىم ءوتىنۋىن تالاپ ەتەدى. بارعان سايىن ەكپىندەي تۇسكەن قارا داۋىلمەن الىسام دەپ اشۋعا مىنگەن كاپيتان ونىڭ ءسوزىن اياعىنا دەيىن تىڭداپ تا بولماي جاتىپ, تاپانشاسىن سۋىرىپ الادى دا, بۇلت-ەلەسكە قاراتا اتىپ جىبەرەدى. سول-اق ەكەن, قۇدايدىڭ وكىلىنىڭ كۇركىرەگەن سۇستى داۋسىن ءبارى ەستيدى. ول ءدال وسى ساتتەن باستاپ مىنا كەمە دە, ونىڭ كاپيتانى دا, تەڭىزشىلەر دە ەندى قايتىپ دەمالمايتىنىن, ەشقاشان جاعاعا شىقپايتىندارىن ايتىپ, قيامەت كۇنىنە دەيىن مۇحيتتار مەن تەڭىزدەردە قاڭعىپ جۇرە بەرەتىندەرىن ايان ەتەدى. سەندەر ولسەڭدەر دە قاڭقالارىڭ كەمەنى باسقارىپ, قارسى جولىققان وزگە كەمەلەر مەن تەڭىزشىلەردىڭ زارە-قۇتىن قاشىرىپ, ماڭگىلىك قورقىنىشىنا اينالاتىن بولاسىڭدار دەيدى دە, عايىپ بولادى.
بۇل اڭىز تەز-اق ۇمىتىلىپ كەتەر مە ەدى, كىم بىلگەن. الايدا, سودان كەيىنگى جىلدارى كەيپتاۋن ايماعىنان, ءۇمىت ءمۇيىسىنىڭ ماڭىنان «ارۋاق كەمەنى» كورگەن ەلگە قادىرلى, جۇرتقا سىيلى, ءسوزى ورنىقتى ادامدار دا تابىلا باستايدى...