حح عاسىر باسىنداعى ۇلت زيالىلارىنىڭ اڭساعان ارمانى ەل تاۋەلسىزدىگى, قازاق ەلىنىڭ جەكە مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى بولاتىن. وسى جولدا ومىرلەرىن قيعان كەشەگى ۇلت كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى, الاشتىڭ ارداقتى ۇلى حايرەتدين بولعانباەۆ تۋرالى سوڭعى جىلدارى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى زەرتتەۋىمەن بىرقاتار قۇندى ەڭبەكتەر جارىق كوردى. وسى جازبالاردى وقىپ وتىرعاندا كوزىمىزگە تەز تۇسەتىن, كوڭىلىمىزگە كوركەم سەزىم ۇيالاتاتىن ءبىر ەسىم بار. ول – حايرەكەڭنىڭ جارى راحيما اكپارقىزى.
حايرەتدين قايراتكەردىڭ ومىرىندە بۇل ادام قانداي ءرول اتقاردى؟ راحيما اپاي حايرەكەڭنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىن قالاي باعالادى, ەكەۋى قانشا پەرزەنت ءسۇيدى, ولاردان تاراعان ۇرپاقتار قازىر قايدا تۇرىپ جاتىر, ءبىز ولاردى بىلەمىز بە؟
جاقىندا ح.بولعانباەۆ قايىرىمدىلىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, الاش ارداقتىسىنىڭ نەمەرەسى جامبىل تۇياق ۇلىمەن جولىعىپ, سۇحباتتاسقانىمىزدا, راحيما اكپارقىزى حالفينا تۋرالى ءبىراز قىزىقتى ماعلۇماتتارعا قانىقتىق.
– قاشاندا انالاردىڭ ورنى بولەك. تۇلعالار تاعدىرى تۋرالى بايانداي كەلە, سوقپاقتاردان سوقتالى دۇنيەلەر تاۋىپ وتىراتىنىمىز سوندىقتان... 2005 جىلى ف.ع.د., پروفەسسور ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ قۇراستىرۋىمەن جارىق كورگەن «حايرەتدين بولعانباەۆ. شىعارمالارى. تاعىلىمى» كىتابىندا الاش ارداقتىسى جايىندا جان-جاقتى ايتىلىپ, تاريحتىڭ اقتاڭداق بەتتەرىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءالى تولىق زەرتتەلىپ بىتپەگەن نەبىر ايماڭداي انالارىمىز بار ەكەنىنە كوزىمىزدى جەتكىزەدى.
...سول سەبەپتى ءبىز دە اڭگىمەمىزدى حايرەكەڭنىڭ جارى راحيما اپايعا ارناساق. ول كىسىنىڭ كوزىن كورگەن ادام رەتىندە ءوزىڭىز نە ايتار ەدىڭىز؟
– وسى جيناققا انام گۇلنار بولعانباەۆانىڭ «اكەم حايرەتدين جانە تاعدىر تاعىلىمى تۋرالى اقيقات» دەگەن ەستەلىگى ەنگەن. وندا ناعاشى اپامىز راحيما اكپارقىزىنىڭ حايرەتدين اتامىز «حالىق جاۋى» بولىپ ۇستالىپ, يتجەككەنگە ايدالىپ بارا جاتقان كەزدەگى باسىنان كەشكەن اۋىر جاعدايى باياندالادى. زوبالاڭ جىلدار ناۋبەتىن باستان كەشكەن راحيما اپامىزعا قازىر تاڭعالاتىنىم, سوناۋ يت ارقاسى قيانعا, ارحانگەلسكىگە اتامىزدىڭ ارتىنان ءوزى ىزدەپ بارادى. نە دەگەن ەرلىك! نە دەگەن قايسارلىق! اكە-شەشەسى «حالىق جاۋى» اتانعان بايعۇستار ۇرەيلەنىپ امالسىزدان اتى-جوندەرىن اۋىستىرىپ, ءوز تەكتەرىنەن تىرىدەي بەزگەنى تۋرالى ناقتى دەرەكتەر تاريحتا تولىپ جاتىر. جۇرت مۇنىڭ اتىنان قاراداي شوشىپ جۇرگەندە, باۋىرىنا باۋىر ەتى بالالارىن قىسقان كۇيى جارىنىڭ ارتىنان جاسى سورعالاپ قالاي ىزدەپ بارعانىن, سونداعى ەرلىگى مەن ورلىگىن انام گۇلناردىڭ اۋزىنان كوزىمىزگە ۇيقى تىعىلعانشا تالماي ەستي بەرۋشى ەدىك.
...سونداي ماحاببات قازىر بار ما ءوزى؟ كىرشىكسىز سەزىم ساقتالعان با؟ ءاي, قايدام, بۇگىندە سۇيىسپەنشىلىك, ادالدىق تۋرالى اڭگىمە تيەگىن اعىتا باستاساڭ, جاستارىمىز قۇلاعىن باسىپ, كەرى بۇرىلىپ كەتۋگە بەيىم تۇرادى. «شىنايى ماحاببات» دەسەڭ, ساعان ومىردە ارتتا قالىپ قويعان ءبىر ەسكىرگەن, كونەرگەن جادىگەر سياقتى قارايدى. تۇسىنبەيدى. سەنبەيدى... ال, مەن راحيما اپامىز سياقتى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جارىنا ادالدىعى مەن تازالىعىن ساقتاي بىلگەن, سەزىمى اپپاق قارداي پاك جاندارعا ريزا بولعانىم سونشالىق, «شىركىن ولاردىڭ وتباسىلىق ونەگەسى تۋرالى بۇگىنگى جاستارعا ۇدايى ساباق وتىلەتىن بولسا عوي؟» دەيمىن. مەكتەپتەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا سونداي كىرشىكسىز تازا انالارىمىزدىڭ عۇمىرى مەن جاساعان تىرلىگى تاربيە ساعاتىنا پايدالانىلسا, ودان اتا-انا دا, ۇستاز دا ەش ۇتىلماس ەدى. ويتكەنى, بارلىق بالە-باتەر وتكەندى مۇلدە ۇمىتىپ كەتۋدەن تۋىنداپ جاتىر. بۇرىنعىلاردىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن قادىرلەپ, جالعاستىرىپ ۇستاپ تۇرا الماعاندىعىمىزدان پايدا بولۋدا.
ادامزات قالاي وزگەرگەن؟ راحيما اپامنىڭ سارعايعان تاريحي سۋرەتتەرىنە كوزىم ءتۇسىپ كەتكەندە باسىما سونداي ءتۇرلى-ءتۇرلى ويلار كەلەدى.
...جارىقتىق حايرەتدين اتامىز قورعالجىننان ەكى شاقىرىم جەردەگى جوسالى اۋىلىندا تۋعان. مۇندا كىلەڭ مال باققان, سونىمەن جان باققان قازاقتىڭ قاراپايىم اۋىلدارى قونىس تەپكەن. نۇرا وزەنىنىڭ بويى. تابيعاتى وتە باي, قۇنارلى ءوڭىر. 1910 جىلى اڭ اۋلاۋعا شىققان جۇرت جەر قازىپ جاتىپ, سول جەردەن قوجا احمەت ياساۋي كەشەنىندە كەزدەسەتىن ءبىرتالاي قۇندى جادىگەرگە تاپ بولعان. ەندەشە, تاريحي ورىن. قاداۋ-قاداۋ سۇبەلى دۇنيە وسىندا جاتىر. مۇندا ك.اقىشەۆ اتىنداعى ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنان مارال حابدۋلينانىڭ ارنايى زەرتتەۋى ناتيجەسىندە ءتورت بىردەي تاريحي سۇيەك تابىلعان. قازاق ەلىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى حاندارىمىزدىڭ ءبىرى – ءاز جانىبەكتىڭ سۇيەگى وسى توپىراقتىڭ استىنان شىقتى. الايدا, وكىنىشكە قاراي, تاريحي ورىنعا تاباندى تۇردە زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەۋى, قارجىنىڭ بولىنبەۋى سالدارىنان ءىس اياقسىز قالدى.
– تۋعان جەردىڭ تاريحىن تەرەڭ بىلەتىن ادام ەكەنىڭىز كورىنىپ تۇر. بۇلاردى كىمدەردىڭ اۋزىنان جازىپ العانسىز؟
– انام مارقۇم 10 سىنىپتى بىتىرگەننەن كەيىن ىلە-شالا تۇرمىسقا شىققان. ون بالا تاپقان التىن قۇرساقتى انالاردىڭ ءبىرى. كەڭەس كەزەڭىندە ايەل بايعۇستار بوسانادى ەكەن دە, ەتەك-جەڭىن جيۋعا شاماسىن كەلتىرمەي ولاردى جۇمىسقا شىعارىپ جىبەرەتىن كورىنەدى. شەشەمىزدىڭ ماماندىعى – مۇعالىم. اكەمىز مەكتەپ ديرەكتورى رەتىندە اۋىلداعى 4 سىنىپتىق مەكتەپتى اۋەلى 7 سىنىپقا, ودان كەيىن 10 سىنىپتىق ءبىلىم وشاعىنا اينالدىرعان. لاي تاسىپ, سول مەكتەپتىڭ قابىرعاسىن ءوز قولىمەن كوتەرگەن. اكەمىزدى «حالىق جاۋىنىڭ» قىزىنا ۇيلەنگەن دەگەن ايىپتاۋمەن پارتيا مۇشەلىگىنە قابىلداماي قويعان. سوعان قاراماستان انامىز 40 جاسىندا لەنين وردەنىن تاققان. اكەم دۇنيەدەن وزعاننان كەيىن ديرەكتورلىق قىزمەتتى ءوزى جالعاستىرعان. قازىر سابىندىنىڭ ورتالىعىندا اكەمىزدىڭ اتىندا كوشە بار. ال الگى مەكتەپتىڭ الدىنا انامىزعا مەموريالدىق تاقتا قويىلدى.
– ال, راحيما اپاي قايدا وقىعان جانە نەمەن اينالىسقان؟
– ول كىسى ساۋاتتى, كوزى اشىق ادام بولعان, بەس ۋاقىت ناماز وقىعان. تۇقىمدارى شەتىنەن سولاي, ءىلىم قۋعان جاندار. مىنا كىتاپتا جايىق بەكتۇروۆتىڭ « ۇلى حاننىڭ ۇرپاقتارى» اتتى ەڭبەگى بەرىلگەن. وسىندا تاۋكە حاننىڭ شەجىرەسىن بىلايشا تارقاتادى: تاۋكە, ودان – سامەك, ودان ەسىم, ودان – قۇدايمەندە, ودان – بەك, ءبورى, ارىستان, ءسانياز, قوڭىرقۇلجا. مىنە, وسى قوڭىرقۇلجا دەپ ايتىپ وتىرعان كىسىنىڭ ءبىر ۇلىنا ش.ءۋاليحانوۆتىڭ تەتەلەس قارىنداسى, 1837 جىلى تۋعان بادىعۇلدى ايتتىرعان. بادىعۇلدان ءتورت ۇل تۋادى. ۇلكەن ۇلىنىڭ اتى – سۇلتان. ...شىڭعىسقىزى بادىعۇلدى حالىق حاننىڭ قىزى, حاننىڭ كەلىنى دەپ توبەلەرىنە كوتەرگەن. جاسى 90-عا قاراعان شاعىندا ناماز وقىپ وتىرىپ, كوز جۇمادى. وسى ەڭبەكتەن جانە وقىپ بىلگەنىم, اسقان وقىمىستىلىعىمەن تانىلعان سۇلتان ابىلاەۆتىڭ سۇلۋ جيەنى راحيماعا سول كەزدەرى ساكەن سەيفۋلليننىڭ ادەيىلەپ جىر ارناعاندىعى. بادىعۇل بايبىشە تاۋكە حاننىڭ تۇقىمىنان شىققاندىقتان, تورەنى تەك تورەگە عانا ۇيلەندىرگەن, ءبارى ول كىسىگە قۇلاق اسقان, تىڭداعان. ءسوزىن جۇرتقا ەكى ەتپەي ورىنداتقىزعان. ءبىزدىڭ شەشەمىزدىڭ سول كىسىگە قاتتى ۇقسايتىنىن راحيما اپامىزدىڭ اۋزىنان ەستىگەنبىز. مۇنى ول كىسى جاي ايتا سالماعان شىعار. بولماسا سابىندىدا ون جىل مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ تەگىن ادام جۇمىس ىستەي مە؟ اۋداننىڭ حاتشىسى ورىس كىسى ەدى. سولارعا ءوزىن مويىنداتقان مارقۇم انامىز شىنىمەن دە ىشكى رۋحى تەمىردەي مىعىم ادام ەدى. ءبىزدى مەكتەپتە جۇرگەندە فاميليامىزبەن اتايتىن. شەكتەن تىس ەركەلەتپەيتىن. بىزگە: «ادال ەڭبەك ەتىڭدەر. ءاردايىم ارلارىڭدى تازا ساقتاي بىلىڭدەر» دەپ اقىل-كەڭەس بەرەتىن. ۇكىمەتتىڭ جەردە بوس جاتقان ءبىر نارسەسىن العىزبايتىن. ... تاريحقا بويلاي تۇسسەك, راحيما شەشەمىز بادىعۇلدىڭ كوزىن كورگەن كىسى بولدى عوي. بادىعۇل 1927 جىلى قايتىس بولعان. ول ۋاقىتتا سوندا راحيما اپامىز اجەپتاۋىر جاستا بولعان. ياعني, ول كىسىنىڭ تاربيەسىن كورگەن دەۋگە تولىق نەگىز بار.
شوتا ءۋاليحانوۆ ءبىزدىڭ شەشەمىزدى ىزدەپ ارتىنان تالاي رەت كەلگەن. الماتىدان كەلگەن سايىن قۇران باعىشتايتىن.
راحيما شەشەمىز ءبىزدى وتە جاقسى كورەتىن, بىراق ەشقاشان شولجاڭداتپايتىن. «جاتىپىشەر بولماڭدار» دەپ, ءبارىمىزدى جاتپاي-تۇرماي جۇمىسقا جەگەتىن. «شەشەلەرىڭە كومەكتەسىڭدەر», دەيتىن. ايتەۋىر دالاقتاپ دالادا قىدىرۋىمىزعا جول بەرمەيتىن. جازدىگۇنى دەمالىستا ناعاشىمىزدىڭ ۇيىنە بارىپ جۇمىس ىستەيتىنبىز. ون ءتورت جاسىمدا قۇرىلىسقا ارالاسىپ, العاش رەت 140 تەڭگە ايلىق تاپتىم. ول ۋاقىتتا بۇل قىرۋار اقشا. بىزگە سولاي تالاپ قويۋمەن قاتار, ءوزىنىڭ دە قولى ءبىر ءسات تىنىم تاپپايتىن, قاشان كورسەڭىز, ءىس تىگىپ وتىرادى. جانە قولىنان كەلمەيتىن دۇنيەسى جوق, كورپە, ماتراتس, سىرت كيىم, ءبارىن تىگەتىن. قازىرگى بايدىڭ بالالارىنىڭ بويىندا مۇنىڭ ءبىرى جوق. اق ساۋساق. دايىن اسقا تىك قاسىق. كەۋدەلەرى شالقاق. بايعا, بايلىققا جۇرتتىڭ جيىركەنىش سەزىمىن تۋعىزعاندار سولار. ال باياعى زاماندا بايعا سىي-قۇرمەت مۇلدە باسقاشا بولاتىن. كەڭەس ۇكىمەتى بايلارعا جاپپاي قارا سيا جاعا سالدى. راحيما شەشەمىز سياقتى تەكتى تۇقىمنىڭ ۇرپاعىن كورگەن بىزدەردىڭ ەستەلىگىمىزدە ولار تۋرالى مۇلدە بولەك سىرلار شەرتىلەتىنى سودان. ءبىز ول كىسىنىڭ كوزىن, ءوزىن كوردىك. 1986 جىلى قايتىس بولعاندا ەس جيىپ, ەتەك جاۋىپ قالعان شاعىمىز. جانارىمىزعا جاس ىركىلدى. قارا جەرگە قيماعان شىعارمىز. جاتقان جەرى ءجانناتتا بولعىر, نەمەرەلەرىنىڭ ەشقايسىسىن بولە-جارمايتىن. ءۇش بالاسىنان 16 نەمەرە, شوبەرە ءسۇيدى.
– ول كىسىنىڭ تاعى قانداي قاسيەتتەرى ەسىڭىزدە؟
– اق جاۋلىعى جەر سىزىپ وتىرعان ءساتى كوز الدىمنان كەتپەيدى. كەيدە الدەنەگە الاڭداسا قۇمالاق سالاتىن ادەتى بار ەدى. ءبىر عاجابى, قۇمالاق بويىنشا ايتقاندارى ءدال كەلەدى. مالدى اۋىل بولعاننان كەيىن ەل ىشىندە ءتۇرلى جاعدايلار ورىن الىپ جاتادى. ورىستەن مال قايتپاي قالادى, بولماسا ۇرى-قارىلاردىڭ قۇرىعىنا ءتۇسىپ قالادى دەگەندەي. ءسويتىپ جوعالعان مالدىڭ تاريحىن اپامىزدىڭ قۇمالاعى ءمىنسىز بايانداپ بەرەتىن بىزدەرگە سونىڭ ءبارى قىزىق. ەمتيحاندى قانشاعا تاپسىرىپ كەلەتىنىمىزگە دەيىن جارىقتىقتىڭ جاڭىلىسپاي ايتىپ وتىراتىنىن قازىر ەسكە تۇسىرسەك, ومىرىمىزگە قانداي كەرەمەت تۇلعانىڭ شۋاعى قۇيىلعانىن كورەمىز. ءوز انامىز دەپۋتات بولدى. ماسكەۋگە ءجيى ساپار شەگەدى. ءبىز بالامىز, ساعىنامىز. سوندا انا كىسى قۇمالاعىن شاشىپ جىبەرسە, قۇددى ءبىر ەسىكتەن ك ۇلىمدەپ انامىز كىرىپ كەلەتىندەي سوعان قاتتى سەنەمىز. اپامىزدىڭ قۇمالاعى سيقىرشىنىڭ تاياعىنا ۇقساپ كەتەدى. ويتكەنى, ول ەشقاشان الداپ كورمەگەن. نە ايتسا, سول اۋماي ورىندالادى. «مىنا كۇنى كەلەدى», دەيدى. سول كۇنى انامىزبەن قاۋىشامىز. و, توبا-اي, دەسەيشى. كورىپكەلدىگى بار كوركەم مىنەزدى جان ەدى.
– وتباسى, بالالارى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– مۇرات ەسىمدى ۇلى شارۋاشىلىق باسقاردى. وندا 50 مىڭ قوي, ەكى مىڭ ءىرى قارا مال بولدى. وسى قالادان 250 شاقىرىمداي جەردە. مۇرات ۇلىنىڭ كىشىسى. بىراق سوعان قاراماستان, ول كىسىنىڭ «بالام باستىق» دەپ شالقاقتاعان كەزىن كورگەن ەمەسپىز. كوشەدە كورىنگەنمەن امانداسىپ, شۇرقىراسىپ قالادى. بولىمشەدەن كەلگەن ادامداردى ۇيگە ەرتىپ اكەلەدى. داستارقاننان ءدام تاتتىرماي جىبەرمەيدى. قازىر سولاي ءبىر شارۋاشىلىق باسشىسىنىڭ ۇيىنە باس سۇعىڭىزشى. ەسىگىنەن قالاي سىعالاتار ەكەن؟ اۋلاسىندا قاباعان ءيتىن ابالاتىپ قويادى. شىركىن, ءبىزدىڭ راحيما شەشەمىز بايدىڭ تۇقىمى بولعانمەن, سونداي كىشىپەيىل جان ەدى. مۇنىمەن قويماي بىزگە دە قاراپايىم بولىڭدار دەيتىن. قارا حالىقتان اسىپ-تاسىپ كەتپەيتىن. كوپكە قارايلاسساڭدار, قايىرىمدى بولساڭدار قۇداي سەندەردىڭ دە قولدارىڭدى بوس قالدىرمايدى, نەسىبەسىن بەرەدى, دەيتىن.
– بۇل كىسى ءوزى قانشا قۇرساق كوتەرگەن؟
– التى قۇرساق كوتەردى. ۇشەۋى ءسابي كەزىندە شەتىنەدى. 1937 جىلى قىزىلجارعا كوشىپ كەلگەن. ويتكەنى مۇندا كەلسە, كوپ قيانات تارتپاق. قاشۋعا ءماجبۇر بولادى. ەكى ناعاشىم سول جەردەگى زووۆەتەرينارلىق تەحنيكۋمعا وقۋعا تۇسۋگە كەڭەس بەرەدى. ولار وقۋ بىتىرگەن, سوعىسقا قاتىسقان كىسىلەر. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ناعاشىم مۇرات مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىن بىتىرەدى. ءبىزدىڭ انامىز گۇلنار وسى جەردەگى مەكتەپتى اياقتاعان. سوعىس بىتكەن سوڭ رەپرەسسيا توقتاتىلادى. شەشەمىز 1945 جىلى قىزىلجاردان ەلگە كوشىپ كەلەدى. مۇرات, ەكەۋى وسىنداعى №1 مەكتەپتە وقيدى. سول ليتسەيدى انام ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعادى.
قالادا ءومىر ءسۇرۋ قيىن بولعاندىقتان شەشەمىز قورعالجىنداعى ارىقتى اۋىلىنداعى مەكتەپكە بارىپ, مۇعالىم بولىپ ىستەيدى. سول ۋاقىتتا سوعىستان ورالعان اكەمىزگە اعالارى ايتادى: «انا ارىقتىدا حايرەتديننىڭ كوركىنە اقىلى ساي قىزى تۇرادى, سوعان ۇيلەنسەڭ قور بولمايسىڭ» دەپ. ەكى اۋىلدىڭ اراسى 30 شاقىرىم جول. جەردىڭ شالعايلىعىنا قاراماستان اكەم انامىزدى ارنايى ىزدەپ بارادى. شەشەمىزدى كورگەن زاماتتا ويلانباستان ءسوز سالادى. «سەن, ماعان ۇنايسىڭ, مەن ساعان ۇيلەنەمىن» دەپ قىسقا قايىرادى. «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى ەكەنىن بىلە تۇرا سولاي ىستەگەن. اكەم قايتىس بولعاندا مەن بار-جوعى ون جاستا عانا بولاتىنمىن. راحيما شەشەمىزدىڭ وتە اقىلدى, پاراساتتى جان بولعانىن الگىندە ايتتىم. ول كىسى كوپ ويلانباي, تەز شەشىم شىعارادى. «اتا-تەگى بەلگىلى ادامدار ەكەن, قىزىم, «تۇرمىس قۇرايىق دەسە, كەلىسىمىڭدى بەر» دەپ اقىل ايتادى. سودان ەكەۋى وتاۋ قۇرادى. اكەم ءبىلىم الۋ كەرەك دەپ شەشەدى. ءسويتىپ, قاراعاندىعا وقۋعا بارادى. وندا مولوتوۆتىڭ ينستيتۋتى بولاتىن. مۇندا ەكى جىل وقيسىڭ. سوعىسقا دەيىن اكەم سونى بىتىرگەن. 40-شى جىلى ەلگە جولى تۇسپەي, جەزقازعان وبلىسى, قارساقبايعا اتتانادى. قارساقبايدا ول كىسى قانىش ساتباەۆتىڭ بالالارىن وقىتادى. ياعني اكەم قانىش ساتباەۆپەن ەتەنە تانىس بولعان. اكەمنىڭ ءومىر جولى بولەك حيكايا. ول جانە ك.اقىشەۆقا دا ءدارىس بەرگەن. ...كوپ ۇزاماي اكەمىزدى اسكەرگە الىپ كەتەدى. بايدىڭ بالاسى دەگەن اتىنا قاراماستان وعان تانكيست, كوماندير رەتىندە الدىڭعى شەپتى سەنىپ تاپسىرادى. سوعىس بىتكەن سوڭ قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سىرتتاي بولىمىنە وقۋعا تۇسەدى. ول ۋاقىتتاعى ەلدىڭ جاعدايىن جۇرت جاقسى بىلەدى. سوعان قاراماستان انام ەكەۋى وقۋعا قاتار اتتانادى. ەكەۋى دە وقۋ ورنىن سىرتتاي بىتىرەدى. بىرىنە «بايدىڭ تۇقىمى», ەندى بىرىنە «حالىق جاۋىنىڭ قىزى» دەگەن جەلەۋ جابىلعانىنا قاراماستان العا ۇمتىلىپ باققان ولار ءومىر ءۇشىن كۇرەستى. سويتكەن ارداقتى اكەمىز بار-جوعى 45 جاس عانا ءومىر ءسۇردى. اكەدەن ەرتە ايىرىلدىق. ۇلكەن اعامىز ورمانگەرەي, ودان كەيىنگى اباي ءسابي كەزىندە شەتىنەگەن, مۇرات, قۇرالاي زەينەتكەرلىككە شىقسا, ساۋلە الماتىدا, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ال دوستىق قاراعاندىداعى اكىمشىلىكتە باسشىلىق قىزمەتتە. ەركىن «قازمۇنايگازدا» ىستەيدى, الماگۇل – سالىق كوميتەتىندە مامان. جالپى, ءبارىمىز جوعارى ءبىلىم الدىق. 36 جاسىندا جەسىر قالعانىنا قاراماستان انامىز بىزگە جوقشىلىقتىڭ زاردابىن تارتقىزعان ەمەس. راحيما انامىز سياقتى ول دا قايراتتى, وجەت, قايسار جان ەدى.
– حايرەتدين بولعانباەۆ قاي جىلى اقتالدى؟ ول تۋرالى اناڭىز كوپ ەڭبەك جازدى دەپ ايتىپ قالدىڭىز...
– ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ اتى بەرتىندە حالقىمەن قاۋىشسا, ال ول كىسى العاشقىلاردىڭ قاتارىندا اقتالعان. ناقتىراعى, اتامىز 1957 جىلى 1 تامىزدا اقتالعان. 1937 جىلدىڭ قاراشاسىندا اتىلعان. الماتى وبلىسى سوتىنىڭ شەشىمىمەن. شەشەمىزگە مۇنى ەشكىم ايتپاي, تاريحي دەرەك وتە قۇپيا, جاسىرىن ساقتالعان. 91-92-ءشى جىلدارى تەلەارنادان ءتۇرلى دەرەكتەر كورسەتىلە باستايدى. ەلباسى تاريحشىلار مەن عالىمدارعا رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدى تاپسىرعاندا, الاش زەرتتەۋشى ديحان قامزابەك ۇلى, تۇرسىن جۇرتبايلار كوپ ەڭبەكتەر ىستەگەنىن بىلەمىز, ءتىپتى ءبىر سافۋانوۆ دەگەن قازمۇۋ-ءدىڭ ستۋدەنتى ارنايى ديپلوم جۇمىسىن قورعاعان. بۇگىندە سول جىگىت 1992 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ, قازىر قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قىزمەت ىستەيدى. ...92-ءشى جىلى انام وسى ماقساتتا الماتىعا بارامىن دەدى. ويتكەنى, استانادا ول كەزدە مۇراعات جوق. ناعاشىما بارىپ ويىمەن بولىسكەندە, ول: «يدەياڭا ءبىز تولىعىمەن قوسىلامىز, جازا بەر, گۇلنار. مەن ارالاسپايمىن» دەيدى. كىشى باۋىرى دا قولداۋ بىلدىرەدى. وسىدان كەيىن, شەشەمىز 92-ءشى جىلى قۇزىرلى ورگاندارعا اكەسىنىڭ قۇجاتتارىن ىزدەپ باس سۇعادى. قالالىق سوت مۇراعاتقا جۇمسايدى. ايتەۋىر جيناعان قۇجاتتارى وتە كوپ. ەكىنشى جىلى الماتىعا مەنىڭ بالاممەن بىرگە باردى. مەممۇراعاتقا كىرەدى. سويتسەك, قوردا ول كىسىنىڭ 300-دەي ەڭبەگى بار ەكەن. حايرەتدين اتامىز ادەبيەتشى, مۇعالىم, ءتىلشى, ءدىن قايراتكەرى... قۇداي-اۋ, قاي سالاعا تەر توكپەگەن دەسەڭشى. ەڭبەكتەرىن دەرلىك اراب عارپىمەن جازعان. سولاردى عىلىمي اينالىمعا تۇسىرۋگە اراب ءتىلىن بىلەتىن عالىمدى تاۋىپ, سول كىسى 30-داي ەڭبەگىن اۋدارىپ بەرسە, ال 270 شاقتى ەڭبەگى ءالى اۋدارىلماعان كۇيى مۇراعاتتا ساقتاۋلى.
– سوندا مۇنى قاعازعا تۇسىرەتىن ماماندار جوق پا, بولماسا قارجى تاپشى ما, نەگە توقتاپ قالعان؟
– ەڭبەكتەرىنىڭ ءبارى ارابشا جازىلعان. وعان مەنىڭشە جاقسى بىلەتىن اراب مامانى كەرەك. ...جۇرت انامدى قايسار گۇلنار دەپ اتاپ كەتكەن. نەگىزى قازاقتىڭ قىزبالانى اكەگە جاقىن كەلەدى دەپ ايتاتىنى راس ەكەن. الماتىعا بارعاندا مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ قىزى گۇلنار اپايدى ىزدەپ تاۋىپ الادى. ول كىسىنىڭ اكە رۋحىنا دەگەن ادالدىعىن قۇرمەت تۇتامىز. گۇلنار تۋعاندا مىرجاقىپ اتامىز ورىنبوردا بولعان ەكەن. سوندا اتامىز سىيلىعىمەن بارعان. دوستىڭ قۇرمەتىنە ءبىزدىڭ اكەمىز دە قىزىنىڭ اتىن گۇلنار دەپ سايكەستەندىرىپ قويادى. تاعى ءبىر تاڭعالارلىعى, انامىز «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى رەتىندە قۋدالاۋعا ۇشىراسا دا اتا-تەگىن وزگەرتپەي, سول بولعانباەۆا بولىپ قالا بەرگەن.
...2002 جىلى ەلورداداعى س.سەيفۋللين مۇراجايىندا ءبىر جينالىس وتەدى. سول جەردە انام بەلگىلى عالىم ديحان قامزابەك ۇلىمەن تانىسادى. استاناعا قونىس اۋدارعان بەتتە ول بولعانباەۆتاردىڭ ۇرپاعىن ىزدەپ, انادان ءبىر, مىنادان ءبىر سۇراستىرىپ ءجۇرىپتى. بىراق ەشكىم بىلمەيدى. ەندى, مىنە, سول كوپتەن بەرى ويىندا جۇرگەن ادامى الدىنان ءوزى شىعىپ تۇر. ال, حايرەتدين اتامىزدى بۇل وڭىردە بىلمەيتىن جان جوق. ويتكەنى, ولكەلىك پارتيا كوميتەتىندە قىزمەت ىستەگەن. ... سول تانىستىقتان كەيىن ديحان باۋىرىم ۇيگە كەلىپ, كىتاپتى قالاي شىعارۋدىڭ ءجون-جوباسىن كورسەتەدى, ءبىراز سۋرەتتەردى تاپسىرادى.
– ح.بولعانباەۆ ەسىمىن قورعالجىنمەن بايلانىستىراتىن قانداي تاريحي ورىندار ساقتالعان؟
– 1926 جىلى قىزىلجاردا جۇرگەن جەرىنەن بۇل كىسىنى شاقىرىپ: «ءسىز قورعالجىننىڭ تۋماسىسىز. سوندا بارىڭىز دا, شارۋاشىلىقتاردى قوسىپ, اۋدان ورتالىعىن اشىڭىز» دەپ تاپسىرما جۇكتەيدى. قاسىنا قوسىپ ەكى ادام بەرگەن, بىرەۋى چەكيست, ەكىنشىسى دە سىرتتاي باقىلاۋشى ادام. بۇل كىسى قورعالجىنعا بارعاننان كەيىن ەلدەگى بارلىق اقساقالداردى جينايدى. ءار اۋىلدىڭ اراسى 7-8 شاقىرىم جول. سوسىن حالىققا: «نۇرانىڭ مىنا جەرى مالعا سونداي شۇيگىندى, قوقيقاز كەلىپ قوناتىن تابيعاتى دا تاماشا. مۇندا قۇستىڭ 300 ءتۇرى بار, وعان الۋان ءتۇرلى اڭدى قوسىڭىز. وسى جەر ورتالىق بولادى» دەگەن ەكەن. «سەن بالا, ءبىزدى مىنا تۇرىڭمەن اشتان قاتىرعالى كەلگەنسىڭ-اۋ» دەپ اجەپتاۋىر شامدانعان شالدار دا بولعان. سوندا حايرەكەڭ : «قونۋ, كوشۋ, جايلاۋ, قىستاق دەگەن اتىمەن بولمايدى ەندى. بۇل جەر ورتالىق بولادى» دەپ كەسىپ ايتادى. سول شالداردىڭ شەت جاعاسىن ءوز كوزىممەن كورگەنمىن. ولار بىزگە: «وقىڭدار, وقىڭدار» دەپ اقىل-كەڭەسىن ءۇيىپ توكتى. مال دەگەن قالادى. ال, كەلەشەك وقىعان, كوزى اشىق ادامدىكى. ساۋاتسىزدى مىنا ۇكىمەت ادام ەكەن دەمەيدى, سول ءۇشىن وقۋ كەرەك» دەگەن. كەيىن گولوششەكين حالىقتى مالىنان ايىرىپ, قولدان اشتىق ۇيىمداستىرمادى ما؟ سونى اتام جارىقتىق قالاي بىلگەن. قورعالجىندا سەگىز كول بار. وسى سەگىز كولدىڭ جاعاسىندا بالىقتى تالعاجۋ ەتسە دە حالىقتىڭ اشتان قىرىلمايتىنىن سەزگەن-اۋ. قورعالجىننىڭ قازاعىن قىرعىننان امان الىپ قالعان سول كولدەر ەدى. ول جەردە زاۋىت سالىندى, سونداي-اق, قوناەۆتىڭ ساياجايى تۇرعانى تاريحتان ءمالىم.
...قورعالجىنداعى اتامىزدىڭ قىزىل كىرپىشتەن سالدىرعان مەكتەبى ءالى كۇنگە دەيىن قابىرعاسى بۇزىلماعان كۇيى ساقتاۋلى. اۋرۋحانا تۇر. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ورنىندا قازىر مۇراعات ءۇيى تۇر. تەرەزەسىنە دەيىن امان. قورعالجىننىڭ ورتالىعىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى زايا كەتپەدى, قازىر دە ولار حالىققا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. قورعالجىننىڭ ورتالىق كوشەسى حايرەتدين بولعانباەۆ اتىندا. 2004 جىلى اتامىزدىڭ 110 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. ول ۋاقىتتا ءالى راحيما شەشەمىزدىڭ كوزى ءتىرى كەزى بولاتىن. ۇكىمەت باسشىسى, يمانعالي تاسماعامبەتوۆكە حات جازدى. مەرەيتوي قورعالجىندا اتاپ وتىلەتىن بولدى. بىراق كەيىن نە سەبەپتەن ەكەنى بەلگىسىز, اقىر سوڭىندا توي سابىندىدا ءوتتى. جارايدى...
...بۇل شاراعا مارقۇم جومارت ءابدىحالىقوۆ, ەربول شايمەردەنوۆتەر قاتىستى. زيالى ازاماتتار كەلدى. جينالىستا ونىڭ قورعالجىن توپىراعىنان شىققان ايتۋلى ازاماتىمىز ەكەندىگى, مۇعالىم بولعانى, تاشكەنتتەن قانشاما كىتاپ اكەلگەنى, بالالار ءۇيىن, بالاباقشالار اشقانى, ءبىلىم سالاسىنا ايرىقشا ءمان بەرگەنى اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىلدى. قورعالجىنداعى مەكتەپكە ح.بولعانباەۆ ەسىمىن بەرۋ كەرەك دەگەن يدەيانى العاش كوتەرگەن جومارت مارقۇم ەدى. وبالىنا نە كەرەك, بەس قاباتتى مەكتەپتىڭ الدىنا تاقتاسى ورناتىلدى. استانادا 2009 جىلى وعان كوشە بەرىلدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا, سارىاعاشتان ءبىر كوشە بەرىلەتىن بولىپ شەشىلدى. ەكى كىتاپ جارىق كوردى.
– الاش ازاماتى رۋحىنا قۇرمەت كورسەتۋ ماقساتىندا تۋعان توپىراعىندا نە ىستەلىنىپ جاتىر؟
– ۇلت ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىن كەلەشەكتە مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگىزسەك, كەڭەستىك كەزەڭ قىرىققان باياعى قازاقستان تاريحىنىڭ شولاق جەڭى ۇزارىپ, ۋىسىمىزدى تولتىراتىن كىتاپقا اينالادى. ...كەيدە پاتريوتيزم ازايىپ كەتتى, ەلگە, جەرگە قۇرمەت سەزىمىن قالىپتاستىرۋدىڭ قانداي ىلكىمدى جولدارى بار دەپ قۇر بەكەر داۋرىعامىز. وۋ, ساعايىن-اۋ, وعان تۇك تە باس قاتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. مۇنىڭ ءبىر ۇلگىسى, مىسالى, وقۋشىعا ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ مەكتەپ بىتىرگەنگە دەيىن الاش يدەيالارىن وقىتا بەرۋ كەرەك. حايرەكەڭدەردىڭ ەلى, جەرى ءۇشىن وتتان دا, وقتان دا ىقپاي, ادال قىزمەت ەتكەنىن بالالارعا بايانداپ وتىرۋ كەرەك. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ءتۇرلى كەدەرگىلەرمەن جۇزەگە اسپاي كەلە جاتقان تاعى ءبىر ءىس بار. اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپكە ح.بولعانباەۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ جونىندەگى ۇسىنىسىمىز 2004 جىلدان بەرى ساعىزشا سوزىلىپ كەلەدى. شەرحان مۇرتازا باستاعان ءبىر توپ شىعارماشىلىق ادامدارى 2010 جىلى «بولعانباەۆقا مەكتەپتىڭ اتى بەرىلۋى كەرەك» دەپ ءتيىستى ورىندارعا حات جازعان بولاتىن. وعان 59 قايراتكەر قول قويعان. ول قاعاز قورعالجىنعا جولدانىپ, بۇل جەردەن 2011 جىلى قاڭتاردا «بەرىلدى» دەگەن شەشىم شىعارىلادى. الايدا, موراتوريگە بايلانىستى بۇل ءىس كەيىنگە شەگەرىلىپ قالعان بولاتىن. سوعان وراي بەلگىلى عالىمدار, مادەنيەت قايراتكەرلەرى تاعى دا حات جولدادى. وكىنىشكە قاراي, ونداعىلار قورعالجىنداعى مەكتەپكە تاريحي تۇلعاعا جاتپايتىن ءبىر كىسىنىڭ ەسىمىن بەرۋدى ۇيعارىپتى. ءبىزدىڭ ءوتىنىش حاتىمىزعا جاۋابى – باسقا اۋىلدارداعى مەكتەپتى تاڭداڭىزدار دەيدى. قورعالجىنعا ح.بولعانباەۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىندەي ەڭبەك جوق. اۋدان ورتالىعىن قۇرعان اتامىز ەكەنىن جوعارىدا بايانداعان بولاتىنمىن. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن. ول كىسى ەكى مەكتەپ سالدىرعان. اۋىل بالالارىنىڭ قونىپ وقۋىنا ىڭعايلى بولۋىن ويلاستىرىپ, مەكتەپ-ينتەرنات سالدىرعان. ءبىزدىڭ زامان نە بولىپ بارادى ءوزى؟ «اتامنىڭ اتى – اۋىلعا, كوكەمنىڭ اتى – كوشەگە» دەگەن پرينتسيپ ءالى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر ما سوندا؟ الدەكىمدەردىڭ نامىسىن تاپتاپ, دۇنيەدەن وزعان كىسىلەردىڭ ارۋاعىن قورلاعىم كەلمەيدى. سوندىقتان, نەگە بولسىن ەلگە, جەرگە مەملەكەتكە تانىمال لايىقتى تاريحي تۇلعالاردىڭ عانا ەسىمدەرىن بەرۋ كەرەك. تۇك بولماعاندا اۋەلى ول ادام قورعالجىنعا قاشان قونىس اۋدارعان, ايماق ءۇشىن نە بىتىرگەن دەپ تەكسەرمەي مە ەكەن؟ جانە سۇراپ وتىرعان مەكتەبىمىز تۋرا ح.بولعانباەۆ كوشەسى بويىندا ورنالاسقان. وسى سايكەستىكتىڭ ءوزى ءبارىن شەشىپ تۇرعانداي. اتامىز سالدىرعان اۋرۋحانا, مەكتەپ-ينتەرنات سول كوشەنىڭ بويىنان ورىن تەپكەن. جانىندا نۇرا اعىپ جاتىر...
– ح.بولعانباەۆ پەن جارى راحيما اكپارقىزى قايدا جەرلەنگەن؟
– جازىقسىز اتىلىپ, قازا تاپقانداردىڭ كىتابى قولىمىزعا ءتيدى. سوندا 4120 ادام اتىلعان ەكەن. سونىڭ ىشىندە حايرەتدين بولعانباەۆ ەسىمى كەزدەسەدى. اتامىزدىڭ سۇيەگىن الماتى وبلىسى, تالعار اۋدانى, جاڭالىق اۋىلىنان تاپتىق. مۇندا قازىر مەموريالدى كەشەن تۇرعىزىلعان. الماتىدان 30 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان كەشەندە اتىلعان ادامداردىڭ ءتىزىمى بار. ەلباسىنا كوپ راحمەت, ەر ەسىمىن ەل ەسىندە ساقتاۋعا وسىنشالىق قۇرمەت كورسەتكەنى ءۇشىن.
...اتىلعانداردى تۇندە ماشينامەن اكەلىپ, كيىممەن توگە سالاتىن كورىنەدى. كەيىن سول ماڭايدان كىسىلەرگە ساياجايلىق ۋچاسكەلەر بەرىلىپتى. سوندا قازعان سايىن جەردىڭ استىنان ادامنىڭ شاشىلعان سۇيەكتەرى كەزىگە بەرگەن. ءتىپتى كيىمدەرى قوسا تابىلعان. سودان كەيىن قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ قۇجاتتارىن اقتارا كەلگەندە, سول جەردە ب.مايلين, ا.بايتۇرسىنوۆ, ح.بولعانباەۆتاردىڭ اتىلعانى جونىندە دەرەك تابىلدى. نەمىس, فرانتسۋز, قۇداي-اۋ ارالارىندا قاي ۇلتتىڭ وكىلى جوق دەيسىز. مىنە, وسى ماڭايدا ارۋاقتارعا ارناپ اس بەرىلدى, قۇران وقىلدى. 31 مامىردا اتامنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىنەن توپىراق اپارىپ سالدىق. 20 كىتاپ تاراتتىق.
...حايرەتدين اتامىز بەن راحيما اپامىزدى جاي ادام دەپ ەشكىم ايتا المايدى. مىنا عاجاپقا قاراڭىز, 1986 جىلى راحيما شەشەمىز الماتىدا قايتىس بولدى. ءداۋ شەشەمىز كەڭسايدا جاتىر. ال, اتامىز تالعاردا, ەكەۋىنىڭ اراسى سونشالىق ۇزاق ەمەس. وسىنىڭ ءوزى تەگىن نارسە ەمەس. تاعدىر ولاردىڭ ءومىرىن مۇنشالىق اۋرەگە سالعانمەن, ارعى جاقتا رۋحتارىنىڭ تابىسۋىن كورمەيسىز بە؟ اتامىز دا, اپامىز دا سوعان قاراعاندا قاسيەتتى ادامدار بولسا كەرەك. اتامىز قۋدالاۋعا ۇشىراعاندا: «قاپ, ساعان بەكەر-اق ۇيلەنگەن ەكەنمىن. ابدەن قاجىپ, جاس جانىڭ جابىرلەنەتىن بولدى-اۋ. مەنىڭ كەسىرىمنەن ءومىرىڭ وكسىكپەن وتەتىن بولدى-اۋ» دەپ مۇڭ شاققان ەكەن اپامىزعا. مۇنى ەستىگەن راحيما شەشەمىز: «جوق, بۇلاي ماعان ەشقاشان جاسىپ ءسوز سويلەۋشى بولما. سەن نە كورسەڭ, ءبىز دە سونى كورەمىز» دەپ قاسقايىپ جاۋاپ قايىرعان. ءبىر-ءبىرىن قالاي اياعان, قالاي ايالاعان. ءبىزدىڭ شەشەمىز سياقتى جارىن ىزدەپ, جەردىڭ تۇبىنە كىم بارادى قازىر؟ قيىندىققا مويىماعان, 83 جىل عۇمىر كەشكەن قايران اپامىزدىڭ سۇيەگى نەتكەن اسىل ەدى, بەكزات ەدى. ال, ءوز انام 84 جاسىندا قايتتى. ەكەۋى دە اللاعا رازى كوڭىلمەن ءومىر ءسۇردى. زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ انام ناماز وقىدى. تاراۋيحقا, مەشىتكە باردى. ءدىن جولىن قاتتى ۇستانعان سول كىسىلەردەن ءبىز دە ءبىراز سۇرەنى جاتتاپ, ۇيرەنىپ, يماندىلىق پەن قايىرىمدىلىقتى جۇرەگىمىزگە قوندىردىق.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتە: توركوز كويلەكتى ايەل – اكبار ءحالفيننىڭ جۇبايى ءماستۋرا. وتىرعان – وسى كىسىنىڭ قىزى راحيما. كىشكەنە قىز – راحيمانىڭ ءسىڭلىسى شارافات. تۇرەگەپ تۇرعان – ءسارۋار اكبارقىزى.