ء*ازىلىڭ جاراسسا...
سۋرەتتى سالعان نۇرلان تازابەكوۆ.
مۇنداي دا بولادى ەكەن... تىركەلمەگەن دەگەن انىقتاما الا قويايىن دەپ پسيحياترعا بارىپ... كەزەك ۇزاق-سونار, كەزەكسىز كىرۋشىلەر جۇيكە جۇقارتىپ, بۇل امالسىز اشۋعا بەرىلىپ, اقىرى ايعاي-سۇرەڭگە ۇلاسىپ, سوڭىندا بۇنى «پسيحيكالىق اۋىرۋى بار» دەپ تىركەپ تىندى... *** ءدارى الا قويايىن دەپ بارىپ, باعاسى ۋداي... بۇيتكەنشە ولە قالعان ءجون شىعار دەپ جەرلەۋ مەكەمەسىنە بارىپ ەدى... مۇنداعىلاردىڭ قىزمەت كورسەتۋ باعاسى تىپتەن ۋداي... قايتا دارىحاناعا قاراي شاپتى... *** زووپارك كۇزەتشىسى: – ماعان ەكى مىڭ دوللار جيناپ بەرسەڭدەر مەن ارىستاننىڭ تورىنا كىرىپ قانا قويماي, قول-اياق, باسىما دەيىن ونىڭ اۋزىنا تىعا الامىن دەپ, – كەۋدە سوقتى. كەلگەندەرگە دە قىزىق كەرەك, الگىنىكىن جيناپ بەرە قويىپ ەدى... پالەكەت كۇزەتشى تورعا كىرىپ قانا قويماي, باس-اياعىن ارىستاننىڭ اۋزىنا كەزەكپە-كەزەك تىعىپ ەرلىك جاساعانى بار... سويتسەك, پالەكەت كۇزەتشى سونىڭ الدىندا عانا 200 دوللارعا 30 كيلوگرامم شوشقا ەتىن ساتىپ الىپ, ارىستاندى اۋزى-مۇرنىنان شىعارا تاماقتاندىرىپ قويعان ەكەن... *** شەتەلدىڭ ءنان دە وتە قىمبات كولىگىنىڭ ارتىنداعى جازۋ: «مەنى تەگى بولماسا سۇيكەپ وتەسىزدەر مە, ويتكەنى ماعان دا اقشا كەرەك ەدى...» *** زەينەتاقىسى 10 پايىزعا ءوسىپ ەدى, اجەيگە نەمەرەلەرى دە كەلۋىن 10 پايىزعا جيىلەتتى... كەشىر, ارنايى شاقىرامىن... ايەلىم تۇنگى كەزەككە جۇمىسقا كەتىپ, ماڭدايىمىزعا بىتكەن ءتورت بالانى تاماقتاندىرىپ وتىرعانمىن. بىرەۋى – نان, ەكىنشىسى – ايران, ءۇشىنشىسى – كوجە, ءتورتىنشىسى تالقان سۇراپ ەسىمدى شىعاردى. وسىنى اڭدىعانداي اپتالاپ جوندەلىپ, ايلاپ ءۇنى وشەتىن توردەگى تەلەفونعا ءتىل بىتكەنى. «تاماق جاساۋعا تاپسىرىس بەرگەلى وتىرعان بايبىشەم شىعار», دەپ قالتالاقتاي بارىپ قوندىرعىسىن كوتەردىم. جوق, ءىشىپ كەتكەن ەركەكتىڭ داۋىسىنا ۇقسايدى. – الەۋ, كىم ەكەن؟ – دەدىم. – كوكىشپىن عوي, ينستيتۋتتا بىرگە وقىعان... – وي, يت-اۋ, قايدان زۆونداپ تۇرسىڭ؟ – ۆوكزالدان… – ويبۋ, ەندى نە ىستەدىم… ون جىلداي بولدى, اتى جوق كوشەدە تۇرامىز. ايەلىم تۇنگى جۇمىستا, بالالارعا قاراپ وتىر ەدىم. كەتە قالسام, مىنا قاعىنعىرلار ءۇيدى ورتەپ جىبەرۋدەن تايىنبايدى. قاپ! – بىلاي… جوبالاپ جولىن ايتساڭ دا تاۋىپ الارمىن. –تىڭدا وندا… اينالما جولمەن بارىپ تەمىرجول كوپىرىنەن وتكەسىن وڭ جاعىڭدا كوممۋنيستەر, سول جاعىڭدا شەۆچەنكو كوشەسى… وعان جەتپەي بەس پەرەۋلوك بار. ورتالارىندا ەسكى مونشا, ۇسەنبايدىڭ ەسكى ءۇيى, وتە قالعانىڭدا وتەشتىڭ ءورت سوندىرەتىن ماشيناسى تۇرادى, ول ءيتتىڭ ءورت جوق كەزدە اڭ اۋلاپ كەتەتىنى بار… ەگەر ءورت سوندىرەتىن ماشينا كورىنبەسە, سول جاعىنداعى قۇدىشتىڭ ۇيىندەگى كوك موتوتسيكلدى كورەسىڭ. ول يت تە قۇداسىنا بارامىن دەپ وتىر ەدى. وي, شىن ىزدەگەن ادام وڭاي تابادى. قۇدىشتىڭ ۇيىنەن كەيىن كىلت بۇرىلىپ تاۋعا قاراي جۇرسەڭ الدىڭنان كوك قاقپالى قاپاستىڭ ءۇيى كەزىگەدى. سوعان جەتپەي وڭعا بۇرىلىپ كەتسەڭ سۋى جوق كولدەنەڭ ارىق جاتىر. ءتۇسىپ كەتپەي سولعا قاراي جىلجىساڭ ءبىر كىسىلىك اعاش كوپىر… وتەسىڭ دە تۋرا تارتاسىڭ… اتى جوق ەكى كوشەدەن وتكەننەن كەيىنگى بۇرىلىستا ءبىزدىڭ كوشە. ءسال تومەن تۇسسەڭ, ءبىر جاعى جابىلمايتىن اعاش قاقپامىز كوزگە ۇرىپ تۇر. – تۇك تۇسىنسەم بۇيىرماسىن! – دەدى دوسىم بۇلقان-تالقان بولىپ. – باسقاداي توتە جول جوق پا؟.. – ەي, وندا سەن پويىزدىڭ استىنان ەڭبەكتەپ ءوت تە, قۇمداۋىت شاعىلدىڭ اراسىنداعى سوقپاق جولعا ءتۇس. الدىڭنان بيىك مۇنارا كورىنەدى. سودان كوز الماستان ىلگەرى جۇرگەنىڭدە ەسكەرمەس شالدىڭ ەسكى ءۇيى تۇر. سوعان جەتپەي سولعا بۇرىلساڭ بۇزىلعان مەكتەپتىڭ ورنى جاتىر. وعان توقتاما, تۇندە ۇرىلاردىڭ ءبارى سول جەرگە جينالادى. ءسال جۇرگەننەن كەيىن وڭعا بۇرىلساڭ… ءوي, ءوزىڭ كورەسىڭ… شاتىربايدىڭ قوراسىن اينالىپ وتكەندە شاعىن كوشە كولدەنەڭدەيدى. باس جاعىنان ساناعاندا التىنشى ءۇي… كورشىلەردەن سۇرايسىڭ عوي… – ءتۇن ىشىندە كىم مەنى ۇيىنە كىرگىزەدى دەيسىڭ؟.. – ءبىزدىڭ جاقتاعىلار ەسىگىنىڭ ىلگەگىن سالمايدى. ىركىلمەي كىرىپ, تەزىرەك شىقساڭ بولعانى. مەن مايعا كەسپە باسقانشا كەلىپ تە قالاسىڭ. داۆاي, قۇشاقتاسىپ كورىسكەنشە, دوسىم… تاعاتسىزدانا كۇتكەنىمدى قايتەيىن, دوسىمدى ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ءدامى تارتپادى. ءتۇنى بويى تەنتىرەپ, تاڭعى پويىزبەن تارتىپ كەتىپتى. «كەشىر. كوشەمىزگە ات بەرىلگەن كۇنى ءنومىرىن كورسەتىپ, ايەلىڭ ەكەۋىڭدى ارنايى قوناققا شاقىرامىن» دەپ, قالاعا كەتىپ بارا جاتقان قاپشىقبايدان حات جولدادىم. تۇرلىحان كارىم. تالدىقورعان. * تۇرىك ازىلدەرى ءتىل تەمەل انگلياعا قوناققا كەلىپ ورنالاسىپ بولعان سوڭ ودان جامال سۇراپتى: – اعىلشىن ءتىلىن بىلمەيسىڭ, مۇندا جەتكەنشە قاتتى قينالعان شىعارسىڭ؟ – جوق-ا, ۇشاقتان تۇسكەننەن وسىندا جەتكەنشە اعىلشىنداردىڭ وزدەرى قينالدى... ءدارى تەمەلدىڭ جوتەلى باسىلماي اۋرۋحاناعا بارسا, دارىگەر قاتەلەسىپ تەمەلگە ءىش وتكىزەتىن ءدارى جازىپ بەرەدى دە: – ءبىر اپتا بويى تاماقتان كەيىن ءىش تە, ءدارى بىتكەننەن كەيىن كەلەسىڭ, – دەپتى. ءبىر اپتادان كەيىن دارىگەر سۇراپتى: – قالاي, جوتەلىڭ قويدى ما؟ تەمەل جان-جاعىنا كوز تاستاپ: – شىنىمدى ايتسام, جوتەلۋگە باتىلىم بارمايدى, – دەپتى تەمەل. تەمەكى عارىشقا نەمىس, فرانتسۋز جانە تۇرىك ۇشپاق بولادى. تۇركيانىڭ اتىنان ۇشاتىن تەمەل بار دايىندىعىن جاساپ ۇلگەرگەن. عارىش ستانساسىنىڭ باستىعى: – سىزدەر بىرنەشە جىلعا ۇشىپ كەتەسىزدەر. سوندىقتان قالاعان ءنارسەلەرىڭىز بولسا عارىشقا الىپ بارۋعا رۇقسات بەرەمىز, – دەپ عارىشكەرلەردى قۋانتادى. نەمىس مينەرالدى سۋ سۇرايدى, فرانتسۋز ايەلىن بىرگە الىپ كەتۋدى وتىنەدى, تەمەل بولسا «تەمەكى بەرسەڭىزدەر جەتەدى» – دەيدى. بىرنەشە جىلدان كەيىن عارىشكەرلەر جەرگە قونادى. نەمىس قامپيعان ءداۋ قارنىمەن اسىقپاي تۇسەدى. فرانتسۋز ايەلىمەن بىرگە ەكى بالاسىن ەرتىپ شىعادى. تەمەل تەمەكىسىن قولىنا الىپ, كابينادان اتىپ شىعىپ: – جەرلەستەرىم, سىرىڭكە بار ما؟ – دەيدى, سالەم بەرگەن جۇرتقا. كونگرەسس گەنەتيكا تاقىرىبىندا حالىقارالىق كونگرەسس ءوتىپ, اعىلشىندار: – ءبىز زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە بالىق پەن تۇيەنىڭ تۇقىمىن ءبىر-بىرىمەن قوسىپ ەدىك, حولەستيرينسىز ەت وندىرە باستادىق, – دەپ ماقتانادى. ودان كەيى ءسوز العان فرانتسۋزدار: – ءبىزدىڭ عالىمدار تاۋىق پەن سيىردىڭ تۇقىمىن قوسىپ, ەتكە قاتىستى ماسەلەنىڭ بارلىعىن شەشتى, – دەپ كەرگيدى. سوندا تەمەل مىنبەگە شىعىپ: – ول ول ما, ءبىز قاربىز بەن قوڭىزدىڭ تۇقىمىن قوسىپ كورىپ ەدىك, قاربىزدى سويعاندا شوپاقتارى وزدىگىنەن جان-جاققا قاشىپ كەتەتىن بولدى. قازىر تۇرىكتەر شوپاقسىز قاربىز جەيدى... – دەگەن ەكەن. ارازدىق تەمەل مەن تۇرسىن ءبىر-بىرىمەن رەنجىسىپ قالادى. ءبىر كۇنى تۇرسىن ەشكىسىن ساتۋ ءۇشىن قالاداعى بازارعا كەلە جاتىپ جولدا تەمەلدى كەزدەستىرەدى. تەمەل تۇرسىننىڭ قاسىنان ءوتىپ بارا جاتىپ: – ەسەكپەن بىرگە قايدا باراسىڭ؟ – دەپ قاعىتادى. بۇعان تۇرسىن بۇلقان-تالقان اشۋلانىپ: – قوزىڭدى اشىپ قارا, جەتەگىمدەگى ەسەك ەمەس, ەشكى, – دەيدى كەيىپ. سوندا تەمەل تۇرسىنعا وجىرايا قاراپ: – ساعان ءتىل قاتقان ەشكىم جوق, ەشكىڭە ايتىپ وتىرمىن... – دەگەن ەكەن. تۇرىك تىلىنەن تارجىمالاعان مالىك وتارباەۆ. ستۋدەنتتىك «ءسۇر» ءسوز ەكى ستۋدەنتتىڭ اڭگىمەسىنەن: – سەن نەگە ەرتە ۇيلەندىڭ, الدە بويداقتىقتان تەز جالىعىپ كەتتىڭ بە؟ – جوق, بويداقتىقتان قارنىم اشىپ كەتتى... * * * ەكى ستۋدەنتتىڭ اڭگىمەسى: – قانشا ەمتيحاننان قۇلادىڭ؟ – ەرتەڭگىمەن بەسەۋ بولادى. * * * ستۋدەنت ۇيىنە كەلىپ, اكەسىنەن اقشا سۇراپ جاتىر: – اكە, 5 مىڭ تەڭگە بەرشى. – ونى قايتەسىڭ؟ – اۋىستىرامىن. – قانشاعا؟ – تورتكە. – سوندا قانداي كۋرس بويىنشا؟ – ماتەماتيكا پانىنەن... * * * تەست سۇراعى: «ابىلاي حاننىڭ ارباكەشىنىڭ كورشىسىنىڭ قايىن اتاسىنىڭ قۇداسىنىڭ نەمەرە اعاسى بولىپ كەلەتىن جىلقىشىنىڭ جەزدەسىنىڭ اتالاس رۋىنان شىققان باقسىنىڭ جىلقىسىنىڭ اتى كىم؟» جاۋابى: «ابىلاي حاننىڭ ارباكەشىنىڭ كورشىسىنىڭ قايىن اتاسىنىڭ قۇداسىنىڭ نەمەرە اعاسى بولىپ كەلەتىن جىلقىشىنىڭ جەزدەسىنىڭ اتالاس رۋىنان شىققان باقسىنىڭ جىلقىسىنىڭ اتىن ءيتىم ءبىلىپ پە؟» «ءسوز سويىل» ءازىل-وسپاق وتاۋىنىڭ بەلسەندى اۆتورى تۇرلىحان كارىمنىڭ بۇدان بۇرىن «قۇبىجىق», «كۇلدىرگىم كەلىپ تۇرادى», «ەركەك قالاي كۇن كورەدى؟» اتتى ساتيرالىق جيناقتارى جارىق كورسە, ەندى مىنە الماتى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا «ءتىلىمنىڭ تىكەنى بار» اتتى ءازىل-سىقاق كىتابى جارىق كورىپتى. ساتيريك-جازۋشى ت.كارىمگە جازار كوبەيسىن, تىڭ تۋىندىلارىڭىز الدىمەن «ءسوز سويىل» وقىرمانىنا بۇيىرسىن دەيمىز. ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر