نەمەسە «كەكتى قاتىندار» مەن «كەكتى جاتىردا» ۇيىعان حاندىق
حاتشىلار مەن دەرەكتانۋشىلار ايتسا – ايتقانداي, كەرەي قىزى سورقاقتان «قارا شاڭىراقتىڭ» دا, ءوزىنىڭ «التىن ۇرىقتارىنىڭ» دا, كەرەي توركىندەرىنىڭ دە قامىن كەڭىنەن قاراستىرىپتى. وسى ءۇش ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن, ارينە, ءوز مۇددەسىنە وراي, بارلىق بوپسا مەن بىلعاققا كونىپتى. بۇل ءۇش مۇددە, شىندىعىندا دا بوپسالاۋعا تاتيتىن مۇددە. مىسالى, دۇنيەنى ۋىسىندا ۇستاعان كۇيىك قاعان زاھارىن توگە: «امەڭگەرلىك جولىمەن مەنىڭ ۇلكەن ۇلىما تي» دەپ زەكىگەندە, جايدارى عانا: «قاعان جارلىعىنا قالاي قارسى شىعايىن. الايدا, مەنىڭ ماقساتىم: بالالارىمدى ەس ءبىلىپ, ءوز ەركىن وزدەرى بيلەگەنشە ءتالىمدى ەتىپ تاربيەلەۋ, ءبىر-بىرىنە جات باۋىر ەتپەۋ, ءسويتىپ, ولاردىڭ تاتۋلىعى ارقىلى قاعاناتقا قانداي دا ءبىر سەپتىگىن تيگىزۋ», دەيدى. ورىندى سوزگە وسپادار كۇيىك تە ءۋاج ايتا الماعان. سونداي-اق, تولۋدىڭ ەنشىسىنە, ياعني, تىكەلەي وزىنە تيەسىلى جۇلدىز (سۇلدىز) تايپاسىنان جاساقتالعان ەكى مىڭ شەرىكتى كۇيىكتىڭ ەكىنشى ۇلى قوداننىڭ قاراۋىنا بەرۋ تۋرالى جارلىعىنا دا ىرقىمەن كونەدى. قاراشىلارىنا: «ۇگەدەي قاعان شىڭعىس قاعان قۇرعان مەملەكەتتىڭ زاڭدى يەسى, ۇلىس تا, ايماق تا سونىڭ دارگەيىندە, جەر دە, ەل دە سونىكى. سوندىقتان دا, جارلىققا باعىنۋىمىز كەرەك», – دەپ باسۋ ايتادى. ءتىپتى, ءوزىنىڭ ءتورت ۇلىنا قودانمەن قولتىقتاسىپ ءوسۋدى تاپسىرادى. ونىڭ ەسەسىنە, قىتايداعى حىبەي ايماعىن: «مەنىڭ مارقۇم كۇيەۋىم تولۋ جاۋلاپ العان جەر» دەپ, «كۇيىكتى كۇيىك قاعاننىڭ» وزىنە بەرمەيدى.
تاعى ءبىر رەتتە ەۋروپانى جاۋلاعان كەزدە بەلگرادتا تۇتقىنعا تۇسكەن فرانتسۋز زەرگەرى ۆيلگەلمدى كۇيىك قاعاننان وزىنە تيەسىلى «زاڭدى مۇراگەرلىك اسكەري ولجا» رەتىندە سۇراتىپ الادى. ال سول زەرگەر (ارينە, سورقاقتاننىڭ تاپسىرۋىمەن جاسالعان) وسى كۇنگە دەيىن موڭعول ۇلتى قاسيەت تۇتىپ, قادارلى قادا قاتارىندا باعالاناتىن, ءتورت شۇمەگىنەن ءتورت ءتۇرلى شاراپ پەن سۋسىن اعىپ تۇراتىن مىقان اعاش ۇلگىسىندەگى كۇمىس قاۋىزدى موڭكە قاعانعا سىيعا تارتتى. «سورقاقتان قاتىن»: تولۋدىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ يەسى رەتىندە كۇيىك قاعاننان قاعاناتقا ەركىن «كىرىپ-شىعاتىن, جەڭىلدىككە يە «ورتاقشى كوپەستەردىڭ» قۇرامىنا مۇنىڭ دا ساۋداگەرىن ەنگىزۋدى تالاپ ەتتى. قازىناسىنىڭ قورىن مولايتۋدىڭ جولىن وسىلاي تاپتى. ءسويتىپ, «شاڭىراق اعاسى» شوراياق باتىيدان باستاپ تۇقىرتىپ, «قاراشىلارىنىڭ تەرىسىن سىپىرۋدان تايىنبايتىن» كۇيىكتىڭ ءتىلىن تاۋىپ, دەگەنىنە كوندىردى. ۇگەدەي بۇعان قوسا سورقاقتانعا: ورداعا كەلىپ تۇسكەن سىي-سياپات پەن ولجانى ءبولىپ بەرەتىن قۇرمەتتى باس بايبىشەلىك قۇقىقتى بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە, «سورقاقتان قاتىن» «قارا شاڭىراقتىڭ» تورىنەن دامەلى, تۇڭعىش ۇلى موڭكە قاعان بولىپ تۇرعاندا جانە «نايمانجين قاتىننىڭ» تۇسىندا (ۇگەدەيدىڭ حانىمى) اسا قۋاتتى كۇشكە اينالدى» (راشيد اد-دين).
كۇيىكتىڭ وسى جاقسىلىعىن كەرەي قىزى – «قارا شاڭىراقتىڭ بەگىمى» سورقاقتان قالاي قايتاردى دەيسىز بە؟ قايتارۋىن – قايتاردى. بىراق ۇگەدەي مەن شاعاتاي تۇقىمدارىن قايتىپ قاتارعا قوسىلمايتىن ەتىپ, «تۇرىمتايلاتىپ – تۇسىنا, بوزتورعايلاتىپ – بۇتاعا قوناقتاتىپ» جىبەردى. كۇيىك قاعان «كۇيىپ كەتپەي» ءۇش مۇراتىنا جەتۋ ءمۇمكىن ەمەس ەدى. سوندىقتان دا, قارا شاڭىراقتىڭ اعاسى باتىي شوراياققا: «كۇيىك قالىڭ قولىمەن ءسىزدى شاپقالى اتتانىپ بارادى. ساقتانىڭىز!» دەپ استىرتىن حابار جىبەرەدى. اقىرى, كۇيىك سامارقان شاھارىندا بەلگىسىز جاعدايدا اجال قۇشادى. سودان كەيىن كۇيىكتىڭ قاتىنى, مەركىتتىڭ قىزى ۇگىل-قايمىشتى قايقاڭداتپاي, قاراسىن باتىرۋدىڭ قامىنا كىرىسەدى. موڭكە باستاتقان ۇلدارىنا: «كۇيىكتەن تۋعان حانزادالار «شاڭىراق اعاسىن تىڭدامايدى, ەندى سەندەر سالەم بەرە بارىپ, سىرقات اتالارىڭنىڭ كوڭىلىن سۇراپ قايتىڭدار», دەيدى. اقىلدى انانىڭ ايتقانى ورىندالادى. شوراياق باتىي باتاسىن بەرەدى. ىنىلەرى بەركە مەن توعا-تەمىردى قاراقورىمعا جىبەرىپ, قۇرىلتايدى شاقىرۋدان بويىن اۋلاق ساپ, ساياق جۇرگەن كۇيىكتىڭ تۇقىمدارىن: قۇرىلتايدى وتكىزۋدەن باس تارتتى-مىس دەگىزىپ, تولۋدىڭ ۇلى موڭكەنى ۇلى قاعان سايلاتىپ تىندى. ءسويتىپ, «سورقاقتان قاتىن» العاشقى مۇراتىنا جەتتى.
بۇدان كەيىن ءتورت ۇلىنىڭ وتىرعان تاعىن قاۋىپسىزدەندىرۋگە كىرىستى. ونسىز ولاردىڭ باسىنان ءولىم قاۋپى ماڭگى كەتپەيتىن. بۇل – كەز كەلگەن شەشە ءۇشىن ەڭ باستى ۇرەي ەدى. ول ءۇشىن ۇگەدەي مەن شاعاتايدىڭ شاڭىراعىن ورتاسىنا ءتۇسىرۋ قاجەت بولاتىن. شىڭعىس حاننىڭ باتالى قوساعى, كەرەي قىزى ءارى اپكەسى ابيكە-بەگىمنىڭ (ايبيكە-بەگىم) كەگىن ۇگىل-قايمىشتان قايتارماي كوڭىلى كونشىمەيتىنى دە انىق. سونىمەن, قاعاناتقا قاراستى «قاتىندار سوتىنىڭ» ءتورايىمى دارەجەسىن الىپ, كەلەگە كىرىسەدى. شاعاتايدىڭ نەمەرەسى, كۇيىك حان تاقتان ىسىرعان كەرەي قىزى, ءسىڭىلىسى ەرگەنە قاتىنىڭ كۇيەۋى, قازاقشا ايتقاندا, كۇيەۋ بالاسى قارا-قۇلاعۋدى شاعاتاي ۇلىسىنىڭ حاندىعىنا قايتا تاعايىنداتادى. ءسويتىپ, ۇگىل-قايمىش جانە توعاشى قاتىن باستاتقان ۇگەدەي مەن شاعاتاي اۋلەتىنىڭ حانىمدارىن «كيىزگە وراپ, سۋعا اعىزدى». جەتپىستەن اسا حانشالار مەن بەگىمدەر سولاردىڭ كەرىن قۇشتى.
تەمۋجيننىڭ شەشەسى ولەۋىن-ۇجىنمەن تەڭ دارەجەدە باعالانىپ, ءوزىنىڭ ۇلدارىن نەمەرە اعالارىنىڭ الدىن وراپ قاعاندىق دارەجەگە جەتكىزگەن (موڭكە), جەكە ۇلىستارعا حان سايلاتقان (قۇبىلاي – قىتايعا, قۇلاعۋ – باتىسقا) «سورقاقتان قاتىن» «داڭقتى, سۇيكىمدى, سابىرلى جانە قايىرىمدى» الان-گۋادان كەيىنگى «ەشي-قاتىن» – بەسىك قاتىن (حانشا – كورەن رودا) دەگەن ماراپاتپەن 1252 جىلى ناۋرىز ايىندا پەكيندە دۇنيەدەن ءوتتى. ول ءوزىنىڭ تۋعان ۇلىسى كەرەيلەرگە ماڭگىلىك مەنشىككە الىپ بەرگەن گانسۋ ولكەسىندەگى چجانە قالاسىنا جەرلەندى. ال وسى گانسۋ ولكەسىندە ءدال قازىر – ەسكىدەن قالعان, بىراق قىتايلانىپ كەتكەن كونە كەرەيلەر دە, ءحىح عاسىردان باستاپ التاي اسقان, شۇعاي مەن باعىلىق تاۋىن باسقان كەيىنگى كەرەيلەر دە مەكەن ەتەدى. الدىڭعىلارىن – ەڭسەلى بويىنان, ەتجەڭدى دەنەسى مەن قارا قويۋ قاسىنان شىرامىتاسىڭ. ال كەيىنگىلەرى انادولى مەن استانانىڭ اراسىندا ەمىن-ەركىن «كوشىپ ءجۇر». وسىدان-اق «سورقاقتان قاتىننىڭ» ءۇشىنشى مۇراتىنا دا جەتكەنىن مويىندايسىڭ.
ول ءۇش مۇراتىنا عانا جەتىپ قويعان جوق, ۇگەدەي مەن شاعاتاي ۇلىسىن دا تىزەلەتىپ كەتتى. ول ۇلىسقا موڭكە مەن قۇلاعۋدىڭ «التىن ۇرىقتارى» سەبىلدى. تەك كىشى ۇلى ارىق-بۇعا عانا ءوزىنىڭ تۋعان اعاسى قۇبىلايدىڭ تەپكىسىنە ۇشىراپ, قالعان عۇمىرى تەبىن مەن قۋعىندا ءوتتى. جاي قاشىپ جۇرمەي, سىرتقى موڭعوليا مەن شىعىس تۇركىستاندى ويراندى بىلعاققا ۇشىراتتى. «جوڭعار – سول قول» اتتى دۇلەيدى وياتىپ, سارى وزەن مەن ەدىل-جايىقتىڭ اراسىن قاندى شاڭعا كومدى. ءسويتىپ, كەرەي قىزى «سورقاقتان قاتىن» بولاشاق جوڭعاردىڭ كىندىك اكەسىن تەربەتكەن «بەسىك اناسى» بولىپ ەسەپتەلەدى. ارينە, وعان ويرات قۇتۋقا بەكتىڭ قىزى ەرگەنە بەگىمنىڭ دە تىكەلەي سەپتىگى ءتيدى.
«قاسا سۇلۋعا ءتان جاراسىمنان جاراتىلعان, مۇنداي سۇيكىمدى, بۇرالىپ تۇرعان سىمباتتى, كەربەز كەلىنشەكتىڭ سۋرەتىن ەشقانداي سۋرەتشى كەلىستىرىپ سالا المايدى» – دەپ ءۋاسساپ پارسى تامسانا سۋرەتتەگەن ەرگەنە – ويرات قۇتۋقا-بەكتىڭ ۇلى تورەلشى مەن شىڭعىس حاننىڭ كىشى قىزى شەشەكتەن تۋعان. ول شاعاتايدىڭ ۇلكەن ۇلى مۇتىعانعا ۇزاتىلادى. ءبىر اپكەسى ەلشىكمىش – ارىق-بۇعاعا (ەستە ۇستاڭىز), ەكىنشى اپكەسى قۇباق-قاتىن – قۇلاعۋعا, ءۇشىنشى اپكەسى – باتىيدىڭ ۇلى توعانعا (التىن وردانىڭ حانى مەڭگى تەمىردىڭ شەشەسى) تۇرمىسقا بەرىلەدى. وسىدان-اق ەرگەنە بەگىمنىڭ قاعاناتتىڭ مىسىن ەركىن باسۋىنىڭ سەبەبى اڭعارىلادى. مۇتىعان ءتورت ۇلدى تاپتىرىپ, دۇنيە سالادى دا, ەرگەنە امەڭگەرلىك جولىمەن قارا-قۇلاعۋعا بۇيىرادى. ال ول «سورقاقتان قاتىنمەن» تىزگىن ۇشىنان جالعاسىپ, شاعاتاي ۇلىسىنىڭ حان تاعىنا وتىرادى. ەسۋ-موڭكەنىڭ حانىمى توعاشى-قاتىننىڭ بۇعان كورسەتكەن قورلىعىنا – قورلىق كورسەتىپ جاۋاپ بەرەدى. كۇيەۋى ەسۋ-موڭكەنىڭ كوزىنشە توعاشى-قاتىننىڭ ون ەكى مۇشەسىن ءبىر-بىرلەپ سىندىرىپ, قيناپ ولتىرەدى.
تاققا وتىرۋعا بەت الىپ بارا جاتقان جولدا – التاي اڭعارىندا قارا-قۇلاعۋ كوز جۇمادى. ودان تۋعان جاس بالا مۇباراكشاھتى ۇلىستىڭ حانى ەتىپ بەكىتەدى. ءسويتىپ, ەرگەنە-بەگىم موڭكە قاعاننىڭ جارلىعىمەن «امانات بيلىك يەسى» دەپ جاريالانادى. موڭكە مەن جوشى ۇلىسى – شاعاتاي مەن ۇگەدەي اۋلەتىنىڭ شىعىسى مەن باتىسىن قوسىپ الىپ, ەرگەنە-بەگىمگە «ەلەۋسىز عانا ۇلەس – «وڭتۇستىك باتىستى» قالدىرىپ ەدى. ال مۇنىڭ ءوزى تۇتاستاي ماۋرەناھر ءوڭىرىن قامتيتىن. ەرگەنە-بەگىم بيلەگەن تۇستا دىنگە ەركىندىك بەردى, ۇلى – مۇباراكشاھ مۇسىلماندىققا ءوتتى. ۇلى قاعاننىڭ جارلىعىنا ساي ەرگەنە-بەگىمگە: «شاعاتاي مەن ۇگەدەي اۋلەتى دەرلىكتەي مويىنسۇندى. اكىمشىلىك پەن ايماقتى تارتىپكە كەلتىردى, قارجى-قاراجاتتى ەسەپكە الدى. مۇسىلماندار مەن پۇتقا تابىنۋشىلار تاتۋ تۇردى. باعدات حاليفتارىنا جورىققا اتتانعان قۇلاعۋدى المالىقتاعى ورداسىندا سالتاناتپەن قارسى الىپ, ءبىر جىل كۇتتى. بۇل شاعاتاي ۇلىسىنىڭ التىن ءداۋىرى ەدى. ءتىپتى, ۇلىستىڭ اتىن «ەرگەنە ۇلىس» دەپ اتاۋعا دەيىن باردى», – دەپ تاپسىرلەيدى جازبا يەلەرى.
بىراق 1259 جىلى موڭكە قاعان دۇنيەدەن وتكەن سوڭ ۇلى قاعاناتتاعى ۇلى بىلعاق باستالدى. «سورقاقتان قاتىننىڭ» ەكى ۇلى – قۇبىلاي مەن ارىق-بۇعا « ۇلى جۇرتتاعى» «قارا شاڭىراق» ءۇشىن تالاسقا ءتۇستى. 1260 جىلعى قۇرىلتايدا ەكەۋى دە حان دەپ جاريالاندى. ال ءبىر قاعاناتتا ەكى حان بولمايدى. قۇبىلاي – قىتايدا «موڭعول يمپەرياسىن» – «يۋان پاتشالىعىن» قۇردى. سول قۇرىلتايدا ەرگەنە-بەگىم ويرات قىزى, تۋعان اپكەسى ەلشىكمىشتىڭ كۇيەۋى – ارىق-بۇعاعا قولداۋ كورسەتىپ, بۇرىنعى ۇلى قاعانداردىڭ ۇلى – اسۋتاي مەن ۇرىنتاستىڭ (موڭكە), العيدىڭ (شاعاتاي نەمەرەسى) دارگەيىمەن تاققا وتىرۋ سالتاناتىنا قاتىستى. قۇبىلاي مۇنى قۇپ كورمەي شاعاتايدىڭ تاعى ءبىر تۇقىمى ابىشقانى ۇلىس حانى ەتىپ جاريالاپ, ەرگەنە-بەگىمدى تۇتقىنداۋعا جارلىق بەردى. الايدا, ارىق-بۇعا ونى جول ۇستىندە قولعا ءتۇسىرىپ, ءولىم جازاسىنا كەستى. ەرگەنە-بەگىمنىڭ دە ەڭبەگىن ەش كەتىرىپ, ۇلىستىڭ بيلىگىن شاعاتايدىڭ نەمەرەسى العيعا بەردى. العي دا ارىق-بۇعاعا «وسى سىيدى» كورسەتىپ, قۇبىلايعا قارسى اسكەر جيناۋعا جىبەرگەن ەلشىلەرىنىڭ جانىن جاھاننامعا جىبەرىپ, قۇبىلاي جاققا قۇبىلىپ تۇسەدى. الايدا, ارىق-بۇعا ىلە وزەنىنىڭ بويىنداعى باس استانا – المالىقتى باسىپ اپ, العيدى قاشقىن اتاندىرادى. بۇل جەڭىس تە ويراتتىڭ كۇيەۋ بالاسىن ۇشپاققا جەتكىزبەيدى. اسكەرى اشتىققا ۇشىراپ, قۇبىلايدىڭ قورشاۋىندا قالادى. ۇلكەن اعاسىنان كەشۋ وتىنەدى. ال بۇل ارالىقتا اتباسىداعى (اتباشى, ىستىقكولدىڭ جاعاسى) ورداسىندا باس ساۋعالايدى. ۇلىستىڭ قاراشىلارىنىڭ اراسىندا وراسان بەدەلگە يە ەرگەنە-بەگىمگە العي ءسوز سالادى. ۇلى مۇباراكشاھتى تاققا وتىرعىزۋعا ۋادەسىن الىپ, ەرگەنە-بەگىم ءۇشىنشى رەت توسەك جاڭعىرتادى.
ەلىنە جاققان ەرگەنە-بەگىم ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىزعا تىكەلەي قاتىستى: ويرات حاندىعىن قۇرۋعا, ياعني, ارىق-بۇعانى قۇرىلتايدا حان سايلاتۋعا ۇيىتقى بولعانى, سول ارقىلى ويراتتاردى تاقتان دامەلەندىرىپ, تاق مۇراگەرلىگىنە تالاسقا ءتۇسىپ, ويراتتاردىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن دەمەۋى ءۇشىن افسانامىزعا ارقاۋ بولدى. حاندىققا كانىككەن ارىق-بۇعانىڭ قايىنجۇرتى بىرتە-بىرتە شىڭعىس قاعاناتىنىڭ شاۋجايىنا جابىستى.
ال ويراتتاردىڭ رۋحىن ۇيىتىپ, ءسويتىپ, بولاشاق قازاق حاندىعىنىڭ «اتا جاۋىنىڭ» سانا بەسىگىن تەربەتكەن – قوڭىرات داي شەشەنىڭ ۇلى العيدىڭ قىزى ءشاپي ەدى. قاعاناتتىڭ قىزىعىن الاڭسىز كورگەن ءشاپي قىز – ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل, قامسىز بوي جەتتى. بورتە ءۇجىننىڭ ءسىڭىلىسى, شوراياق باتىيدىڭ بالدىزى (ۇكى قاتىن – تۋعان اپكەسى, «سورقاقتان قاتىن» «كيىزگە وراپ, سۋعا اعىزعان» قاتاعاش قاتىن جيەن اپكەسى) بولاتىن. قۇبىلايدى قۇرىعىندا ۇستاۋ ءۇشىن موڭكە قاعان كەلىنى ءشاپيدى وزىمەن بىرگە جورىققا الىپ ءجۇردى, ياعني, اماناتقا ۇستادى. موڭكە ءىش سۇزەگىنەن, نە قاڭعىعان وقتان قازا تاپقاندا قاعاندى جوقتاعان ءۇش قاتىننىڭ ءبىرى وسى ءشاپي. قارا شاڭىراقتىڭ يەسى ارىق-بۇعانىڭ: «قۇرىلتايدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن» دەگەن سىلتاۋمەن قۇبىلايدىڭ ءاسكەرىن ءوزىنىڭ قاراۋىنا جىبەرۋ تۋرالى جارلىعىن كۇيەۋىنە كەشىكتىرىپ جەتكىزىپ, الدىن الا ساقتاندىرعان دا ءشاپي. قۇبىلاي ارىق-بۇعانىڭ قاعاندىعىن مويىنداماي, دەربەس قىتاي پاتشالىعىن (يۋان) جاريالاعاندا «قاعانات قاتىن» – يمپەراتريتسا بوپ جاريالاندى.
ءسويتىپ, ازامات سوعىسى باستالىپ, اقىرى قۇبىلاي جەڭىسكە جەتتى. ءشاپي – قۇبىلاي قاعاننىڭ ءوزى ءسوزىن ەكى ەتپەيتىن اقىلمان حانىم بولدى. كۇيەۋىن تالاي رەت ابەس شەشىمنەن قاقپايلاپ قالدى. ال ءوزىنىڭ جەكە باسىنا كەلسەك: عىلىم مەن ونەرگە ەرەكشە ىقىلاس قوسىپ, قولداۋ كورسەتتى. ۇرپاعىنىڭ قامىن ويلاپ, ولاردىڭ «مىڭ جىلدا دا تاقتان تۇسپەۋىنە الاڭداپ» ءومىر ءسۇرىپتى. كورپەنىڭ قۇراعىن دا ءراسۋا ەتكىزبەيتىن شەبەر, قويدىڭ سيراق تەرىسىن سىپىرتاتىن ساراڭ اتى شىعىپتى. كۇيەۋى قۇبىلاي ساداق تارتقاندا كوزىنە كۇن تۇسپەس ءۇشىن كۇنقاعاردى ويلاپ تاپقان دا ءشاپي كورىنەدى. بۇل كۇنقاعار كەيىن قاعاناتتىڭ باس كيىمىنىڭ تۇراقتى ۇلگىسىنە اينالىپتى. ال ءشاپيدىڭ ەڭ ۇلى ءىسى – پۇت ءدىنىن موڭعول مەملەكەتىنىڭ رەسمي دىنىنە اينالدىرۋىندا. «حان – يمپەريانىڭ يەسى, لاما – رۋح پاتشاسى» دەپ جاريالاتتى. پاگبا لامانى «ءدىن قورعانى» دەپ دارىپتەدى. العاشقى پۇتحانا مەكتەبىن اشتى. تيبەت – رۋح بايتاعى اتاندى. ءشاپي سول ارقىلى ويرات تۇقىمىن «رۋح پاتشالىعىنا» جەتكىزىپ, قاعاندىقتىڭ زاڭدى ۇمىتكەرى ەتتى.
ءشاپي ءتورت ۇل, بەس قىز تاپتى. جىلناماشىلار مەن حاتكەرلەر ءشاپي «اسقان سۇلۋ ءارى تالانتتى» دەپ جازدى. ر.يۋ.پوچەكاەۆا مەن ي.ن.پوچەكاەۆتىڭ ايتۋىنشا, «يۋان» اۋلەتىنىڭ پاتشايىمدارىنىڭ ىشىندەگى بىزگە جەتكەن, الدە قىتاي, الدە موڭعول, الدە تۇركى سۋرەتشىسىنىڭ قىلقالامىنا ءىلىنگەن بەينە دە وسى ءشاپيدىڭ پورترەتى. وسىندا ءشاپيدىڭ ديدارى پۇتتىڭ, ياعني, بۋددانىڭ پورترەتىنە ۇقساتىلىپ سالىنۋى پاتشايىمعا كورسەتىلگەن ۇلكەن قۇرمەت.
پۇت قۇدايىنىڭ اتاجۇرتى تيبەتتى, ياعني, تاڭعۇتتاردى مەملەكەتكە – قاعاناتقا باعىنبايتىن, الىم-سالىق تولەمەيتىن, اسكەرگە ادام بەرمەيتىن, قاعانمەن تەڭ قۇقىققا يە, «ەكى زاڭ», «ەكى بيلىك» قاتار جۇرەتىن «رۋح پاتشالىعى» – دەپ جاريالاتقان ءشاپيدى پۇت تاقۋاسىنا ۇقساتسا – ۇقساتقانداي ەدى. لاما – «اقىلدىڭ كەنى», «ادەپتىڭ ءادىبى», «تىرشىلىكتىڭ تىگىسى», «جاننىڭ ۇياسى» دەپ تانىلدى. قاعان تاققا وتىرعاندا تاڭعۇت لاماسىنىڭ باتاسىن الۋ «قاسيەتتى پارىز» رەتىندە سانالدى. كىم دە كىم باس لامانىڭ باتاسىن الماسا, نە تيبەتتەن جولداعان جازباشا كەلىسىمىن الماسا, قۇرىلتايدىڭ شەشىمىنە قاراماستان, زاڭسىز تاق يەسى – دەپ ەسەپتەلدى. پۇت دىنىنە مۇنداي باسىبايلى تابىنۋ قۇبىلايدىڭ پاتشالىعىن عانا ەمەس, بۇكىل موڭعول قاعاناتىنىڭ تاركى دۇنيەگە كوشىپ, ىشتەي بوجىراۋىنا الىپ كەلدى. زامان وتە, ەركەك كىندىك اتاۋلىنىڭ تۇقىمى قالماي جورىققا اتتانىپ, ەرجەتكەن ۇلدىڭ بارلىعى قاعانات كەشىكتەنى – ۇلانى قاتارىنا الىنىپ, «قارا شاڭىراقتا» تەك قاتىن-قىزدار عانا قالعان تۇستا, ەركەك تۇقىمدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن شەشەلەرى ۇل اتاۋلىنىڭ بارلىعىن «كەشىلدىككە» بەردى. ال ولاردىڭ ۇيلەنۋىنە پۇت ءراسىمى بويىنشا تىيىم سالىناتىن. ءسويتىپ, ۇلى قاعاناتتىڭ «قارا شاڭىراعى» – ونداپ قاتىن الىپ, وتىز-قىرىق بالا تاپتىراتىن «التىن ۇرىقتاردىڭ» ۇلان-عايىر اتا مەكەنى – ءوسىمسىز قالدى.
اقىرى, بەس عاسىر بويى «بەلى سۋىعان قاعانات» – قىتايلانىپ, تاڭعۇتتانىپ, ءتۇركىلەنىپ, ارابتانىپ, پارسىلانىپ, ورىستانىپ, ويراتتانىپ تىندى. پۇت ءدىنى – ۇلىستىق دىنگە اينالىپ, ۇرىعىن ۇيىتقان «ويرات جيەندەر» – تاڭعۇتتاردان ءتالىم الىپ, ءدىن باسى, «التىن ۇرىقتىڭ» قونتايشىسى – جيەنى اتاندى. ارىق-بۇعا حاننىڭ سەنىمدى شەرىگى, قاعاناتتىڭ قورمالى, قۇبىلاي قاعاننىڭ ءدىن ءتىرەگى اتانعان ويراتتار «توقاش تويىنان» كەيىن (1368) قاعاناتتىڭ زاڭدى «سولتۇستىكتەگى سول قولىنان» – جوڭعارعا, ەۋروپالىقتاردىڭ اتاۋىنشا «كوشپەلىلەردىڭ سوڭعى يمپەرياسىنا» نەمەسە «سوڭعى كوشپەلىلەر يمپەرياسىنا» اينالدى. بۇل يمپەريا – باتىس قاعاناتقا – بارۋنعارعا, ياعني, «التىن ورداعا» ۇمتىلدى. ال ول جولدى قازاق دالاسىنسىز اتتاپ وتە المايتىن. ويراتتار «رۋح پاتشالىعىنا» قانداي قۇدىرەتپەن يە بولسا دا, ەكىنشى بيلىككە – مەملەكەت بيلىگىنە دەربەس اسكەر جاساقتاماي, ءوز ىشىنەن حان سايلاماي يە بولا المايتىن.
قوڭىراتتىڭ ءشاپي قىزى بەرگەن «رۋح يەلىگى» قۇقىنا ويرات قىزى ماندۋحاي «تاق يەلىگى» قۇقىن قوسىپ بەردى. مۇنداي ۇلى مۇمكىندىك شىڭعىس حاننىڭ وزىنەن كەيىن ەشكىمگە بەرىلمەگەن ەدى.
مۇقىم قىتايدىڭ كەلەشەك تاعدىرىن انىقتاپ, جالپىعا ورتاق پۇت ءدىنىن كىرگىزۋى ارقىلى ولاردى ءبىر تانىم مەن ءمۇددەگە بىرىكتىرىپ كەتكەنى ءۇشىن دە ءشاپي پاتشايىمعا ميللياردتار ەلى قارىزدار.
بىراق, ءشاپيدىڭ «شان دۋدى» – كوكجايلاۋدى جازعى ساراي ەتكەن اقىلىنىڭ قايىرى ۇزاققا سوزىلمادى. 1368 جىلى «توقاش تويى» باستالىپ, موڭعول يمپەرياسىنىڭ ۇلى قاعانى توعان-تەمىردى قىتاي جەرىنەن قۋىپ شىقتى. جوڭعاردىڭ – جوتالانۋى, جوڭعارلاردىڭ, سوعان ىلەسە موڭعولداردىڭ, سولاردى وكشەلەي قۋعان مانجۋلەردىڭ, سول «جورىق كوشىنىڭ» ورنىن يەمدەنىپ قالعان كەيىنگى قىتاي يمپەرياسىنىڭ قازاق دالاسىنا قاراي جاپپاي قوتارىلۋى وسى «توقاش تويىنا» تىكەلەي قاتىستى. مۇنى بىلمەي, ءبىزدىڭ ۇلتىمىزعا زاۋال بوپ تونگەن «جوڭعار شاپقىنشىلىعىنىڭ» تۇپكى ءماتىبىن ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا, وسى ارادا قىسقاشا قايىرا كەتەمىز. ونىڭ ءمانىسى مىناداي: موڭعولدارعا ابدەن كەكتەنگەن قىتاي شەكتىلەرى ولاردى قالايدا قۇلاتۋعا تىرىسادى. سول ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن, ناۋبايحانادا ءپىسىرىلەتىن توقاشتىڭ ىشىنە: «1368 جىلى قىركۇيەكتىڭ 31 جۇلدىزى كۇنى تۇنگى ساعات 12-دە اركىم ءوزىنىڭ موڭعول قوجايىنىن ءولتىرسىن. سول ساتتەن باستاپ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس باستالادى», – دەگەن جاسىرىن ۇندەۋ سالىپ تاراتادى. سول كەزدىڭ وزىندە ءجۇز ميلليون قارالى قالىڭ قىتاي ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە پاڭ-شۇڭسىز جاتقان موڭعول-قوجايىندارىن شەتىنەن باۋىزداپ شىعادى. دەرەۋ حانبالىقتى (بەيجىڭدى, ياعني, سولتۇستىك استانانى) باسىپ الىپ, موڭعولدىڭ سوڭعى قاعانى توعان-تەمىردى كوكجايلاۋعا – شاندۋگە ىعىستىرادى. كەلەر جىلى 20 شىلدە كۇنى ودان دا قۋىپ شىعادى. توعان-تەمىر كەلەر جىلى, ياعني, 1370 جىلى قازىرگى ىشكى موڭعوليانىڭ تۇڭياۋ ايماعىندا قۇسادان ءولدى.
وسىدان كەيىن موڭعول يمپەرياسى العاشىندا: شىعىس-سولتۇستىك, باتىس-وڭتۇستىك حاندىعى بولىپ ەكىگە ءبولىندى. ءبىرى – نەگىزىنەن حالحا موڭعولدار, قىتايلاردىڭ بودان حاندىعى, ەكىنشى جارتىسى – ارىق-بۇعانىڭ دارگەيىندەگىلەر جارتىلاي دەربەس حاندىق قۇردى. توعان مەن ەسەننىڭ ويرات حاندىعى تاريح ساحناسىنا شىققاندا اۋمالى-توكپەلى ءومىر ءسۇردى. اقىرى, اۋەلى – قىتايدىڭ ميڭ پاتشالىعىنىڭ جاياۋ شەرىكتەرىنىڭ ەكپىنىنەن, سودان كەيىن مانجۋلەردىڭ اتتى اسكەرىنىڭ تەپكىسىنەن ىعىسقان جوڭعارلار قازاق دالاسىنىڭ ەتەگىن باستى. ۇلى قازاق-نوعاي دالاسىنان باسقا ولاردىڭ جانى قوناق تاباتىن كەڭىستىك تە قالماپ ەدى. ال سارىارقا مەن ەرتىس, ەدىل-جايىق, سىرداريا بويىندا ولاردى تاعى دا سول سوناۋ سارىوزەن (حۋانحە) مەن ساردالادا (وردوستا, بۇگىنگى قحر-داعى ىشكى موڭعوليادا) «ماڭگىلىك قالعان» جالايىرلاردىڭ, نايمانداردىڭ, مەركىتتەردىڭ, قوڭىراتتاردىڭ, الشىنداردىڭ ەكى ءجۇز ەلۋ جىل بۇرىن باتىسقا ىعىسقان ەكىنشى جارتىسى قىلىشىن جالاڭداتىپ كۇتىپ تۇردى. ولار ءوزىنىڭ بۇرىنعى رۋ اتاۋلارىنا ورتاق الاش ۇرانىن الىپ, قازاق حاندىعىن قۇرىپ, ۇلت بولىپ ۇيىپ كەلە جاتىر ەدى. ويراتتاردىڭ تىلدىك جانە اسكەري داستۇرىنە بەيىمدەلگەن تۇركىتەكتەستەر بىرتە-بىرتە موڭعولتىلدەنە باستادى. بۇلاردى, قازاقتار (قالعاندار, ماڭگىلىك سوندا قالماق» دەپ) سول عاسىردان باستاپ ولاردى «قالماق» اتاندىردى. كەيىن بۇل اتاۋ «جوڭعارلارعا» بۇيىردى.
سول «توقاش تويىنان» كەيىن اراعا ونداعان جىلدار سالىپ بارىپ قاعاناتتىڭ ويرات پەن قىتايعا, مانجۋگە كەتكەن قارىمىن ويرات قىزى ماندۋحاي قايتاردى جانە جاي قايتارماي, ويراتتاردىڭ جالىن كۇدىرەيتىپ كەتتى.
اتى اڭىزعا اينالعان «شىڭعىس قاعاناتىن مۇلدەم قۇرىپ كەتۋدەن ساقتاعان», «قاعاناتتىڭ قۇتقارۋشى اناسى», «شىڭعىس قاعاننىڭ رۋحىن وياتقان», «دانىشپان حانىم», «شىعىستىڭ جاننا د* اركى» اتانعان, كەيىنگى قازاق حاندىعىنىڭ «اتا دۇشپانى» – جوڭعارلاردىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن داڭقتى «ماندۋحاي قاتىن» كىم ەدى جانە التىن ۇرىقتىڭ حاندارى مەن حانزادالارىنىڭ ءبىر دە ءبىرى جەتپەگەن داڭققا ويرات قىزى ماندۋحاي قالاي جەتتى؟ تاعى دا سول ەرلى-زايىپتى رومان مەن يرينا پوچەكاەۆتاردىڭ پايىمداۋىمەن قىسقاشا تاپسىرلەۋگە كوشەمىز. ۇستانىمىمىز – ۇعىمدى بولۋى ءۇشىن وسى وقىمىستىلاردىڭ: «سونىمەن قاتار, جوعارى بيلىككە ۇمتىلعانداردىڭ ىشىندە, شىڭعىستىڭ ءوز اۋلەتىنە جاتپايتىن, شىڭعىس حاننىڭ اعا-باۋىرلارىنىڭ تۇقىمدارىمەن قاتار, «التىن ۇرىققا» ايەلدەر (قاتىندار) اۋلەتى جاعىنان الىستان كەپ قوسىلاتىن جيەندەر – ويرات ۇلىسىنىڭ بيلەۋشىلەرى دە بولدى» – دەگەن پىكىرىن نازارعا ىلىكتىرە كەتەمىز.
سونىمەن, ماندۋحاي قىز كىم؟
القيسسا, مۇنى پايىمداماس بۇرىن, وتكەندى ەسكە تۇسىرە كەتۋگە ءماجبۇرمىز.
«التىن ۇرىقتىڭ» توزىعى شىعا باستاعان تۇسىندا بويجەتكەن ماندۋحايدىڭ بولاشاق باق-تالايىن انىقتاپ بەرگەن دە سول ازعان ۇرپاقتىڭ ارسىز ءناپسىقۇمارلىعى ەدى. تاق مۇراگەرلىگى ءۇشىن عانا ەمەس, ءبىرىنىڭ ايەلىنە ءبىرى قۇمارتىپ, اعاسى تۋعان باۋىرىن ءولتىرىپ, كەلىنىن باۋىرىنا باستى. سونداي بەيباستىققا ەلبەك حان دا (1392-1399) بارىپ, تۋعان ۇلى قارعىسۇق قونتايجىنى ويراتتاردىڭ كوسەمى قۇقاي-تايدىڭ قولىمەن ءولتىرىپ, كەلىنىن قوينىنا سالدى. بىراق ۇلزەيتى ءۇجىن نامىستى بولىپ شىقتى. «جەڭگەتايىڭ قۇقاي-تاي مەنى زورلاماق بولدى» – دەپ اق توسىنە ىرىقسىز قونعان قۇزعىندى ارانداتىپ تىندى. ەلبەك حان «جەنگەتايىن» تابان استىندا ءولتىردى. كەيىن مۇنىڭ جالعان ەكەندىگى انىقتالعان سوڭ, ءوزىنىڭ تۋعان قىزى سامۋردى «جەڭگەتايىنىڭ» ۇلى باتۋلى-شينسانعا ۇزاتتى. سوعان قاراماستان, قۇقاي-تايدىڭ ۇلدارى اكەسىنىڭ كەگىن كەكتەپ, ەلبەك حاندى ءولتىرىپ تىندى.
وسى ارادا جوڭعارلاردىڭ «كەكتى بەسىك ەنەسى» بولىپ تابىلاتىن جانە ءبىزدىڭ تاقىرىبىمىزدىڭ نىسانىن اشاتىن موڭعول-ويرات اراسىنداعى «ۇلزەيتى كەلىن» تۋرالى ءافسانانى تولىق كەلتىرۋدى ورىندى سانادىق.
القيسسا, «ەلبەك حان يت جىلى (1394) تاققا وتىردى. ءبىر جولى اڭعا شىققاندا قار ءۇستىندە ءولىپ جاتقان اق قوياندى كورىپ: «ەتى قارداي اپپاق, ال اجارى مىنا قان سياقتى قىرمىزى ايەل بار ما ەكەن دۇنيەدە؟» – دەپ نوكەرلەرىنەن سۇرايدى. سوندا ويرات قۇتقاي-تافۋ (قۇقاي-تاي) ءوزىنىڭ سورىنا وراي: «نەگە بولماسىن, بار» – دەپ جاۋاپ بەرەدى. «– ول كىم؟ كورۋگە بولماس پا ەكەن؟» – دەيدى ىنتىعىپ. « – ەگەر ءسىز ونى شىنىمەن كورگىڭىز كەلسە, ايتايىن, ول ءسىزدىڭ تۋعان كەلىنىڭىز» – دەيدى قۇتقاي-تافۋ. سوندا ەلبەك حان قۇتقاي-تافۋعا: «ۋا, كورمەگەندى – كورگىزگەن, ءشول قاندىراتىن الىستاعى سۋسىندى اڭساتتىرعان, سەن, مەنىڭ تافۋىم, جونەل دە جولىن تاپ!» – دەيدى. ول بەگەدجى (ۇلزەيتى) كەلىنگە: «ءسىزدىڭ ايداي ءجۇزىڭىزدى ءبىر كورۋگە قۇمارتىپ, مەنى جەڭگەتايلىققا جىبەردى» – دەپ حاننىڭ سالەمىن جەتكىزەدى. بەگەدجى كەلىن اشۋلانىپ: «جەر مەنەن كوك قوسىلا ما ەكەن, ءوزىنىڭ كەلىنىن حاننىڭ ءوزى قوينىنا سالا ما ەكەن؟ قارا توبەتكە ۇقساعان اكەسىنىڭ قىلىعىن حاننىڭ ۇلى دۇگىرەن-تەمىر كورسە قايتەدى؟» – دەپ جاۋاپ بەرەدى. كەلىنىنىڭ بۇل ءسوزىن كوڭىلىنە دە الماستان ءناپسىنىڭ بۋى كوزىن بايلاعان ەلبەك حان ءوزىنىڭ تۋعان ۇلىن ءولتىرىپ, كەلىنىن قوينىنا سالادى. دارۋعا دارەجەسىنەن دامەتكەن قۇتقاي-تافۋ ورداعا كەلەدى. بەگەدجى (ۇلزەيتى كەلىن) تافۋدى وتاۋىنا شاقىرىپ, حاندى وسىندا كۇتە تۇرۋىن وتىنەدى. ءوزى ەكى قالتالى تورسىق الدىرىپ, ءبىر جاعىنا ەڭ ءزارى كۇشتى شاراپ, ەكىنشى قاپتالىنا كادىمگى سۋ قۇيىپ, سۋدى ءوزى ءىشىپ, تافۋعا: «سەن مەنىڭ از بەدەلىمدى زورايتتىڭ, مەنىڭ ءمانسىز ءتانىمدى ءماندى ەتتىڭ, بەگەدجى كەلىن اتىمدى – «قاتىن» (يمپەراتريتسا) ەتتىڭ. كەل!» – دەپ شاراپ ىشكىزىپ, سىلقيتا ماس قىلادى دا, تافۋدى ءوزىنىڭ توسەگىنە جاتقىزادى. سودان كەيىن شاشىن جايىپ جىبەرىپ, بەتىن تىرناپ جىرتىپ, حانعا: «سەن جوقتا قۇتقاي-تافۋ مەنى زورلادى» – دەپ شاپقىنشى جىبەرەدى. اشۋلانعان ەلبەك حان قۇتقاي-تافۋدى قۋىپ ءجۇرىپ ولتىرەدى. ءوزىنىڭ ءبىر ساۋساعىنان ايىرىلادى. قۇتقاي-تافۋدىڭ جون ارقا ەتىن بىلەۋلەي ءتىلىپ «قاتىنىنا» سالەمدەمە رەتىندە جولدايدى. بەگەدجى كەلىن حاننىڭ ساۋساق قانى مەن تافۋدىڭ جون ەتىنىڭ مايىن شىرىنعا قوسىپ شايقاپ جىبەرىپ: «ءوزىنىڭ ۇلىن ءوزى ولتىرگەن حاننىڭ قانى مەن مەنىڭ مىرزامنىڭ ولىمىنە سەبەپكەر بولعان قۇتقاي-تافۋدىڭ جون مايى ماعان تابارىك بوپ بۇيىرىپتى. مىنە, قاتىننىڭ كەگى قارىمتاسىمەن قايتتى دەگەن وسى! ءبارىبىر ءبىر ءولىم!» – دەپ ءىشىپ سالادى. ءوزىنىڭ كىناسىن ءوزى مويىنداعان حان ءارى كەلىنى, ءارى قاتىنىنا جاق اشا المايدى (ە.ي.كىچانوۆ). ال قۇتقاي-تافۋدىڭ جازىقسىز ەكەنىنە كوزى جەتكەن ەلبەك حان ونىڭ ۇلدارى – بانۋلا-جايسان مەن ۇگۋشى-حاشيعۋدىڭ قاراماعىنا 40 مىڭ ويرات جاساعىن بەرەدى. ولار 1399 جىلى ەلبەك حاندى ءولتىرىپ, اكە كەگىن قايىرىپ, موڭعولداردان ءبولىنىپ شىعىپ, ويرات ۇلىسىن قۇرادى.
مىنە, جوڭعار قونتايشىلارى ومىرگە كەلگەن كەكتى بەسىكتىڭ العاشقى «قاندى ءالديى» وسىنداي.
ال ەلبەك حاننىڭ قىزى سامۋر حانشايىمنان تۋعان توعان مەن ەسەن قونتايشىلار, ياعني, جيەندەر, 1438 جىلى ۇگەدەيدىڭ نەمەرەسى ادايدى ءولتىرىپ, ۇلكەنى – توعان حان تاعىنا وتىردى. ول بۇكىل ويراتتىڭ باسىن قوسقان سوڭ ەندى مۇقىم موڭعولدى بىرىكتىرۋگە ۇمتىلدى. 1440 جىلى قىتايعا جورىققا اتتانىپ بارا جاتىپ, جولاي شىڭعىس حاننىڭ ارۋاعى قونعان «سەگىز اق بوز ۇيگە» ءتاۋ ەتەدى. ءراسىم كەزىندە: «سەنىڭ قاعانات قۇرعان كەزىڭدەگى ۇرىعىڭنان مەنىڭ بويىمداعى ۇرىق ەش كەم ەمەس» – دەگەنى ءۇشىن قاعاننىڭ ارۋاعىنىڭ قارعىسىنا ۇشىراپتى-مىس. كيىز ۇيدەن سىرتقا شىققاندا ارقاسىنا قادالعان ەكى جەبەنىڭ جاراقاتىنان قان ساۋلاپ تۇرىپتى. بۇل قادالعان جاي جەبە ەمەس, قاعاننىڭ قارعىس جەبەسى ەكەن-مىس. بىراق, تاريحشىلار توعان حان ءوزىنىڭ ويراتتارىنىڭ, نە قىتاي جانسىزدارىنىڭ قولىنان قازا تاپتى دەپ پايىمدايدى.
(جالعاسى بار)
تۇرسىن جۇرتباي.