مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۋىقتا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىندا سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەردى. «قازىر قازاقستاندىق مەملەكەتتىك قىزمەتتى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستاۋ الدى. مەنىڭ جارلىعىممەن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى مينيسترلىك, ونىڭ قۇرىلىمىندا – جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ ۇلتتىق بيۋروسى قۇرىلدى. وسىلايشا, تەك مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسى عانا ەمەس, سونداي-اق, جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تانىتاتىن, ياعني جەمقورلىق كورىنىستەرىنىڭ بارىنشا الدىن الۋعا باعدارلانعان جۇيە دە جاڭعىرتىلىپ وتىر. بۇل جەردە جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ ءوزى بارىنشا دايەكتى بولا تۇسەدى جانە جۇيەلى سيپاتقا يە بولادى», دەپ اتاپ كورسەتتى.
ءسويتىپ, قازىر مەملەكەتتىڭ سىبايلاس جەمقورلىقپەن اياۋسىز كۇرەس جۇرگىزۋ جونىندە بىرقاتار باتىل ارەكەتتەر جاساپ جاتقانى بەلگىلى. مىنە, وسى باعىت اياسىندا قىلمىستىڭ الدىن الۋ جونىندەگى زاڭدىلىقتار جەتىلدىرىلىپ, وعان جاڭا نورمالار قوسىلۋدا. بۇل نورمالاردا سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىك ارتتىرىلعان. سونىمەن قاتار, جاڭا تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلگەن.
2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەلىمىزدە جاڭا قىلمىستىق كودەكسى كۇشىنە ەندى. بۇل كودەكستە «مەملەكەتتىك قىزمەت پەن مەملەكەتتىك باسقارۋ مۇددەسىنە قارسى سىبايلاس جەمقورلىق جانە دە باسقا دا قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار» اتتى جاڭا تاراۋ بار.
جاڭا قىلمىستىق كودەكس بۇرىنعىعا قاراعاندا بىرقاتار وزگەرىستەرگە يە. مۇندا سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار تىزبەسىنە بىرقاتار تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلگەن. سونداي-اق, كودەكستە قولدانىلاتىن سىبايلاس جانە قىزمەتتىك قىلمىستار جونىندەگى تەرميندەرگە دە تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلدى. مۇنىڭ ءوزى كودەكسكە قولايلى جانە تۇسىنىكتى سيپات بەرگەن.
ماسەلەن, مۇنداي تۇسىنىكتەمەلەر بۇرىنعى قىلمىستىق كودەكستە كەزدەسە بەرمەيدى. ولار تەك «سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس تۋرالى» قر زاڭىندا جانە جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىندا ايقىندالىپ كەلگەن بولاتىن.
سونىمەن قاتار, «بيلىك وكىلى» دەگەن تۇسىنىكتىڭ ماعىناسى كەڭەيتىلە تۇسكەن.
قازىرگى زاڭ بويىنشا مەملەكەت قىزمەتكەرى دەگەنىمىز وعان قاتىستى قىزمەتتىك تاۋەلدىلىككە تۇرماعان زاڭ بويىنشا بۇيرىق بەرۋ وكىلەتتىگىنە يە تۇلعا بولىپ تابىلادى. ونىڭ قاتارىنا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ نەمەسە ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ, اسكەري پوليتسيانىڭ قىزمەتكەرلەرى, قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىسۋشى اسكەري قىزمەتكەر كىرەدى.
جاۋاپتى مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارۋشى تۇلعالار ساناتى دا كەڭەيتىلە تۇسكەن. بۇل ساناتقا پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن سۋديالار, سونداي-اق, «ا» كورپۋسىندا مەملەكەتتىك اكىمشىلىك قىزمەت اتقارۋشى تۇلعالار ەنگىزىلگەن.
سونداي-اق, كوممەرتسيالىق نەمەسە باسقا دا ۇيىمداردا باسقارۋ قىزمەتىن اتقارۋشىنىڭ كىم بولىپ تابىلاتىندىعى, كىمنىڭ جاۋاپتى تۇلعا جانە كىمنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتى ورىنداۋدا وكىلدىك ەتۋشى تۇلعا ەكەندىگىنە تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلگەن.
جاڭا قىلمىستىق كودەكستە «اۋىر زارداپتار» جانە «ەلەۋلى زالال» دەگەن تەرميندەرگە دە ناقتى تۇسىنىكتەر بەرىلىپ, مىسالدار كەلتىرىلگەن. ماسەلەن, جەمقورلىق ارەكەتتەر سالدارىنان «اۋىر زارداپتارعا» ءىرى نەمەسە اسا ءىرى شىعىن كەلتىرۋ جايتتارى, ال «ەلەۋلى زالالعا» قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋشى ۇيىمداردىڭ قۇقىعى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن بۇزۋشىلىق سالدارىنان تۋىندايتىن جاعدايلار جاتادى. قىلمىستىق كودەكستە بۇرىن مۇنداي تۇسىنىكتەمەلەر كەزدەسپەگەن ەدى.
سونداي-اق, پارا الۋ مەن بەرۋ تۋرالى باپقا دا «ەلەۋلى كولەم» تۋرالى ناقتى تۇسىنىك بەرىلدى. «ەلەۋلى كولەم» دەگەنىمىز 50-دەن 3 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندەگى اقشا سوماسى, باعالى قاعاز قۇنى جانە باسقاداي دا م ۇلىكتىك شاما بولىپ تابىلادى.
ءىرى نەمەسە اسا ءىرى پارا شامالارىنىڭ تومەنگى جانە جوعارى دەڭگەيلەرى دە ەسەپكە الىنعان. ەگەر بۇرىنعى قىلمىستىق كودەكستە ءىرى كولەمدەگى پارا دەپ 500 ايلىق ەسەپتەگىش كورسەتكىشتەن باستالاتىن سوما الىنسا, جاڭا كودەكستە 3 مىڭنان باستاپ 10 مىڭ ايلىق ەسەپتەگىش كورسەتكىشكە دەيىنگى مولشەر تانىلعان. ال اسا ءىرى پارا دەپ 10 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن اسقان شاما ايتىلادى. بۇرىنعى كودەكستە بۇل شاما 2 مىڭ ايلىق ەسەپتەگىش كورسەتكىشتەن باستالاتىن.
جاڭا قىلمىستىق كودەكستە بۇدان باسقا دا كوپتەگەن وزگەرىستەر بار. ايتالىق, ەندىگى كەزەكتە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس جاساۋشىنىڭ قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىگى ارتتىرىلعان. بۇرىن وسىنداي قىلمىسقا ۇرىنۋشى تۇلعاعا ايقىندالعان قىزمەتتەردى اتقارۋعا 7 جىلعا دەيىن تىيىم سالىنسا, ەندى وسى قوسىمشا جازالاۋ ءتارتىبى مىندەتتى جانە ءومىر بويعى كەزەڭدى قامتيدى. سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس جاساۋشىعا مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارۋدىڭ, سوت جۇيەسىندە (سۋديالىق) قىزمەت ەتۋدىڭ, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ سالاسىندا قىزمەت ەتۋدىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكىندە جانە ونىڭ مەكەمەلەرىندە قىزمەت ەتۋدىڭ, جارعىلىق كاپيتالىندا مەملەكەتتىڭ ۇلەسى 50 پايىزدان اساتىن ۇيىمدار مەن مەملەكەتتىك ۇيىمداردا قىزمەت ەتۋدىڭ, ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگتە, ۇلتتىق حولدينگتە, ۇلتتىق كومپانيادا, ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتتارىندا قىزمەت ەتۋدىڭ جولى كەسىلدى.
سونداي-اق, پارا الۋ مەن بەرۋگە جانە وسى ىستە دەلدالدىق ەتۋشىگە جاڭا جازا تاعايىندالعان. ول الىنعان نەمەسە بەرىلگەن پارا كولەمىنەن ەسەلەپ ارتاتىنداي ايىپ تولەۋ جازاسى بولىپ تابىلادى.
جاڭا قىلمىستىق كودەكستە وسىنداي باسقا دا كوپتەگەن جاڭالىقتار مەن وڭ وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن.
ايدار جانگۋتتينوۆ,
باس كولىك پروكۋراتۋراسى
2-ءشى باسقارماسىنىڭ پروكۋرورى.